Islamnyń basty muraty – adamzatty beıbitshilikke úndeý

Búgingi qoǵam sanasyndaǵy ıslam beıbitshilik uǵymymen esh qa­bys­paıdy. Kerisinshe, adam ómi­rin shybyn janyndaı da qadir­lemeıtin qubyjyq beınede kórsetýge tyrysyp baǵýda. Islam­dy órkenıet qalyp­tas­ty­rýshy emes jabaıylyq saltyn ustanatyn din dep túsinýde. Máselege beıtarap synı kózben jáne tarıhı derek negizinde qaraý qajet. Dinaralyq tatýlyq, adam bos­tandyǵy men quqyǵy máse­le­sin­de asyl dinimizdiń ustanymyn tarıh betterinen qarasaq.

HV ǵasyrdyń ekinshi jartysy Batys Rım ımperııasy qulaǵan shaq. II Mehmet sultan Konstantınopol qalasyn azat etti. Sultan hrıstıan halqyn qýdalaýǵa tyıym saldy, tolyqtaı qorǵaý kepilin berdi. Grek shirkeýi sultan qanatynyń astyna alyndy. Shirkeýdiń jańa jetekshisine jáne shirkeý quzy­ryn­daǵy adamdarǵa burynǵy qu­qyq­­tary saqtalatyndyǵyn kýá­lan­­dyratyn qujat tabystaldy. Patrıarh Gennadıı sultan Mehmet II qolynan shirkeý je­tek­­shisiniń nyshany bolǵan epıs­kop asataıaǵyn aldy. Basqynshy dep oılaǵan jańa bıliktiń júıesi ádildikke qurylǵanyna kóz jet­kiz­gen jergilikti grek halqy Osman áskerin qushaq jaıa qarsy aldy. Mu­sylmandardy áýelgi zalym ımpe­ra­torlyq júıeden qutqarýshy dep bildi. О́ıtkeni burynǵy bılik halyqty joqshylyq kúıge túsi­rip, quldyq ómirge kiriptar etken bolatyn. Vızantııanyń Osman sul­tandyǵy tarapynan alyn­ǵan­­ǵa deıingi jaǵdaıy jaıly S.D.Skazkın basshylyǵymen ja­ryq kórgen 2 tomdyq Orta ǵasyr­lar tarıhy kitabynda «Zań ú­s­temdik qurmaǵan kez kelgen mem­leket júgensiz at ispetti. Im­pe­rator Konstantın ózi jáne qarama­ǵyn­daǵy shonjarlardyń halyqty ezgige salýyna kóz jumyp qarady. Im­perııa sotynda ádildik jetimniń kúnin keshti. Sot júıesindegi qyz­met­kerler beıkúná jandardyń kóz jasy men qany arqyly baılyq jınaýmen álek boldy». Mine, mu­nyń barlyǵy halyqty bılikten de, shirkeýden de jıirkenýge alyp keldi.

Árıne asyl dinimiz qun­dy­lyq­tarynyń burmalanýyna «ba­ýyr­­­larymyz» da óz úlesin qo­­sý­­da. Namaz oqymaǵandy she­ti­­nen kápirge shyǵaryp, eń so­ra­qy­sy ata-anasyn adam qurly kór­meı­tinder jaǵa ustatqan kezder boldy. Kezinde osyndaı asyra silteýshiniń biri M.Ǵazalıden: «Na­maz oqymaıtynnyń úkimi qan­­daı?» dep suraǵanda ǵulama: «Ony qolynan jetektep meshitke alyp bar», dep bireýdiń ımanyna qatysty úkim shyǵarýǵa emes, oǵan baýyrmashyldyq kórsetýge asyǵý kerektigin uqtyrǵan-dy. Muhammed Mýtaýallı Shaǵraýımen de osyǵan uqsas oqıǵa oryn alǵan. M.Shaǵraýı tápsir ǵylymynda ózindik orny bar ǵulama. Ol Qurannyń názik syrlaryn ǵalym mamandarmen qatar qarapaıym musylman da emin-erkin túsinetindeı erekshe tásilmen jetkizetin.

Ǵulama mynadaı bir esteligimen bó­lisken. Bir ásiredinshil jigit su­raqpen keledi. Biraq ol alǵan ja­ýap­­taryna qanaǵattanbaıdy. О́ıt­keni ol jaýap izdep kelgen adam emes, óziniń oı-pikirin qýat­tap qol­daıtyn jandy izdep kelgen edi. Ji­git barlyǵyn qyryp-joıýǵa daıar. Tek, óziniń aıtqany ǵana durys degen oıda.

Ǵalym:

– Jaraıdy, seniń oıyńsha mu­syl­man elderiniń birinde túngi klýb­ty jaryp jiberý durys pa, álde qylmys pa?

