Qazaq halqy ejelden jylqy baqqan...

Jylqy úıiri

Qolǵa úıretilmegen jylqy túligi sonaý baǵzy zamannan bastap úıirmen ómir súrýge daǵdylanǵan. Ári jyldyń aýyspaly maýsymdaryna beıimdelip, jazda jaıylym, kúzde sony, qysta qar-sý qýalap únemi qozǵalysta bolý sebepti, árbir túliktiń úıirdegi orny anyqtalyp otyrǵan.

Úıir ishinde júrgen jylqy ózin qaýipsiz sezinedi. О́ıtkeni úıir – jyl­qynyń beıbit ómir súrýiniń kepili. Iаǵnı jylqy syrttan keletin shabýylǵa toıtarys berý, qıyndyqtan qutylý sııaqty qajet daǵdylardy úıirde úırenedi.

Úıirdegi árbir jylqynyń orny buljy­maıtyn qatań tártippen saq­ta­lady. Eger tártip bolmasa úıir ózin syrtqy jaýdan qorǵaı almaıdy. Úıir­de­gi tártipti úılestiretin úıir­diń basshysy bolady. Bul mindetti kóp jaǵdaıda sary qaryn, saqa bıeler atqarady. Jylqy túliginiń basty qasıeti úıir basy aıǵyr ózinen týǵan urǵashy qulyndy qaıyrmaıdy. Iаǵnı qan jaqyndasyp, úıirdiń sapalyq qýaty álsireýden saqtanady. Sondyqtan ózinen týǵan qulyn baıtal shyqqanda basqa aıǵyrdyń úıirine qýalap aparyp qosyp beredi de, ózi sol úıirdiń baıtalyn qaıyrýǵa alady. Alda-jalda qan ja­qyn­dasqan jaǵdaıda aıǵyr úıirin qa­ıyrmaı taratyp jiberedi. Bundaı tek­ti­lik qasıet tek jylqy malynda ǵana bar.

О́ıtkeni qan jaqyndasqan úıirden jaýǵa miner at shyqpaıdy. Sondyqtan qazaq atbegileri baptaǵan júıriginiń tek-tuqymyn 4-5 atalyǵyna deıin jaqsy biletin bolǵan. Jas aıǵyrdan jaqsy qulyn týady. Jylqyshylar kóp aıtatyn «otty jylqy» deıtin tirkes bar. «Otty jylqy» dep úıirge tuńǵysh túsken dónen aıǵyr men baıtaldyń arasynan shyqqan qulyndy aıtady.

Úıirdiń baǵym-kútimi

Úıirdiń baǵym-kútimin ondaǵy taı-qunandarǵa qarap biledi. Jas jyl­qy­lardyń ishi bosap qarynsal tartsa, jylqy úıirin dereý ashylatady. Qystyń alǵashqy aılarynda úıir jaıylymyna ishetin sýy bar, ashylaýǵa qolaıly ólkeni tańdaıdy. Kóktemde aǵyndy sýy bar ızendi dalaǵa óristetedi. Jylqynyń qasıeti bir-birin kisinesip ıis jáne da­ýysy arqyly tanıdy. Qazaqtyń «jylqy kisineskenshe, adam sóıleskenshe» deıtin sózi osy maqsatty kózdep aıtylsa kerek.

Jylqyny qys aılarynda otarlatady. Otarlatýdyń paıdasy: kúzde qoń jınaǵan túliktiń qońyn kóktemge deıin aryq­tatpaı jetkizý jáne bıelerdi aman-esen qulyndatý bolyp tabylady. Jylqy malyn baǵýdyń ereksheligi: ol basqa maldar sııaqty emes, aıdap júrip baǵýǵa yńǵaıly. Jylqy malyn qys boıy qar az túsken nemese tebindep jaıylýǵa múmkindigi bar ólkelerge aıdap aparyp otarlatady. Jylqyny otarǵa qazan aıynyń sońyna taman shyǵaryp, kóktemde bıeler qulyndaǵannan keıin qaıtarady.

