I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan UǴA korrespondent-múshesi Ábdimanap BEKTURǴANOVPEN áńgime
I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan UǴA korrespondent-múshesi Ábdimanap BEKTURǴANOVPEN áńgime
– Ábdimanap Elikbaıuly, taıaýda Memlekettik hatshy Marat Tájınniń ulttyq tarıhty zerdeleý barysynda alqaly jıyn ótkizip, tarıh tolqynynda turǵan halyqqa tastaǵan oıyn siz qalaı qabyldadyńyz?
– Bul ıgilikti isti Elbasy bastamalarynyń naqty ómirdegi bir jalǵasy dep túsingen jón. Olaı deıtinim, 1995 jyly QR Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik saıasat jónindegi ulttyq keńes jarııalaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynda tarıhı sanany qalyptastyrý tujyrymdamasy», 2004 jyly qabyldanǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy ulttyq tarıhymyzdy jandandyrý men jańǵyrtý úshin jasalǵan naqty shara bolyp tabylady. Al, «Tól tarıh pen ana tili ulttyq rýhtyń altyn máıegi» degen qanatty sózdi eskersek, ústimizdegi jyldyń 5 maýsymynda Astana qalasynda Memlekettik hatshy Marat Tájınniń basshylyǵymen ótken Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq tarıhyn zerdeleý jónindegi vedomstvoaralyq jumys tobynyń keńeıtilgen otyrysynyń (jalpyulttyq keńes) máni de, mańyzy da zor bolmaq. О́ıtkeni,Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń órkendeý strategııasyna sáıkes, ıaǵnı búgingi jahandaný kezeńi ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý jumysyn jalǵastyrýdy talap etýde. Osy turǵydan alǵanda, memleket tarapynan arnaıy qoldaý kórsetilip otyrǵan ulttyq tarıhymyzdy zerdeleýge qatysty is-sharalary tarıhshylar men qoǵamdyq ǵylym ókilderin ǵana emes, óz tarıhyna jany ashıtyn, qyzyǵýshylyq tanytatyn barsha qaýymnyń zor ynta-yqylasyn týdyrdy. Sondyqtan, memlekettik deńgeıde kóterilip otyrǵan ulttyq tarıhty zerdeleýge qatysty is-sharany óz basym tikeleı qoldaımyn, sondaı-aq, ózim basqaryp otyrǵan I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti tarıh kafedrasynyń ujymy da bul iske atsalysatynyna senim artamyn.
– Tarıh baspaldaǵy búginnen bastalady desek, siz basqaryp otyrǵan ýnıversıtettegi Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń qyzmeti týraly ne aıtasyz?
Tarıh kafedrasy – osydan 41 jyl buryn ýnıversıtet irgesi qalanǵannan bastap qurylǵan alǵashqy kafedralardyń biri. Qazirgi kezde kafedra «Tarıh» mamandyǵy boıynsha bakalavrıat jáne magıstratýra mamandaryn daıarlaıdy.
Memlekettik hatshynyń basshylyǵymen ótken ulttyq tarıhty zerdeleýge qatysty alqaly jıynnan keıin 2013-2014 jańa oqý jylynyń basynda kafedranyń ataýyn «Qazaqstan tarıhy» dep ózgertýdi durys dep sanap otyrmyz. Bul kúnderi orta mektepterde, joǵary oqý ornynda tarıh pánin oqytýǵa qatysty jańa baǵdarlamalar quryp, oqý-ádistemelik qural jazýǵa tarıhshy mamandardy tartyp, olardy yntalandyrýdy qolǵa alyp jatyrmyz.
– Naqty derekterge súıengen ǵalymdar qazaq tarıhy qola dáýirden bastaý alatynyn aıtyp ta, jazyp ta júr. Sondyqtan shetelder muraǵattaryna ǵalymdardy jiberip, qundy maǵlumattar jınap kelý ıdeıasyna qalaı qaraısyz?
– Ǵalymdar qazaq tarıhy qola dáýirden bastaý alatynyn aıtyp ta, jazyp ta júrgenimen adamzat tarıhy Qazaqstan aýmaǵynda tas dáýirinen bastalatyndyǵyn joqqa shyǵara almaımyz. Shetelderdegi muraǵattarǵa qazaqstandyq ǵalymdardy qundy maǵlumattar jınaýǵa jiberý ıdeıasyn qoldaǵanymyzben qola dáýirine deıingi qazaq tarıhyn sheteldik muraǵattardan (Eýropa jáne Amerıka elderindegi) tabý múmkin emes. Qola dáýirine deıingi qazaq tarıhyn qazaq jerinen arheolog mamandar izdeýi kerek. Al qola dáýirinen bastap jáne odan keıingi dáýirdiń tarıhyn kórshiles jatqan Qytaı, Reseı elderinen, sondaı-aq, ıran-parsy, arab derektemelerinen izdep taýyp, endigi kezekte olardy saraptap, jiktep ǵylymı aınalymǵa engizý óte mańyzdy. Ol úshin bizge osy elderdiń tilin jaqsy meńgergen mamandar men dere ktanýshy ǵalymdar qajet. Bul jerde mynandaı usynys oıǵa kelip otyr. Elimizdiń basty bilim ordalarynda, máselen, QazUÝ-degi tarıh fakýltetinde qosymsha shyǵys elderiniń tilderi oqytylatyn arnaıy toptar ashylsa. Bul óz kezeginde bolashaq tarıhshy bilimgerlerdiń shyǵys derekterin óz zertteýlerinde paıdalana alýyna múmkindikti arttyra túser edi.
