Djordj Kennannyń Semeıdegi kúnderi

(«Sibir jáne súrgin» kitabynyń avtory týraly keıbir muraǵattyq derekter)

Semeı qalasynda kezinde álemniń ár túkpirinen san alýan áıgili adamdar bolǵan kórinedi. Solardyń biri – belgili qoǵam qaıratkeri, amerıkalyq jýrnalıst Djordj Kennan. Muhıttyń arǵy jaǵynda týyp ósken osy bir amerıkalyq azamat Semeı qalasyna ne maqsatpen kelgen? Árıne, bul suraqqa jaýap berý úshin áńgimeni bir jarym ǵasyrlyq sheginispen bastaýǵa týra keledi.

(«Sibir jáne súrgin» kitabynyń avtory týraly keıbir muraǵattyq derekter)

Semeı qalasynda kezinde álemniń ár túkpirinen san alýan áıgili adamdar bolǵan kórinedi. Solardyń biri – belgili qoǵam qaıratkeri, amerıkalyq jýrnalıst Djordj Kennan. Muhıttyń arǵy jaǵynda týyp ósken osy bir amerıkalyq azamat Semeı qalasyna ne maqsatpen kelgen? Árıne, bul suraqqa jaýap berý úshin áńgimeni bir jarym ǵasyrlyq sheginispen bastaýǵa týra keledi.

Djordj Kennan 1845 jyly Amerıkanyń Ogaıo shtatyna qarasty Norýoke qalasynda advokat otbasynda dúnıege kelgen. Al sheshesi telegrafty oılap tabýshy áıgili S.Morzeniń nemere qaryndasy eken. Múmkin, osynyń yqpaly tıdi me, kim bilsin, Djordjdyń ákesi keıinnen óziniń advokattyq qyzmetin sol qalada jańadan qurylǵan telegraf keńsesiniń meńgerýshiligine almastyrǵan.

Djordj jeti jasynan bastap telegraf isine nazar aýdarǵan. Onyń bul mamandyqqa tóselgeni sonshalyq, Djordj on jeti jasynda telegraf arqyly alynǵan jańalyq habarlardy merzimdi baspasóz betterinde paıdalanýǵa tuńǵysh ret talpynys jasaıdy.

HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Amerıka men Reseıdi tııanaqty telegraf baılanysymen qamtamasyz etý jóninde jıi áńgime qozǵala bastaıdy. Munyń alǵysharty esebinde eki eldi shektestiretin Alıaska-Kamchatka aımaǵynda telegraf baılanys júıesin ornatý qolǵa alynǵanda, osy bir qıyn jumysty júzege asyrýdy on toǵyz jasar Djordj Kennan ózi tilenip mindetine alǵan eken. Sóıtip, ol eki jyl boıy qar jastana, muz tósene júrip Reseı men Amerıka elderi arasynda telegraftyq baılanys júıesiniń alǵashqy negizin qalaýǵa atsalysady.

Djordj Kennannyń eline qaıtar joly da erekshe oqıǵalarǵa toly boldy. Sebebi, ol eline týra oralǵan joq. Reseı memleketiniń ruhsaty boıynsha Kennan búkil Batys Sibirdi erkin aralap, Iаkýtııa, Irkýtsk, Tom arqyly Máskeý men Peterbýrgke úsh aıdan keıin jetedi. Orys eliniń astanasynda syı-sııapattyń alýan túrine bólenip, otanyna úlken rızashylyq sezimmen oralady.

Djordj Kennan eline kelgen soń biraz jyldar saýda salasynda qyzmet isteıdi. Qolynyń bos, kóńiliniń sharq urǵan shaqtarynda orys jerin aralaýdan alǵan áserin ázil áńgime retinde qaǵaz betine túsire beredi. Ádemi ázildiń shynaıy shyndyqpen shendesýine toly jazbalar jıyntyǵy aqyrynda «Sibirdiń kóshpeli turmysy» degen atpen jeke kitap bolyp basylyp shyǵady. Sóıtip, Djordj Kennan 28 jasynda óz eli tanyǵan jazýshy atanǵan.

Bálkim, shyǵarmasyndaǵy barlyq oqıǵa jelisi Jıýl Vernge tán elikpe áýenmen, al bolmys boıaý­lary Mark Tvenniń ázil-ospaq stıli syńaıynda berilýinen bolar, «Sibirdiń kóshpeli turmysy» ár kez amerıkalyq jastardyń súıip oqıtyn kitabyna aınalǵan. Muny bul kitaptyń keıingi 100 jyl ishinde Amerıkanyń ózinde ǵana 21 ret basylyp shyqqany (sońǵy basylǵany 1981 jyl) dáleldese kerek.

