Tyshqan jyly jaıly tolǵam

Atalǵan jyl sanaýdy aýyzeki tilde «Juldyz esebi» dep te ataıdy. Iаǵnı, «Aı» júıesi arqyly ýaqyt eseptelip, juldyzdar qozǵalysynyń ornalasýy boıynsha turmystyq ahýal oılastyrylyp, aýa raıy baqylanǵandyqtan osylaı atalǵan.

Iаǵnı, qazaqsha jyl sanaý týraly derekter VIII ǵasyrdaǵy Kúltegin eskertkishterinde kezdesse, HI ǵasyrda ómir súrgen Mahmut Qashqarı «Dıýanı luǵat at-túrik» atty eńbeginde: «Erte­de bir qaǵan el basynan ótken eleýli oqı­ǵanyń qaı jyly bolǵanyn ýázirlerinen suraıdy. Eshkim dál jaýap bere almaıdy. Sodan aqyldy patsha bizden keıingiler jańylyspasyn dep jyldy 12 aıǵa bólip, oǵan 12 janýardyń atyn berip jáne aspandaǵy 12 shoqjuldyzǵa negizdep ataýdy usynǵan» dep jazady.

Múshel esebi hám jyl qaıyrý

12 jyl bir múshelge jatady. Iаǵnı, adam 12 jasqa tolyp, 13-ke aıaq basqanda alǵashqy músheldi toltyryp «Bozbala» nemese «Boıjetken» atanady. Ekinshi mú­­shel – 25 jas. Naǵyz jigittik kezeń. Úshin­­shi múshel – 37, tórtinshi múshel – 49, be­sinshi múshel – 61 jas... osylaı kete beredi. Ejelgi túrkiler 5 múshel­di ıaǵ­nı, 60 jyldy bir sıkl (jaryn) dep atap («Grı­gorıan» jyl esebin­degi ǵa­syr sııaqty) zaman barysyn jańar­typ otyrǵan.

Dál osy jaryn esebin tıbet lamalary áli kúnge deıin qoldanady. О́ıtkeni olardyń kóne kitabyndaǵy dinı ǵuryp-rásim oryndaý mezgili ejelgi jaryn esebimen jazylǵandyqtan osylaı isteý­ge májbúr. Olardyń aıtýynsha, bul esep bizdiń qazirgi jyl sanaýymyz boıynsha 1027 jyldan bastalady.

Qazaq halqy ıslam dinin qabyl­daǵan­nan keıin baıyrǵy túrkilik jyl sanaý esebine azdaǵan ózgeris engeni baı­qalady. Musylmansha jyl sa­naý Aı fazasynyń ózgerisine ıkem­del­gendik­ten ony qabyldaý ońaı bol­ǵan sııaqty. О́ıtkeni musylmandar qol­danǵan hıjra jylynyń aı esebi – týar aı nemese sınodtyq aı esebiniń negizinde jasalǵan. Bir aıy – 29 táýlik 12 saǵat 44 mınýt 3 sekýndqa teń. Ár aıdyń basy oraq músindes jańa týǵan aıdyń kóringen sátinen bastalady. Bul qubylysty turaqtandyrý úshin hıjra aılary – 29 nemese 30 táýlik bolyp almasyp otyrady. Sol sebepti hıjra jylynda – 354 táýlik jaı jyldar jáne 355 táýlik kisebe jyldary bolyp bólinedi. Bul esep bizdiń qoldanyp júrgen kúntizbeden (bir jyly 365 nemese 366 táýlikten tura­tyn) 10-11, keıbir jyldary 12 táýlikke qysqarady.

Osy oraıda ótken tarıhymyzdy bilip, bolǵan oqıǵalardyń ýaqytyn naqtylap, kóne qoljazbalardy zertteý­men aınalysatyn adamdar úshin «hıjra» jyl esebin, qazirgi qoldanyp júrgen «grıgorıan» jyl esebine aınaldyrý tásilin, jyl qaıyrýdy bilý óte qajet.