Mysaly, 2004-2007 jyldary «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń iske asyrylýy barysynda jaqyn jáne alys sheteldik muraǵattardan tabylǵan qazaq tarıhyna qatysty túpderekter kóptep jınaqtalyp, baspadan shyqty. Alaıda, olardyń kópshiligi ǵylymı turǵyda tolyǵymen ıgerilmeı jatqandyǵy shyndyq. Sondyqtan shet tilderin biletin bilikti shyǵystanýshy-tarıhshy ǵalymdar óz mektepterin qalyptastyrsa jáne sol arqyly sheteldik derektermen jumys jasaıtyn, tereń tarıhı taldaýlar jasaı alatyn urpaq sabaqtastyǵyn iske asyrar edi.
Ýnıversıtet tarapynan tarıhshy mamandardyń ulttyq tarıhty zerdeleý boıynsha atqaryp jatqan jumystary az emes. Máselen, tarıh kafedrasynyń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Nazgúl Baıǵabatova 2009 jyly Ystambul, Býdapesht qalalarynda bolsa, 2010 jyldyń sáýir-mamyr aılarynda Sıýrıh ýnıversıtetiniń (Shveısarııa) áleýmettik antropologııa departamentinde, 2011 jyldardyń jaz aılarynda Monǵolııa terrıtorııasynda dalalyq etnografııalyq zertteýlerin júrgizip keldi. Qazirgi tańda Qytaı elinde zertteýlerin jalǵastyryp jatyr.
– Elbasynyń «Biz ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý jumysyn jalǵastyrýymyz kerek» degen sózi Jetisý jerinde qalaı júzege asyrylýda?
– Ýnıversıtetimizde «Týǵan ólke» ólketaný ortalyǵy uıymdastyryldy. Ortalyqtyń negizgi baǵyty – Jetisý ólkesiniń tarıhyn zertteý. Kafedra oqytýshylary ortalyqtyń qyzmetine aıtarlyqtaı úles qosyp, ǵylymı izdenis jumystaryn atqarýda. «Týǵan ólke» ortalyǵy Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtymen jáne Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń arheologııa jáne etnologııa kafedrasymen baılanys ornatyp, tájirıbe almastyrý jumystaryn júrgizýde. Sonymen qatar, «Tarıh» mamandyǵynyń bilimgerleri ýnıversıtet ishinde ashylǵan «Týǵan ólke» ólketaný ortalyǵynyń zertteý jumystaryna tartylyp, Jetisý jeriniń tarıhyna baılanysty máselelermen aınalysýda.
Jetisý jerinde birneshe jyldar boıy saq dáýri kezeńine jatatyn eskertkishter zerttelýde. Ýnıversıtetimizdegi tarıh mamandyǵynyń bilimgerleri arheologııalyq is-tájirıbeni Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ «Arheologııa ortalyǵymen» birlese otyryp, saq qorǵandarynda qazba jumystaryn júrgizedi. Ekspedısııanyń jumysyna qatysatyn ǵalymdardyń teorııalyq bilimderin tájirıbemen ushtastyrýǵa zor múmkindikteri bar.
Ýnıversıtette jańa zertteýlerge jol ashatyn «Innovasııa» dep atalatyn rektor grantyna baıqaý ótkizilip turady. Osy baıqaýda tarıh kafedrasy oqytýshylarynyń «Bir el – bir taǵdyr» atty birlesip daıyndaǵan jobasy grantty jeńip aldy. Joba Jetisý jerindegi ár ult ókilderi dıasporasynyń qalyptasýy, olardyń tarıhı taǵdyrlary men tarıhyn zertteýge arnalǵan.
Búgingi tańda tarıh kafedrasynyń oqytýshylary men stýdentteriniń ǵylymı jumystarmen shuǵyldanyp, ólke tarıhymen aınalysýlaryna ýnıversıtet tarapynan qoldaý jasalyp otyr. Onyń kórinisi retinde jyl saıyn ótetin «Jas ǵalym» ǵylymı jobasyn atap ótýge bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nurbol Áldibaev,
«Egemen Qazaqstan».