Kánigi jylqyshylar úıirdiń qo­ńyn (kúıin) erekshe baqylaıdy. Qońy birkelki semirgen úıir syrtynan qara­ǵan­da, qozǵalysy azaıyp, baıaý úıezdep, kósile jýsap, eki-ekiden qasy­ny­syp, anda-sanda jer ıiskep, bas shulǵysyp turady.

 Jylqy otary

Otarǵa yqtasyn jáne qyrat-qyrqaly tóbe-tóbeshikteri bar, tabıǵaty jyly raıly, jumsaq jáne jazda mal jaıylmaǵan, shóbi mol hám shúıgin ólke tańdalady. Qys aılarynda jylqy tú­liginiń jaıylymy: betege, túıe­qulaq, qaraquıryq, qaztaban, sary ızen, kúzegen, qııaq, býnaq jýsan, seleý, qan­daýyr, qyltan, bozań, botajýsan, tarlaý, terisken, býyldyryq, buıyrǵyn, jýa, taǵy basqa shópterge baı bolýy qajet.

Kúz jáne kóktem mezgilderine qara­ǵan­da, jylqy qysta kóp jaıylady. Bir táýliktiń 20-22 saǵatynda jaıylyp, 2-3 saǵat demalyp uıyqtaıdy. Tájirıbeli jylqyshylar qysta jylqy jaıylymynyń shóbin taqyrlatpaı, kóktemge deıin bólip-bólip jaıyp jetkizedi. О́ıtkeni qysta bir jelingen shóp qaıta kóktemeıtindikten shóp az shyqqan jyldary jylqyshylar túli­giniń ashyǵyp qalmaýyn qatty qada­ǵa­laıdy. Ol úshin jaıylymdy josparly túrde aı-aptalarǵa bólip paıdalanady.

Qys aılarynda jylqy sý ishetin daladaǵy bastaý-bulaqtar qatyp qala­tyn­dyqtan jylqyshylar túligin qar­latyp jaıady. Qysta shubar qarly jer jylqy otaryna qolaı­ly. Tájirıbeli jylqyshylar otardy alysqa aıdap qınamaıdy. Qysta kenet terlegen jylqy aýyryp qalýy múmkin jáne qatty júris úıirdiń tabanyn tozdyrady. Úıirdi bir kúnde 10-15 shaqyrymnan artyq júrgizbegen durys.

Jylqy jańa jaıylymǵa barǵanda shóptiń sonysyn qýalap jaıy­latyn­dyq­tan, ony ıirip ustaýǵa bolmaıdy. Jaıy­lym jaqsy bolǵanda jylqylardyń jaıa­sy domalanyp, jaly jelbirep, sergek qozǵalady. Taı-qunandar shapqylap oı­nasa, bul da jaıylymnyń jaqsy bo­lýynyń áseri.

Aıazdy kúnderi tońbas úshin jylqy ishki jylýyn boıynda jaqsy saqtaıdy. Qardy kóp jegen jylqynyń ishki jylý saqtaý áseri bosańsıdy. Qys boıy qarlata berýdiń de kemshin tustary bar. Qunarly shópke jaıylǵan jylqy ish maıyn jaqsy saqtaıdy da, kezdeısoq bolatyn úskirik borandy kúnderi yǵyp ketpeı baıyrqalaıdy. Qysqy jaıylymda joǵarydaǵy talaptar saqtalmasa, jylqy tez arıdy jáne ishki qýatyn joǵaltady.

Jylqy sýarý

Jylqynyń dene qurylysynyń 63 paıyzy suıyq zattan turady. Aǵzadaǵy  zat almasý prosesi sý arqyly iske asady. Kúndelikti tutynǵan sýynyń 5-7 paıyzyn syrtqa shyǵaryp otyrady. Eger jylqy sýdan taryqqan jaǵdaıda salmaǵynyń 10 paıyzyn jedel joǵaltady.