Djordj Kennan 1870 jyly Reseıge ekinshi ret atbasyn tireıdi. Bul joly ol kememen Edil ózenin boılap saıahat jasady. Kavkaz taýlaryn tórt aı boıy jaıaý aralaıdy. Bul sapar Kennannyń orys eline, ony mekendegen halyqtarǵa degen shynaıy súıispenshiligin qalyptastyrýǵa áser etti. Osy kezden bastap ol Reseı týraly óz eliniń gazet-jýrnaldarynda tanymdyq mánge toly maqalalar jaza bastady, jurtshylyq aldynda leksııalar oqydy. Bylaıǵy jerde ol endi óz taǵdyryn jýrnalıstıkaǵa baǵyttap, ony kásibı mamandyǵyna aınaldyrdy.

Kennannyń Reseıge úshinshi sapar shegýiniń de tarıhy qyzyqty. 1881 jyly naýryzda orys revolıýsıonerleri II Aleksandr patshany óltirgeni tarıhtan aıan. Mine, osy tarıhı tótenshe oqıǵaǵa baılanysty álemdik baspasóz betinde, onyń ishinde Amerıkanyń merzimdi baspasózinde sol kezdegi Reseıdiń qoǵamdyq-saıası qurylysyn mansuq etken maqalalardyń basylýy barynsha beleń aldy.

Mazmundary qym-qı ǵash maqalalardyń basym kópshiliginde orys eliniń bıleýshileri tek taǵylyq keıipte baıandalsa, al azattyqty ańsaýshy revolıýsıonerler tirshiliktegi bar jaqsylyqty joqqa shyǵarýshylar (nıgılıster) dep túsindiriledi. Al revolıýsıonerler aıdalatyn áıgili Sibir jeri ólim qoımasy dep baıandalady.

Mine, osy kezde óz elinde «Reseıdiń bilgiri» dep atanǵan Djordj Kennan beıbastaq maqala ıelerimen baspasóz betinde ashyq pikirtalasqa túsedi.   Reseıde eki ret bolyp, onda kórgenderin, oıǵa túıgenderin alǵa tartady. Reseıdiń bılik tutqasynda da bilikti, esti adamdardyń barlyǵyn, revolıýsıonerlerdiń basym kópshiligi adamgershilik, izgilik nıetterdiń janashyrlary ekendigin ashyp aıtady.

Baspasóz betterindegi mundaı ala-qula pikir­ta­las­tardyń toqtalýy bylaı tursyn, ol tipti asqy­nyp, eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq kelisim she­gine baryp tireledi. Kelisim shegi merzimdi bas­pa­sóz betinde beıbastaq baıbalamdardy barynsha azaıtý maqsatynda Reseıdiń saıası tutqyndary sho­ǵyrlanǵan Sibir aımaǵyna Amerıkanyń beldi bir jýrnalısin jiberý máselesin alǵa tartty. Tórt jylǵa sozylǵan úzdik-sozdyq kelisim negizinde Re­seı­diń Vashıngtondaǵy elshiliginiń maquldaýymen kúdigi men qıynshylyǵy mol Reseı eline bir jyldyq saparǵa barý orys tilin aýdarmashysyz-aq uǵyp sóıleı biletin Nıý-Iorktaǵy «Senchýrı» jýrnalynyń qyzmetkeri Djordj Kennan men sýretshi Djordj Frostqa júkteldi.

Qos Djordj biri jýrnalıst, ekinshisi sýretshi 1885 jyldyń ekinshi maýsymynda Nıý-Iorkten shyǵyp, Eýropa arqyly úsh aptadan keıin Peterbýrgke keledi. Orys eliniń astanasynda bir apta bolyp, bolashaq sapardyń jaı-japsaryn resmı mekemelermen túbegeıli kelisken soń olar Reseı jerin aralaýǵa shyqty. Sapar tabany kúrekteı on bes aıǵa sozyldy. Bul ýaqytta qos Djordj Batys Sibir ólkesin, Qıyr Shyǵys aımaǵyn túgel aralap, barys-qaıtys joldaryn eseptegende 16 myń shaqyrym jer júrgen. Osy sapar kezinde olar kishigirim mekenderdi aıtpaǵannyń ózinde sol kezdegi 27 qalada bolǵan. Solardyń biri – Semeı qalasy edi. Dala general-gýbernatorlyǵyna qarasty eki oblystyń biri – Semeı oblysynyń ortalyǵy Semeı qalasyna D.Kennan men D.Frost 1885 jyldyń jeltoqsan aıynda keldi.

