Aǵa men ini

Bul jazba 2015 jyly, ıaǵnı Esenber­lın­niń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı Nur-Sultan qalalyq Tilderdi damytý basqarmasyna qarasty «Rýhanııat» or­talyǵy qurastyrǵan jınaqqa, Ahmet Dúısenbaevtyń qazaqsha­laýymen jaryq kórdi. Bıyl zańǵar jazý­shynyń 105 jyldyq mereıi. Osy oraıda ómir­diń nebir aýyr taýqymetin bastan ótkere jú­rip, kisiliktiń týyn jyqpaǵan, biri – qazaq tarıhynyń ádebı-kórkem nusqasyn jasap, uzaq jyl otarlaný saldarynan talqandalyp, joıdasyz taptalǵan ult sanasyn qaıta tirilt­se, ekinshisi teh­nıka salasynyń mamany retinde óner­tapqyshtyǵymen tarıhta qaldy.

Aǵasy jaıly jazǵan qundy esteliginde Raýnaq: «Biz erte jetim qaldyq. 1920 jyly ákemiz, 1924 jyly anamyz dúnıeden ótti... Jetim qalǵan bizdi aldandyrý úshin Ilııas ertegi aıtatyn. Ertegileri óte qyzyq jəne bitpeıtin. Men onyń osynshama kóp ertegi biletinine tańǵalatyn edim. Keıin túsingenim: ol ertegilerdi ózi oılap tabady eken. Bolashaq jazýshynyń tabıǵı daryny sol balalyq shaqta qalypty» depti.

Rasynda, «Armanyń qanshalyq as­qaq bolsa, astyńdaǵy arǵymaǵyń da son­shalyq shabysty keledi» dep uly qaǵan Shyńǵys aıtqandaı, Ilııastyń bala kezin­de armany asqaq, qııaly júırik, tanymy tuńǵıyq, zerdesi tereń bolǵanyn ini sózinen ańǵaramyz. Olaı bolmaǵanda, jeti ǵasyrlyq jabyq tarıhqa tyńnan túren salmas edi.

Onyń syrtynda Ilııas es bilgeli el ishin­degi esti adamdardyń sózine qulaq tú­rip, kóne epostyq jyrlardyń rýhanı nárine sýsy­ny qanyp, halqymyzdyń azat­tyǵy úshin arpalasqan arystar jaıly jaq­sy qa­nyqqan. Bul týraly ini esteliginde: «At­basar­dan 40 shaqyrym jerde «Balýan kól» deıtin aýyl boldy. Osynda kóp jyr aıtatyn Qaqbaı degen adam turdy. Ilııas al­ǵash ret Asan qaıǵy, Buqar jyraý, Edi­ge, Qoby­landy, Abylaı, Kenesary, t.b. «Altyn Orda» men «Kóshpendiler» trı­logııasynyń keıip­kerlerin Qaqbaıdyń aýzynan estidi» deıdi.

Shyn máninde, Ilııas Esenberlın ózi­ne deıin jan balasynyń tisi batyp, jazýǵa qýaty jetpegen tyń taqyrypqa boı­laý ar­qyly ózi de zor tulǵaǵa aınal­dy. Jazýshy Qab­desh Jumadilov: «Alpysynshy-jetpisinshi jyl­darda tarıhı romandar kóshin bastaǵan Esenberlın ult­tyq sananyń oıanýyna, tarıhı zerdeniń jań­ǵyrýyna ólsheýsiz úles qosty. Keı­de osy kisi maǵan keshegi Ahmet pen Álıhan­nyń sar­qyty sııaqty kórinetin» dese, inisi Raý­naq kózin ashqaly óz halqynyń qasi­retti turmysyn kórip, ol jurtynyń jeti ǵasyrlyq alasapyranǵa toly tarıhyn qo­parýy tegin emes. Ilııas óz mamandyǵy taý-ken ınjenerin atqaryp, janyn baǵyp jú­re berse kim kinálar edi? Oǵan dáti bar­­mady. О́ıtkeni bireýdiń qaıǵysyna ortaqtasý Ilııastyń ereksheligi bolatyn dep tolǵaıdy.

Ýaqyt ótip, zaman ózgerse de adamnyń sanasyna óshpes iz tastaǵan bázbir oqı­ǵanyń taby kete qoımaıdy-aý. Mysaly, Raýnaqtyń esteliginde: «Oqý jyly bastaldy. Kúzdiń qara sýyǵy. Men mektepke jalańaıaq keldim. Sabaq aıaqtalǵanda dalada qar jaýdy... Aǵam meni arqasyna otyrǵyzdy da júrip ketti. Joldyń úshten birin óttik. Úı áli alys. Aǵam sharshady. Ol azdaı qatty sýyq aıa­ǵymdy qaryp shy­datpady. Aǵama meni jerge túsirýin ótindim. Ol kóndi, men júgire jó­neldim. Odan ári ne bolǵany esimde joq. Úshin­shi kúni esimdi jıdym...» Qandaı qıyn kúnder.

Ásirese ashtyq jyldary 16 jastaǵy Ilııas shetki qazaq aýyldarynan Qarsaq­paıǵa aǵylǵan ash halyqqa jany ashyp, halyqty ashtyqtan qutqarýdy ótinip aýdan­dyq partııa hatshysy Telıaevqa hat jazyp, shyryldaıdy. – Bir kúni – deıdi Raýnaq esteliginde: «Ilııas úıge 5-6 jasta balasy bar bir adamdy ertip keldi. Ol kisi «Barlyq týystarym ashtan óldi. Myna bala ólse, áýlettiń tuqymy quryǵaly tur» de kúńirendi. Oǵan qolushyn bermeýge dátimiz barmady. Ony aman alyp qaldyq».

Qos ǵarip osylaı er jetipti. Raýnaq aǵa­synan kem soqpaǵan úlken ǵalym. Ataqty «Kıroves» traktoryn jasap shyǵar­ǵan­dardyń biri jáne «Boran» atty ǵarysh kemesi kókke kóte­rilgende onyń órtke shydamdy syrtqy qabyrshyq qabaty Raýnaq oılap tapqan qupııa materıal ekenin el bile bermeıdi.