Mysaly, Ábý Raıhan Berýnı hıj­ranyń 363 jyly týǵan delik. Osyny búgingi jyl sanaýǵa aınaldyraıyq. Ol úshin hıjra jylyn 33-ke (bul eki jyl esebiniń aıyrmasy) bólý kerek. Sodan shyqqan sandy hıjra jylynan alyp tasta da, jańa sanǵa 622 sanyn (hıjra jylynyń basy) qos. Nátıjesi:

a) 362: 33 = 11,

b) 362 – 11 = 351,

v) 351 + 622 = 973 jyl.

Ábý Raıhan bizdiń jyl sanaýymyz boıynsha 973 jyly týǵan eken.

J = X – (X : 33) + 622

Endi «grıgorıan» jyl esebin «hıjraǵa» aınaldyryp kóreıik. Mysa­ly, siz 1965 jyly týǵansyz. Ol úshin:

a) 1965 – 622 = 1343

b) 1343 : 33 = 42

 v) 1343 + 42 = 1385 hıjra jyly

Eskertý: sandy 33-ke bólgende nátıje qaldyqpen shyqsa, qaldyq 17 sanynan kóp bolsa, nátıje bútin sanǵa aınaldyrylady. Qaldyq 16 sanynan az bolsa tek bútin bóligi alynady.

 Jańa jarynnyń basy – Temir tyshqan

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, bir múshelge jatatyn jyl attarynyń al­ǵashqysy – Tyshqan. Kóne túrki jazbalarynda «tabyǵasyn» degen atpen belgili bul janýar «jaryn» esebiniń birinshi jyly. Ejelgi túrkiler bir ja­rynda, ıaǵnı 60 jylda 12 jyl ataýy bes dúrkin qaıtalanatyndyqtan, qatelesip ketpes úshin olarǵa bes túrli tús jáne bes túrli materıaldyq zat ataýyn bergen.

Mysaly, aq, sary, qyzyl, qara, kók degen bes túrli tús ataýymen qatar, temir, aǵash, topyraq, ot, sý sııaq­ty materıaldyq ataýlardy esepke alǵan. Bul ataýlar jaryn esebin júrgiz­gende jańalyspaý úshin qajet bolǵan syńaıly. Joǵarydaǵy esep boıynsha bıyl Temir tyshqan jyly kirip jatyr.

Jalpy, tyshqan jylynyń erek­sheligi jaıly ejelgi jazbalarda, folklorda kóptegen joramal-boljam­dar aıtylady. Kerekýlik molda atamyz Mashhúr Júsiptiń jazbalarynda, tyshqan jyly eginshilik kásipke qolaıly, osy jyly týǵandar kór-jerdi jınaǵysh, eńbekqor bolady dese, tanymal etnograf Bıqumar Kámalashuly 2013 jyly jaryq kórgen «Qazaq hal­qynyń salt-dástúrleri» atty kólemdi eńbeginde: «Tyshqan jyly týǵan adam­dardyń qylyǵy jyl janýaryna uqsas bo­lady. Bular «tyshqan tirlikke» qumar, dúnıe jınaǵysh, únemshil, uqyp­ty jandar. Bir basyna jeterlik dúnıe jınap, jaqsy ómir súredi. Bul jyly týǵandar ulý, qoıan, qoı, meshin jyly týǵan adamdarmen jarasymdy ómir súre alady. Barys, ıt, jylan jyl­ǵylarmen jarasymy jaqsy bolmaıdy» degen eken.

Sol sııaqty bıyl kirgen temir tysh­qan jyly budan 60 jyl buryn 1960 jyly bir dúrkin kelgen eken. Osy jyly týǵandar bıyl «Alpysta bar asylyń túgel jaınap, Mańyńa səýle shashqan shyraqtaısyń» dep áıgili ánshi Balýan Sholaq atamyz aıtqandaı 60-tyń asqaraly bıigine shyǵyp otyr.