– Iá, jaryp jiberý durys. Ondaǵy adamdardy óltirý sharıǵat boıynsha ruqsat.

– Iá, onda olardyń barar jeri ne?

– Tozaq ekeni málim.

– Shaıtan adamdardy qaıda jete­leıdi, qaıda alyp ketkisi kele­di?

– Árıne tozaqqa.

– Olaı bolsa, seniń jaqtastaryń men shaıtannyń maqsaty bir. Shaı­tan da, sen de adamdardy tozaq­qa kirgizýge asyǵýdasyńdar. Men saǵan mynany aıtaıyn. Ardaqty Paı­ǵambarymyz (s.ǵ.s.) bir ıahýdı kisi­niń janazasyn kórgen kezde ornynan turady. Janyndaǵylar: «Ýa, Allanyń Elshisi! Nege ornyńyzdan turdyńyz?», dep ol musylman emes qoı degendeı syńaı tanytty. Sonda Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Ol da adam balasy emes pe?», degen maǵynadaǵy bir aýyz sóz aıtypty. Paıǵambarymyz ben sen­derdiń aralaryńdaǵy aıyr­ma­shylyqty kórdiń be? Ardaqty Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) árbir adamnyń týra jolǵa túsýi úshin qanshalyqty áreket etken», dep jaýap bergen eken ǵalym. Mysyrdyń ǵana emes, Islam áleminiń ǵa­ly­my. Mysyrda ǵalymdar kóp, biraq Shaǵraýı bireý. Rasynda, áýlıe­ler­diń adamdy emes, onyń jat minezin jek kór degen ulaǵatty sózi bar. Osy ustanymda bolsaq, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) úıretken jolda bolar edik.

Majar men Osman arasynda shaıqas bolady. Aradaǵy máseleni beıbit jolmen sheshý úshin katolık shirkeýinen epıskoptyń bas keńesshisi keledi. Keńesshi Majar qolbasshysynan oıyn suraǵanda: «Jeńsem, Rım katolık senimin min­det­teımin» dese, Osman Sultany «Árbir meshittiń janynan shirkeý salamyn. Árbir azamattyń qaı ǵıbadathanada qulshylyq etýin óz erkine tapsyramyn»,  deıdi.

Sebebi din kúshpen engizetin júıe emes. Din – sanamen, jú­rek­pen keletin ár adamnyń she­shi­mi. Nes­terı­on patrıarhy parsy shirkeýiniń jetek­shilerine jaz­ǵan hatynda: «Qudaı jer beti­niń bılik tizginin bergen arab halqy senderdiń tynys-tirshi­lik­terińnen habardar. Sender de kún­de­likti olardy bilip, tanyp júrsińder. Olar bizdiń hrıstıan seni­mimizge qarsy kúre­sip jat­qan joq. Kerisinshe, bizdiń dini­mizge qurmet kórsetip, din­dar­la­ry­myz­ǵa laıyqty mámi­le jasaýda. Shir­keýlerimiz ben ǵıba­dat­ha­na­la­ry­myzǵa qol tıgizbeýde», degen. Aǵylshyn shyǵystanýshysy ári Islam mádenıetin zertteýshi Tomas Ýolker Arnold joǵarydaǵy hat jaıly óziniń oıyn: «Bul hat­tyń mazmuny jańa dinniń taral­ýyndaǵy beıbit jáne tynyshtyq tab­ıǵatyn ashyqtan ashyq kór­se­týde», dep bildirgen.

Laýra Vechchıa Valerı ıtalıan shyǵystanýshysy edi. Islam álemin zertteýshi alǵashqy ıtalıan mamandar legine jatady. Ol Neapol ýnıversıtetiniń professory. Arab jáne Islam álemi tarıhy taqyrybynda eńbekter jazdy. Islam dininiń taralýy jaıly «Islam apologııasy» eńbeginde «Bul dinde qandaı jasyryn qýat kózi bar? Onyń ishindegi ılandyrý kúshi qaıdan bastaý alady? Adam janynyń túkpirine qalaısha enip, ózine eliktire jetelep ketedi?» dep tańyrqady.

Ásili, tarıh barlyǵyn óz ornyna qoıatyny málim. Tarıh ár qubylys pen tulǵalarǵa ádil baǵasyn beredi. Islam eshbir dáýir­de adamzat qoǵamyn qul­dyrat­pady. Kerisinshe, ár ýaqytta damýǵa jete­ledi. Senim bostandyǵy máse­le­sinde de tańdaý erkin adamǵa qal­dyr­dy. Al kez kelgen tujyrym men pikirtalas dıalog túrinde júrgizildi.

Tólebı qajy OSPAN,

Aqtóbe oblysynyń bas ımamy