Muraǵattyq derekterge qaraǵanda, bul kezde Semeı qalasynda 24 myń turǵyn bolǵan. Kásiporyndary degende 6 teri ıleıtin, 4 sabyn qaınatatyn, 36 kirpish quıatyn, 1 syra qaınatatyn óndiris oryndary jumys istegen eken. («Obzor Semıpalatınskoı oblastı na 1884 god», 36-38 better). Tolyq emes derekterge qaraǵanda bul jyldary Semeı qalasyna 60-tan astam basqa ulttardyń násilderi jer aýdarylyp kelgen.

Oblys ortalyǵynyń tirshiligimen, oǵan saıası senimsizdiginen jer aýdarylyp kelgendermen tanysý D.Kennannyń alǵa qoıǵan negizgi maqsaty bolatyn. Peterbýrgten Semeı qalasyna jetkenshe oryndalmaǵan bul tilek tek Semeı qalasynan bastap qana júzege asa bastaǵandy. Muny Kennan óziniń osy sapar negizinde jazǵan «Sibir jáne súrgin» kitabynyń «Meniń saıası jer aýdarylǵandarmen tuńǵysh kezdesýim» atty taraýynda egjeı-tegjeıli baıandaıdy.

Semeıde Kennan tuńǵysh tanysqan adamy saıası senimsizdigi úshin jáne «Narodnaıa volıa» uıymynyń úndeýlerin taratqany úshin eshqandaı sot úkiminsiz Dondaǵy Rostovtan Dala general-gýbernatorynyń baqylaýyna úsh jyl merzimge jer aýdarylyp jiberilgen Pavel Dmıtrıevıch Lobanovskıı edi. Kennan Semeıge kelgende Lobanovskıı qalalyq teatrda sýretshi-dekorator bolyp istep júrse kerek. Kennan Lobanovskıımen eki dúrkin áńgimelesken. Bul áńgimelerdiń barysynda Lobanovskıı óz kózqarasynyń mánin eshbir jasyrmaı Kennanǵa ashyq baıandaǵan.

Lobanovskıı negizinde halqymyzdyń uly aqyny Abaı Qunanbaevpen de jıi kezdesken. Bul týraly muraǵattyq derekter barshylyq. Kezinde Abaıdyń ózine qarap otyryp qaryndashpen salǵan birden-bir jalǵyz sýrettiń avtory saıası jer aýdarylýshy Pavel Lobanovskıı ekeni de belgili.

Áńgimemizge tıek bolyp otyrǵan Kennannyń «Sibir jáne súrgin» kitabynda Abaı jóninde de mándi maǵlumattar kezdesedi. Semeı qalasyna jer aýdarylǵandarymen tanysqysy kelgen Kennan qurmetine keshkilik bir qonaqasy uıymdastyrylady. Ol Aleksandr Leontev degen jer aýdarylýshynyń úıinde ótedi. Qyzý pikir alysý ústinde jáne Kennannyń suraǵyna jaýap bere otyryp, úı ıesi Leontev Semeı kitaphanasy (qazirgi Abaı atyndaǵy kitaphana 1883 jyly ashylǵan), onyń jergilikti turǵyndar úshin mańyzy týraly aıtyp beredi. Mine, osy jaıly Kennan óz kitabynda bylaısha baıandaıdy:

«Tipti qyrǵyzdardyń ózi, – dedi ol, – kitaphanany qatty paıdalanady. Men osynda Bokl men Dreperdi oqyǵan bir oqymysty qyrǵyzdy bilemin.

– Seme ıde Bokl men Dreperdi oqyǵan qart qyrǵyzdyń bary ras, – dedi taǵy bir jas stýdent.

– Iá, ıá, – dep jaýap berdi Leontev, – men ony birinshi ret kórdim. Ol menen ındýksııa men dedýksııa arasyndaǵy aıyrmashylyqty aıtyp túsindirip berýdi ótinip, keremet tańǵaldyrdy. Men ony aǵylshyn fılosofııasyn zerttep, oryssha aýdarmasy arqyly men ataǵan barlyq avtorlardy oqyp shyqqanyn keıinnen bildim.

– Áıtse de sol oqyǵandarynan bir nárseni túsinedi dep senesiz be, – dep surady álgi stýdent.

