Qoǵam • 13 Qańtar, 2020

Býdan ónimniń zııany

103 ret kórsetildi

Qazirgi tańda adamzatty alań­datyp otyrǵan dúnıe azyq-túlik ónimderiniń gendik modıfıkasııaǵa ushyraýy. Bul degenmiz – tabıǵı emes jasandy jolmen laboratorııa jaǵdaıynda óndirilgen, qazaqsha aıtqanda býdan ónimder. Mysaly, AQSh-ta jemis-jıdekke jandy orga­nızmniń DNK-sin qosyp býdan ónim shyǵarý isi áldeqashan jol­ǵa qoıylǵan. Bul tájirıbe qazir Qy­taı ekonomıkasynyń da «jetistigi» sanalýda.

Naqtylap aıtar bolsaq, amerıkalyq ǵalymdar kambala balyǵynyń DNK-syn qosyp qyzanaqtyń jańa surpyn oılap tapsa, sol tárizdi kádimgi kúrishtiń tuqymyna adamnyń baýyrynan alynǵan DNK-ny qosý arqyly ónimdi qurt je­meıtin etip shyǵardy. Osyndaı ádis­pen kartop pen báısheshekti de bý­­dan­dastyrdy. Býdan ónimniń bas­ty ereksheligi – tez arada irip-shiri­meıdi jáne oǵan zııandy jándikter jo­lamaıdy. Sońǵy jyldary bıdaıǵa mysyqtyń DNK-syn qosyp býdandastyrý arqyly tyshqan jemeıtin «mysyq-bıdaı» oılap tapty qytaılyq jeńil ónerkásip mamandary.

Genetık ǵalymdardyń esebi boıyn­sha qazir álemde 1000 túrli ósimdik tek­tes kókóniske gendik býdandastyrý júrgizý múmkindigi bar eken. Búgingi tańda bulardyń 100 túri tańdap alynyp, býdandastyrylǵan. Eń kóp gendik modıfıkasııalanǵandar – qyzanaq, soıa, júgeri, arahıs, bıdaı, kartop... Bylaısha aıt­qanda halyq eń kóp tuty­natyn zattar.

– Býdan ónimder adamnyń densaý­lyǵyna asa zııandy, – deıdi reseılik bıolog-dárigerler. Olar birneshe jyl bu­ryn qarapaıym egeýquıryqtarǵa táji­rıbe jasap kórgen. Áýeli jándik­terdi eki topqa bólip, birinshisin ádet­tegi azyqpen, ekinshisin gendik modı­fı­­kasııalanǵan azyqpen jemdep kór­gen. Tájirıbeni janýarlardyń shaǵy­lysýynan eki apta buryn qolǵa alǵan. Nátıjesinde, taza azyqpen qorektengen janýarlardyń 7 paıyzy, al býdan azyqpen qorektengenderdiń 56 paıyzy ólgen.

Sol sııaqty taǵy bir reseılik dáriger O.Býtakova óz otandastaryna syrttan keletin ónimderdi, sonyń ishinde sábı balalarǵa arnalǵan taǵam túrlerin tutynbaý jaıly úndeýde. Ásirese, AQSh-ta óndirilgen jeńil ónerkásip taýar­larynan saq bolýǵa shaqyrady. О́ıtkeni, amerıkalyq ónerkásip ónimde­riniń 70 paıyzy býdan. Aýstrııa, Fran­sııa, Germanııa, Grekııa, Italııa jáne Lıýksembýrg memleketteri óz elderine býdan ónimderdi syrttan kirgizýge tyıy­m salyp jatyr.

Býdan ónimniń zııan ekenin tipti amerıkalyq fermerler de «aıǵaılap» aıta bastady. Olar baqqan sıyrlarynyń býdan, jasandy jolmen daıyndalǵan jem-shóp, malǵa arnalǵan azyqty tu­tynýynan qaýiptenip otyr. Mysaly, kvınstelik fermer Imran Dın óz maldaryna modıfıkasııalanǵan vegetarıansha jáne garmon egýden saqtansa, Torontodaǵy Islam ınstıtýtynyń professory A.Kýttı malǵa tiri aǵzanyń geni býdandastyrylyp daıyndalǵan azyqty berýge bolmaıdy, sońǵy jyldary paıda bolǵan «sıyr qutyryq» aýrýynyń kóbeıýine sebep osydan, deıdi.

Joǵarydaǵydaı jaǵdaı óz eli­miz­degi taýyq ósiretin fermalarda keń etek alǵan. Qus ósirýshi fermerler soıylǵan taýyqtyń bas-sıraq, tum­syq-tuıaq, jún-jurqa, qaldyq etin dalaǵa tógip tastamaı, ony untaqtap, hımııalyq zat qosyp, jem jasap tiri taýyqtarǵa beredi. Qandasynyń etin jep úırengen «kannıbal» taýyqtar alda-jalda aralarynan bireýi sál jaraqattanyp, qan shyqsa boldy, japa-tarmaǵaı jabyla ketip, dereý jep qoıady. Bul úrdis qazir taýyq fermalarynda úırenshikti jaǵdaı. Dúken sórelerinde siresip turǵan taýyq etterine de «eleńdeı» júrgenińiz jón bolar.

Taǵy bir este tutatyn dúnıe, ba­zar­­larda syrty muntazdaı tap-taza jemis-jıdekter men kókónister tizi­lip turady. Jep kórseńiz ne dámi, ne sóli joq. Satýshy qaraq beti búlk etpeı: «Bul Almatynyń aporty, ala qo­ıyńyz» deıtinin qaıtesiz. Nege olaı? Bul gendik ınjenerııanyń kóme­gi­men óndirilgen, shetten ákelingen ar­zan, jasandy jemister. Bul tarapta shyǵys kórshimizdiń úlesi zor. Mun­daı ónimderdiń adam densaýlyǵyna, aǵza­syna, bolashaq urpaǵyna asa zııan ekenin bile bermeımiz!

Genetık ǵalymdar modıfıka­sııa­lanǵan ónimdi úzdiksiz paıdalanǵan jaǵ­daıda, adamnyń asqazan jolda­ryndaǵy keıbir mıkroaǵzalar bóten genderdi ustap alyp, olardy óz DNQ-syna aınaldyrýy múmkin ekenin aıtady. Al bundaı jaǵdaı adam aǵzasyna qaterli isik paıda bolýyna ákeletini áldeqashan naqtylanǵan dúnıe. Onyń syrtynda modıfıkasııalanǵan kartop, soıa, burshaq ónimderi ishki sekresııa bezderiniń qyzmetin buzyp, allergııa dertin qozdyratyny eksperımentaldy túrde dáleldenip otyr. Býdan ónimnen saq bolaıyq, aǵaıyn!

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda 480 adam koronavırýstan aıyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:55

«Barys» utylyp qaldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Almatynyń ortasyndaǵy kóshe opyrylyp qaldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Taraz qalasynda 135 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Jansaı Smaǵulov júldege talasady

Sport • 06 Naýryz, 2021

Eldos Smetov kúmis aldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Oraldyq magıstranttar qazaq ádebıetin oqıdy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

«Qaırat» – qola júldeger

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Teńiz kenishinde 5 avtobýs otqa orandy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Kóktemdegi UBT 10-naýryzda bastalady

Bilim • 05 Naýryz, 2021

Uqsas jańalyqtar