Bıylǵy temir tyshqan jylynyń basqa tyshqandardan ereksheligi jaıly mońǵol baspasózderinde jarııalanǵan boljamdarǵa júginsek, bul jyl jaman bolmaıtyn sııaqty. «Bıyl jańa jaryn bastalǵandyqtan jamandyq bolmaýy tıis. Kóne kóshpendiler uǵymynda «Tirligi myǵym adam – tyshqan jyly týady» degen támsil bar. Berekege baı, beldigi bekem, toqymy tersiz, tútini túzý, tirligi toq jyl bolýǵa laıyq» dep jaz­­ǵan eken News.MH saıty juldyz­shylar joramalyna súıenip.

Tyshqan jyldary: eleýli oqıǵalar shejiresi

О́tken HH ǵasyrdyń basy (1900) tyshqan jylymen bastalǵan. Osy jyly rentgen sáýlesiniń qyzmeti já­ne gazdyń ıondalýyn zerttep úlken jańalyq ashqan fransýz fızıgi Pol Lanjeven men áıgili fızık ǵalymy Jolıo-Kıýrı dúnıege kelse, orys ǵalymy P.Lebedev tuńǵysh ret «Quı­­ryqty juldyzdyń» qupııasyn ashyp­ty. Sol sııaqty, shved ınjeneri Iý.Brınell metall qattylyǵyn anyq­­taıtyn «Brı­nell ádisin» oılap taýypty.

Osy jyly qazaqtyń kórnekti qoǵam qaıratkeri, jazýshy, ádebıet synshysy, ekonomıst Smaǵul Sadýaqasov pen qazaq ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń biri akademık-jazýshy Sábıt Muqanov dú­nıege kelgen.

1912 tyshqan jyly: Danııanyń áıgili sýretshi-karıkatýrashysy Herlef Bıd­strýp dúnıege kelgen bolsa, nemis ǵalymy M.Laýe rentgen sáýlesiniń dıfraksııalanýyn anyqtap zor ja­ńalyq ashypty.

Qazaq rýhanııatynyń iri tulǵa­lary: opera óneriniń juldyzy Kú­lásh Báıseıitova, bı óneriniń jul­dyzy Shara Jıenqulova, memleket qaı­ratkeri Dinmuhamed Qonaev, áde­bıet synshysy Ilııas Omarov osy jyly dúnıege kelse, qazaq balýany Mu­qan Muńaıtpasov túrik balýany Nur­lyny jyǵyp «Qajy» atanypty. Onymen qoımaı osy jyly Saratov qalasynda aǵaıyndy Nıkıtınder uıym­dastyrǵan sırk kúresine tuńǵysh ret «Qajymuqan» degen atpen kúreske shy­ǵyp, tarıhta qaldy.

1924 tyshqan jyly: qazaqtyń qaharman qyzy Álııa Moldaǵulova, Uly Otan soǵysynyń batyry, Reıhstagqa jeńis jalaýyn tikken Raqymjan Qosh­qarbaev, áıgili sýretshi Úki Ájıev dúnıege kelse, A. Baıtursynovtyń arab áripteri negizinde jasaǵan qazaq grafıkasy Orynborda ótken qazaq-qyrǵyz bilimpazdarynyń alǵashqy sezinde resmı túrde maquldanypty.

1936 tyshqan jyly: QazAKSR-i KSRO quramyndaǵy odaqtas respýblıka retinde qaıta qurylyp, QazAKSR-nyń Ortalyq Atqarý Komıtetiniń 9 aqpan kúngi qaýlysymen qazaqtardy «qyrǵyz» dep atamaı «qazaq» dep ataý týraly sheshimi shyqty. Qazaq ádebıeti men óneriniń on kúndigi Máskeýde ótip, ánshi Kúlásh Báıseıitovaǵa «KSRO Halyq ártisi» ataǵy berilipti.

