Naqtylap aıtar bolsaq, amerıkalyq ǵalymdar kambala balyǵynyń DNK-syn qosyp qyzanaqtyń jańa surpyn oılap tapsa, sol tárizdi kádimgi kúrishtiń tuqymyna adamnyń baýyrynan alynǵan DNK-ny qosý arqyly ónimdi qurt jemeıtin etip shyǵardy. Osyndaı ádispen kartop pen báısheshekti de býdandastyrdy. Býdan ónimniń basty ereksheligi – tez arada irip-shirimeıdi jáne oǵan zııandy jándikter jolamaıdy. Sońǵy jyldary bıdaıǵa mysyqtyń DNK-syn qosyp býdandastyrý arqyly tyshqan jemeıtin «mysyq-bıdaı» oılap tapty qytaılyq jeńil ónerkásip mamandary.
Genetık ǵalymdardyń esebi boıynsha qazir álemde 1000 túrli ósimdik tektes kókóniske gendik býdandastyrý júrgizý múmkindigi bar eken. Búgingi tańda bulardyń 100 túri tańdap alynyp, býdandastyrylǵan. Eń kóp gendik modıfıkasııalanǵandar – qyzanaq, soıa, júgeri, arahıs, bıdaı, kartop... Bylaısha aıtqanda halyq eń kóp tutynatyn zattar.
– Býdan ónimder adamnyń densaýlyǵyna asa zııandy, – deıdi reseılik bıolog-dárigerler. Olar birneshe jyl buryn qarapaıym egeýquıryqtarǵa tájirıbe jasap kórgen. Áýeli jándikterdi eki topqa bólip, birinshisin ádettegi azyqpen, ekinshisin gendik modıfıkasııalanǵan azyqpen jemdep kórgen. Tájirıbeni janýarlardyń shaǵylysýynan eki apta buryn qolǵa alǵan. Nátıjesinde, taza azyqpen qorektengen janýarlardyń 7 paıyzy, al býdan azyqpen qorektengenderdiń 56 paıyzy ólgen.
Sol sııaqty taǵy bir reseılik dáriger O.Býtakova óz otandastaryna syrttan keletin ónimderdi, sonyń ishinde sábı balalarǵa arnalǵan taǵam túrlerin tutynbaý jaıly úndeýde. Ásirese, AQSh-ta óndirilgen jeńil ónerkásip taýarlarynan saq bolýǵa shaqyrady. О́ıtkeni, amerıkalyq ónerkásip ónimderiniń 70 paıyzy býdan. Aýstrııa, Fransııa, Germanııa, Grekııa, Italııa jáne Lıýksembýrg memleketteri óz elderine býdan ónimderdi syrttan kirgizýge tyıym salyp jatyr.
Býdan ónimniń zııan ekenin tipti amerıkalyq fermerler de «aıǵaılap» aıta bastady. Olar baqqan sıyrlarynyń býdan, jasandy jolmen daıyndalǵan jem-shóp, malǵa arnalǵan azyqty tutynýynan qaýiptenip otyr. Mysaly, kvınstelik fermer Imran Dın óz maldaryna modıfıkasııalanǵan vegetarıansha jáne garmon egýden saqtansa, Torontodaǵy Islam ınstıtýtynyń professory A.Kýttı malǵa tiri aǵzanyń geni býdandastyrylyp daıyndalǵan azyqty berýge bolmaıdy, sońǵy jyldary paıda bolǵan «sıyr qutyryq» aýrýynyń kóbeıýine sebep osydan, deıdi.
Joǵarydaǵydaı jaǵdaı óz elimizdegi taýyq ósiretin fermalarda keń etek alǵan. Qus ósirýshi fermerler soıylǵan taýyqtyń bas-sıraq, tumsyq-tuıaq, jún-jurqa, qaldyq etin dalaǵa tógip tastamaı, ony untaqtap, hımııalyq zat qosyp, jem jasap tiri taýyqtarǵa beredi. Qandasynyń etin jep úırengen «kannıbal» taýyqtar alda-jalda aralarynan bireýi sál jaraqattanyp, qan shyqsa boldy, japa-tarmaǵaı jabyla ketip, dereý jep qoıady. Bul úrdis qazir taýyq fermalarynda úırenshikti jaǵdaı. Dúken sórelerinde siresip turǵan taýyq etterine de «eleńdeı» júrgenińiz jón bolar.
Taǵy bir este tutatyn dúnıe, bazarlarda syrty muntazdaı tap-taza jemis-jıdekter men kókónister tizilip turady. Jep kórseńiz ne dámi, ne sóli joq. Satýshy qaraq beti búlk etpeı: «Bul Almatynyń aporty, ala qoıyńyz» deıtinin qaıtesiz. Nege olaı? Bul gendik ınjenerııanyń kómegimen óndirilgen, shetten ákelingen arzan, jasandy jemister. Bul tarapta shyǵys kórshimizdiń úlesi zor. Mundaı ónimderdiń adam densaýlyǵyna, aǵzasyna, bolashaq urpaǵyna asa zııan ekenin bile bermeımiz!
Genetık ǵalymdar modıfıkasııalanǵan ónimdi úzdiksiz paıdalanǵan jaǵdaıda, adamnyń asqazan joldaryndaǵy keıbir mıkroaǵzalar bóten genderdi ustap alyp, olardy óz DNQ-syna aınaldyrýy múmkin ekenin aıtady. Al bundaı jaǵdaı adam aǵzasyna qaterli isik paıda bolýyna ákeletini áldeqashan naqtylanǵan dúnıe. Onyń syrtynda modıfıkasııalanǵan kartop, soıa, burshaq ónimderi ishki sekresııa bezderiniń qyzmetin buzyp, allergııa dertin qozdyratyny eksperımentaldy túrde dáleldenip otyr. Býdan ónimnen saq bolaıyq, aǵaıyn!