Jylqy sýdan taryqqan jaǵdaıda:

- Jaıylymda kúndelikti qorek­te­ne­tin shóp qorynyń 10-15 pa­ıyzyn kem jeıdi.

- As qorytý aǵzalarynyń qyzmeti nasharlaıdy.

- Jaıylym kezindegi qozǵalysy men qýaty 20 paıyzǵa quldyraıdy.

- Aýrýǵa ushyraý yqtımaldyǵy 15-25 paıyzǵa artady.

- Sýyqqa tótep berý múmkindigi tómendeıdi.

- Maıynan tez arylady.

-Bıelerdiń ish tastaýy 25-30 paıyzdyq úleske ıe bolady.

Kúndelikti sýarylyp otyrǵan jaǵ­daı­da:

- Kúndelikti qorektenetin shóp qory 30 paıyzǵa deıin artady.

- As qorytý aǵzalarynyń qyzmeti qalypty bolady.

- Jas jylqylardyń ósý prosesi 5 paıyzǵa jedeldeıdi.

- Sýyqqa tózimdi bolady.

- Táýligine 178-430 gramm et qosady.

- Bıe ish tastamaıdy.

- Artyq shyǵyn (ólim-jitim) bolmaıdy.

Jaz aılarynda jylqyny taza aǵyn­dy ózen-bulaq sýymen sýarǵan abzal. Laı sýdyń zııany kóp. Sol sııaqty tym ashy sýmen sýarýǵa bolmaıdy. Eger sýdyń quramynda kobalt, ftor sekildi hımııalyq elementter kóp bolsa, jylqynyń jetilýine kedergi keltiredi jáne tisi ketiledi.

Jylqy táýligine 25-30 lıtr sý ishedi. Jazdyń jańbyrly kúnderi 15-20 lıtr sý qajetsinedi. Taı-qulyndar saqa jylqyǵa qaraǵanda sýdy 50 paıyz az tutynady. Tájirıbeli jylqyshylar ystyq kúnderi jelide baılanǵan jas qulynnyń arqasyna kúnine 2 dúrkin sý sebedi. Bul qulyndy kúnniń ótkir sáýlesine urynýdan saqtaıdy.

Qysty kúnderi dalanyń tabıǵı sýlary muzǵa aınalatyndyqtan jylqyny kóp jaǵdaıda qudyq sýymen sýarady. Sondaı-aq jylqyny qarlatyp sýarý degen bar. Iаǵnı jylqy qar jep shólin basady. Biraq bul áreket jylqynyń shólin tolyq qandyrmaıdy. Sol sebepti qarlaǵan jylqyny aptasyna bir dúrkin qysta qatpaıtyn qarasý-bulaq basyna aparǵan tıimdi.

Jylqy jazdyń ystyq kúnderi 6-8 mınýtta, salqyn kúnderi 3-4 mınýtta, jaýyndy kúnderi 2-3 mınýtta, kóktem aılarynda 3-6 mınýtta, qysta 2-3 mınýtta sýǵa qanyp úlgeredi. Jylqy túligi basqa maldar sııaqty sýdy bólip-bólip ishpeıdi, bir dúrkin bas almaı simiredi.

Jylqy sý iship jatqanda ebedeısiz qylyq kórsetip úrkitýge, oqys daýys kóterip aıǵaılaýǵa bolmaıdy. Tek jaılap jeńil ysqyryp turǵan jón.