1948 tyshqan jyly: amerıkalyq ǵalym Nobert Vıner kıbernetıkalyq ǵylymǵa negiz bolǵan «Kıbernetıka» atty zertteýin jarııalady. Dáriger ǵalym­dar tuńǵysh ret baýyrdan ashyq laǵyl tústi jańa vıtamın V12 krıstalyn bólip aldy.

1960 tyshqan jyly: QazKSR-niń kóptegen oblystary men aýdan­daryn­daǵy qazaq tildi gazetter jabyldy. Tyń ólkesindegi 700 qazaq mektebi orys tiline kóshirildi. Memlekettik is qaǵazdar, baılanys qyzmetteri túgel­deı orys tiline ótti. «Ǵasyr pyraǵy» atan­ǵan áıgili arǵymaq «Absent» Rım olımpıadasynda altyn medal je­ńip alsa, ataqty jelaıaq Ǵusman Qo­sanov KSRO quramasy sapynda Olım­pıadanyń kúmis júldegeri atandy.

1972 tyshqan jyly: Áıgili Medeý muz aıdyny salyndy. Qazaq-sovet ensıklopedııasynyń alǵashqy tomy ja­ryq kórdi. Áıgili basketbolshy Áljan Jarmuhamedov qazaqtan shyqqan tuń­ǵysh olımpıada chempıony atandy. AQSh astronavtary Iýdjın A Sernan, Garrıson, H.Shmıtter aıdyń ústinde 12 kún, 13 saǵat, 51 mınýt bolyp rekord jasady. Volfbýrg (FRG) mashına jasaý zaýyty «Folksvagen-jýk» avto kóligin jasap shyǵaryp, álemdik standartqa jańalyq engizdi.

1984 tyshqan jyly: «QazKSR Halyq jazýshysy» ataǵyn berý týraly QazKSR Joǵary Keńesiniń Prezıdıýmynyń ýkazy shyqty. Bul ataqqa tuńǵysh ıe bol­ǵandar – Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafın, T.Ábdirahmanova. Kúıshi Nurǵısa Ti­lendıevke «KSRO Halyq ártisi» ataǵy berildi. Tashkent qalasynda ótken boks­tan KSRO chempıonatynda Kárimjan Ábdirahmanov, Serik Nurqazov, Serik Qonaqbaev, Asylbek Qılymov bastaǵan tórt qazaq azamaty qatarynan jeńis tuǵyryna kóterilip, bul oqıǵa qazaq boksy tarıhynda qaıtalanbas jetistik retinde tirkeldi.

1996 tyshqan jyly: 30 qańtar kúni qos palataly tuńǵysh Parlament óz jumy­syn bastasa, jeltoqsanshy Qaırat Rysqulbekovke «Halyq Qaharmany» ataǵy berildi. Qazaqstandyq boksshy Vasılıı Jırov Atlanta olımpıadasynda chempıon atanyp, «Barker» kýbogyn jeńip aldy.

2008 tyshqan jyly: Astananyń 10 jyldyq mereıtoıy ótip, buǵan deıin 10 maýsymda toılanyp kelgen qala kúni «6 shilde – Astana kúni» memlekettik mereke bolyp bekitildi. Astana kósheleri men dańǵyldaryna jańadan ataý berý, qaıta ataý nemese biriktirip ataý týraly sheshim qabyldandy. Osyǵan oraı keshegi keńes dáýirinen qalǵan totalıtarlyq ataýlar ózgertilip, oǵan qosa jańadan boı kótergen aýdandar men kóshelerge zamanǵa saı jańadan 309 ataý berildi. Osy jyly bas qalada ańyzǵa aınalǵan batyr Baýyrjan Mo­myshulynyń eńseli eskertkishi ornatyldy. Boksshy Baqyt Sársekbaev Beıjiń olımpıadasynyń chempıony atandy.

2020 tyshqan jylynan da kúter jaq­sylyǵymyz kóp. Eń bastysy, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolǵaı!