Mysaly, halyq sany 3 mıllıonnyń ústinde, onymen qoımaı dert oshaǵy Qytaımen irgeles jatqan Mońǵolııa dúnıe júzinde birinshi bolyp oqshaýlanýdy bastady. Tipti memleket basshysy Halmaagıın Battýlga 2020 jyldyń 27 aqpanynda Qytaı eline resmı sapar jasap kelgen kúni ony 14 kúndik karantınge jatqyzdy. Bul bylaıǵy buqara úshin úlgi hám tártipti ornatýshy qatardaǵy qyzmetkerler úshin halyqty jasqaıtyn qural ispetti tetikke aınaldy. Odan keıin eldegi ashyq aqparat saıasaty óz jemisin berdi. Iаǵnı memlekettik oqshaýlaný kezinde istiń josparlanýy, onyń atqarylýy sát saıyn, saǵat saıyn ashyq málimdelip, halyqpen búkpesiz bólisilip otyrdy. Eń bastysy, barlyq is-áreket «shókimdeı az ǵana mońǵol aman bolýymyz kerek, bizge eshkimniń jany ashymaıdy mońǵol – mońǵolǵa týys» degen rýhanı uran astynda júrgizildi. Buǵan halyq ılandy hám qatań tártipke boı usyndy. Sonyń arqasynda bul el juqpaly dertti aman-esen eńserip kele jatyr.
Odan keıin Ońtústik Koreıa elin alaıyq. Bul elde dert birden lap etti. Qytaıdan keıingi qaýipti oshaq retinde tirkeldi. Eldiń densaýlyq saqtaý salasynyń mamandary derttiń aldyn alýdyń joly – ony anyqtaıtyn jappaı synama (analız) júıesin engizdi. Dert juqtyrýy múmkin delingen adamdardy tizip qoıyp tekserýden ótkizdi. Birinshi joly buǵan 290 myń adam qatystyryldy jáne ózine kúdigi bardyń bári synamadan tegin ótti. Eń bastysy, bárine qoljetimdi túrde júrgizildi. Qazir bul elde derttiń beti qaıta bastady. Koreıler tapqan taǵy bir tásil, vırýs juqtyrý yqtımaldyǵy basym núktelerdi syrttaı baqylaý maqsatynda qalta telefonǵa aplıkeıshn ornatty. Turǵyndar osy arqyly qaýipti núkteni sezine aldy.
Shyǵystaǵy taǵy bir el sıngapýrlyqtar da qorǵanýdy jalpyhalyqtyq synama alýdan bastady. Vırýs tirkelgen jaǵdaıda aýrýmen qarym-qatynasta bolǵan tiri pendeniń bári izdestirildi. Bul jumysqa áskerı kúshtik qurylymdar tartyldy. Elge syrttan kelgenderdi kim ekenine qaramaı dereý karantınge jatqyzdy. Olardy jiti baqylaý úshin bilekterine júrgen-turǵanynan habar beretin aqparattyq bilezik ornatty. Onymen qoımaı oqshaýlanǵan adamdar ózderiniń jaǵdaıy jaıly belgilengen ýaqyttan qaldyrmaı foto-aqpar joldaýy tıis. Bulaı jasamasa bosatylmaıdy. Gonkongte qala kóshelerine vırýs juqtyrǵan adamdar turatyn núkteler belgilengen baqylaý taqtalary ornatyldy. Eń bastysy, aqparat taratý isin júıeledi. Jalǵan aqpar taratýshylardy jazaǵa tartty.
Osy oraıda álemdik aqparat mamandary habar-oshar taratýda Qytaı qateligin qaıtalaýǵa bolmaıdy deıdi. Mundaı jaǵdaıda buqaramen baılanysty kúsheıtken durys. Iаǵnı halyqqa «ákesi ólse de estirtedi» degendeı shynaıy aqparat jetpese, baǵytynan jańylady. Bul búlinshilikke soqtyrýy múmkin.
«AQSh jáne Eýropa elderiniń koronavırýspen kúres barysynda jibergen qateligi, – deıdi DDU-nyń burynǵy qyzmetkeri Tıkkı Pangestý, – azııalyqtardyń bir-birin qurmetteıtin, kórkem minezi men sabyry eýropalyqtarǵa sabaq bolýy tıis. Dertke qarsy turý úshin memlekettiń joǵary áleýetti ekonomıkasy emes, halyqtyń birligi kerek ekenin qart qurlyqtaǵy aǵaıyndar túsinsin».
Dert áýeli azııalyqtardy sharpydy. Bular dereý judyryqtaı jumyla qaldy. Birligin bekemdedi. AQSh pen Eýropa turǵyndary eshqandaı mán bermedi. Tákapparlyq tanytty. Nátıjesinde, aýrýdyń aldyn alý múmkindigin keshiktirdi. AQSh óz aıaǵymen kelip synama tapsyramyn deýshilerge qymbat baǵa qoıdy. Ulybrıtanııa bolsa, derttiń jeńil túrine mán bermeı, olardy bosatyp jiberdi.
«Eń basty qatelik, – deıdi joǵarydaǵy Tıkkı Pangestý myrza, – eýropalyqtardyń tabıǵı yntymaq-birlikke psıhologııasynyń beıimdelmeýi. El ishinde uzaq jyl qalyptasqan erkindik pen demokratııa buqarany qatań tártipke kóshirýge birden-bir kedergi keltirip otyr».