– Men odan Dreperdiń «Eýropa aqyl-oıynyń damýy» degen kitaby boıynsha eki kesh boıy synaq aldym, – dep qarsy daý aıtty Leontev. –Ol óte jaqsy túsinedi, men buǵan sizdi sendire alamyn». (D.Kennan «Sıbır ı ssylka», Sankt-Peterbýrg, Vrýblevskıı baspasy, 1906, 84-85-better).

Joǵaryda keltirilgen úzindidegi «oqymysty qyrǵyz», «qart qyrǵyz» delingen sóz tirkesteri uly aqynymyz Abaıǵa arnalyp aıtylǵany daýsyz.

Bul kúnde tarıhı derekter dáleldep otyrǵandaı, ómiriniń der shaǵynda Abaı Semeı qalasyna jer aýdarylǵandardyń kópshiligimen tanys bolǵan. Tipti, keıbireýlerimen shynaıy dostyq baılanys jasaǵan. Mine, solardyń ishinde Nıkıfont Ivanovıch Dolgopolov týraly derekter mol. Ol týraly D.Kennan óziniń kitabynyń eki-úsh betin arnaǵan. Oqyrmandarǵa onyń ómirbaıanyn, dúnıetanymyn tolyq tanystyryp ótedi.

Dál osyndaı mazmun-maǵynada kezinde Semeıge jer aýdarylyp kelgen, Abaımen pikirles bolǵan polıak, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Severın Grossty, sondaı-aq, Peterbýrg ýnıversıtetiniń burynǵy stýdenti Aleksandr Blekti D.Kennan óz kitabynda jaqsy jaǵynan sýretteıdi. D.Kennan Gross pen Blek sııaqty Semeıge jer aýdarylǵan basqa da adamdar týraly aıta kelip, bylaı deıdi:

«...Barlyq jer aýdarylǵandardyń jaǵdaılary nashar bolsa da, men olardan jazý ústelin, kitaptar men gazetter taptym. Olardyń ishinde kóptegen zań jáne saıası ekonomııa jónindegi fransýzsha jáne nemisshe jazylǵan shyǵarmalar bar. Osynshama kitaptardy ózimen birge Sibirge alyp kelip júrgen adamdar eshqashan jabaıy fanatık emes, olaı oılaýdyń ózi artyq, qaıta maǵan bir orys ofıseriniń sýrettegenindeı, olar óte ustamdy, bilimdi, oıshyl adamdar. Eger ondaı adamdar mońǵol shekarasyndaǵy qapas Sibir derevnıasyna jiberilse, onda olar memlekettik jumysyn atqara júrip, óz Otanyna paıda keltiredi, bul, árıne memleket úshin jaman». (Bul da sonda, 100-bet).

Kennan eline Reseıden bolashaq kitap jazýda derek retinde 650 kitapty, 500 sýretti Amerıkaǵa aman-esen jetkizse kerek. Qazirde bul muraǵattyq materıaldar Nıý-Iorktegi ortalyq memlekettik kitaphana qorynda máńgilik saqtaýda tur. (Jýrnal «Istorııa SSSR», 1959, №2, 223-228-better).

Djordj Kennan qolda bar derekterin retteýmen eline barǵan soń bir jyl shuǵyldanǵan. Sodan keıin ǵana ol ózi eńbek etip júrgen «Senchýrı» jýrnalynda 1888-1889 jyldar arasynda Reseıdi aralaý sapary týraly maqalalar toptamasyn jarııalata bastaǵan. Bul maqalalar jınaqtala kelip 1891 jyly «Sibir jáne súrgin» atty kólemdi kitap bolyp shyǵarylǵan.

Kennannyń bul kitabyn kezinde F.Engels, G.V.Plehanov, M.Tven joǵary baǵalaǵan. Bulardyń ishinde F.Engelstiń pikiri barynsha baısaldy. Ol bylaı deıdi:

«On razoblachıl pered vsem mırom vse te gnýsnye metody, prı pomoshı kotoryh sarızm v sobstvennoı ımperıı podavlıaet vsıakýıý popytký k soprotıvlenııý» (K.Marks, F.Engels. shyǵarmalary, Máskeý, 1962, 22-tom, 46-bet).

Osyndaı tarıhı tanymy mol kitap ıesi uzaq ómir súrdi. Ol orystyń uly jazýshysy L.N.Tolstoı men V.G.Korolenkomen dostyq baılanysta bolyp, olarmen birneshe dúrkin kezdesip, hat jazysyp turdy. Ol 1925 jyly 80 jasynda dúnıeden ótti.

Ǵabıt ZULHAROV,

muraǵatshy.

AIаGО́Z.