 Jylqy semirýi

Jaıylym jaǵyp semirgen jylqy úıirin kóbir júniniń ózgerisinen tanýǵa bolady. Qara etiniń sheli maılanyp semirgen jylqynyń júni juqarady. Qazaq jylqyshylary túliktiń semirýin úsh kezeńge bólip qaraǵan:

Birinshi kezeń. Sý semizdik nemese eski júniniń túsýi. Mundaı jaǵdaıda jyl­qy tolyq semirmeıdi. Biraq arqa-jaıasy, saýyry, súbeniń etegi tolysady. Qabyrǵa súıekteriniń syrtqy teri jolaǵy ketpeı, kózi bylshyqtanyp, jaly jyǵylyp turady. Kúsh-qýaty áli de tolyspaǵandyqtan yqtasyn betkeı­ler­di qýalap jaıylady. Úıirdi qýalap aıdaǵanda júrisi dúbirlep dúr­kire­meı, tapyraqtap shyǵady. Qara etine maı júgirmegen jylqynyń aıaq tastasy álsiz, ólimsireý keledi. Sý semizdik kezinde jylqy qoıý, tyǵyz, jasyl tezek tastaıdy.

Ekinshi kezeń. Et semizdik nemese jal maılanýy. Jaly maılanǵan jyl­qy­nyń kóbir júni tolyq túlep túsedi. Jylqy sergektenip, úrkektep, sa­ýyry jaıpaqtana jaıylady. Túr sıpaty jyltyrap, qystaǵy jyǵylǵan jaly maılanyp, kózge bilinip turady. Qabyrǵa jolaǵy joǵalyp, san eti tolysady.

Úshinshi kezeń. Maı semizdik nemese jaýyryn tutasýy. Maı semizdik kezinde jylqynyń qabyrǵasy biteýlenip, qazysy tolyp, arqa-saýyryna jyra salady. Qalǵymaly kúıge túsip, úıezdep qasynysady. Tolyq semirgen jylqyny jaýyryn astynda qabyrǵalarynyń qarnyna qaraı oıystanýynan ańǵarýǵa bolady. Jaly bútindeı tolysyp, júrgende eki jaǵyna yrǵatyla qulaıdy.

 Jylqy kúzeý

Jylqyny kúzemese usqyny ketedi jáne jaıylý, sý ishý, qulyndaý barysynda qıyndyq týdyrady. Jylqy kúzeýdiń jas ereksheligine qatysty dás­túrli tártibi bar. Qalyptasqan dás­túr boıynsha, qulyndy bıeler men aıǵyrlar, jaz jaılaıtyn bedeý bıeler, minis attary sypyra kúzelmeıdi. Sánge minetin jylqylardy kórkem kúzeıdi. Qazaqta «jylqy kórki – jal» degen tegin aıtylmaǵan.

Taı kúzeý. Taıdy erkek-urǵashysyna qaramaı tegis sypyra kúzeıdi de, so­ńynda ýys tolar shoqtyq qaldyrady. Keki­lin kózine túspeıtindeı etip qys­qar­tady. Quıryǵyn shondanaıyna deıin jalańashtap tolyq kúzep, dál ushyna shybyn qaǵarlyq shashaq qaldyrady.

Qunan kúzeý. Qunannyń kekilin shyrpyp qana teńestire qyrqady. Al jaly taıdiki sııaqty sypyra kúzeledi de, quıryǵyna qaıshy tıgizbeıdi.

Baıtal kúzeý. Kekili men jalyn qu­nan sııaqty kúzeıdi. Quıryǵynyń jo­ǵa­ry tusynan «jol kórseter» dep atalatyn eki kertik qaldyryp, ushyna shybyn qaǵar shashaq jasaıdy.

Qysyr kúzeý. Qysyr bıeniń boıyn túzeý úshin kekilin tógiltip qoıady. Ja­lyn sypyra kúzeıdi. Quıryǵyn joǵa­ry­dan úsh býnap kúzep, ushyn shyrpyp tegis­teıdi.

Soǵym jylqysyn kúzeý. Soǵymǵa arnap jibergen jylqyny kúzegende jalyn taqyrlap sypyrady da, quıryǵyn tirsekten short qııady.