Soltústik óńirdiń aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri úshin kóktemgi egis qashanda mańyzdy. Ár jyl saıyn qarbalasy kóp osy naýqan táýekelmen bastalatyn. О́ıtkeni qajetti qarjynyń tapshylyǵy, nesıe alýdaǵy áýre-sarsań, janar-jaǵarmaıdyń ýaqytynda jetkizilmeýi qolbaılaý bolyp jatatyn. Bıylǵy Memleket basshysynyń málimdemesi alqapqa shyqqaly otyrǵan dıqandardyń alańdamaı, alǵa basýyna mol múmkindik týdyryp otyr.
– Bizdiń aýyldyq okrýgte birneshe sharýa qojalyqtary egin egýmen aınalysady. Bul – jaqsy úrdis. Birinshiden, dıqandyq kásiptiń órisi keńip, astyq molaıady. Ekinshiden, áriptestik jandanady. Naýqan qarsańynda Úkimetke janarmaıdyń naryqtyq baǵasyn 15 paıyzǵa arzandatyp, 165 teńgege deıin tómendetýi sharýanyń moınyndaǵy zil batpan salmaqty birshama jeńildetip, ózderiniń basty mindetimen aınalysýyna mol múmkindik berýde, – deıdi Bulandy aýdanyndaǵy «Danılovskoe ı K» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bas dırektory Aıbat Esenturov, – biz jyl saıyn derlik dándi daqyldardan mol ónim jınap kelemiz. Bıyl da burynǵy mejeden kem túspeımiz.
Sharýashylyq basshysy aıtyp otyrǵan jaıdyń bári oń. Dıqan qaýymnyń qamqorlyqtan qaǵys qalmaǵany jaqsy. Biraq «alaǵan qolym beregen» degendeı, osyndaı qamqorlyq kórsetilip otyrǵanda, el yrysyn eselep, molaıta alamyz ba? «Jasyl ekonomıka» tujyrymdamasyn júzege asyrý baǵdarlamasynda basym baǵyttardyń biri retinde organıkalyq tyńaıtqyshty paıdalana otyryp, 2030 jyldary respýblıka boıynsha gektar berekesin 25 sentnerge jetkizý kózdelgen. Jyl saıyn jańa baǵyt aıqyndalyp, ǵylymı tujyrymdar ekshelip, qoldanysqa engizilip jatqanymen, sońǵy jarty ǵasyrda dándi daqyldar shyǵymy óse qoıǵan joq. Sol baıaǵy orta eseppen ár gektardan 10-11 sentner tóńireginde ǵana ónim jınalýda. Egin sharýashylyǵynyń qaıtarymy kóbeıýi úshin gektar berekesin eki jarym esege deıin arttyrý qajet. Sonda ǵana sharýanyń bar shyǵyny aqtalyp, tabysqa keneledi.
– Meniń oıymsha, endigi arada jer qunaryn molaıtý eń mańyzdy másele, – deıdi Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Ábiljan Qusaıynov, – egin shyǵymyna tikeleı áser etetin jaı osy. Ekinshiden, bizdegi tuqym seleksııasynyń jumysy kóńil kónshitpeıdi. Aldymen, tuqymnyń basym bóliginiń shet elderden ákelinetinin aıtýǵa tıistimiz. Shetten ákelgen tuqym bizdiń ólkeniń tabıǵı ereksheligine birden kóndigip ketpeıdi. Sondyqtan ózimizdiń jańa suryptardy daıyndaıtyn ulttyq seleksııa zaman talabyna saı damýy qajet. Jasyratyny joq, qazir kóptegen sharýashylyqtar jappaı reprodýksııadaǵy standartqa kelmeıtin tuqymdy paıdalanýda. Bizge tuqym sharýashylyǵyn jetildirý qajet. Onyń ústine tabıǵattan kóp alǵymyz kelgenimen, qaıtaryp beretinimiz az. Qaıtarym qaǵıdatyn berik ustanbaǵan soń egis alqaptary múlde tozyp ketti. Máselen, topyraqtan alǵan ónim alqap tósine qaıtadan tyńaıtqysh túrinde oralýy kerek. Qazir egistik alqaptary osy qaǵıdanyń oryndalýyna sarańdyq tanytýda. Myna bir jaıǵa kóńil aýdaralyq. Respýblıka boıynsha ár gektarǵa 6-8 keli ǵana tyńaıtqysh sińiriledi. Irgedegi Reseıde bul kórsetkish 45 kılony, al, AQSh-ta 135 kılony quraıdy.
Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, alqaptardyń qunaryn arttyrý sharalarynyń eń abzaly – organıkalyq tyńaıtqyshty paıdalaný. Qazir eginmen aınalysatyn sharýashylyqtar qaı alqapqa qansha tyńaıtqysh sińirý qajet ekenin bile bermeıdi. Soqyr senimmen ǵana jumys istep júr. Endigi arada barlyq jyrtylǵan jerdiń kartogrammasy jasalyp, qaı alqapqa qansha tyńaıtqysh qajet ekenin esepteý kerek. Osy jobaǵa sáıkes, aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn ǵylymnyń jańa jetistikterimen qarýlandyrǵan durys.
Búgingi tańda mıneraldy tyńaıtqyshtar alýǵa 40 paıyz mólsherinde sýbsıdııa bólinedi. Dıqandardy yntalandyrý úshin tyńaıtqyshqa ketetin barlyq shyǵyn bıýdjet esebinen jabylsa, oń bolar edi. Al organıkalyq tyńaıtqyshqa memleket tarapynan múlde sýbsıdııa tólenbeıdi. Alqaptardyń qunaryn arttyrýǵa kedergi keltirip otyrǵan osy jaı. Organıkalyq tyńaıtqyshtyń eń tıimdi ári ekonomıkalyq jaǵynan arzan, ekologııalyq jaǵynan qaýipsiz, sharýashylyqtar úshin qoljetimdi ekeni aıtpasa da túsinikti. Qazir mal sharýashylyǵy jyldan-jylǵa jetilip keledi. Eldiń de tórt túligi az emes. Demek, qaı eldi mekende bolsyn, kóń aıaq astynda beı-bereket shashylyp jatyr.
Endigi úmit dálme-dál eginshilik tehnologııalaryn qoldanýda bolyp otyr. Shyntýaıtynda, ár óńirdiń aýa raıynda, topyraq qunarynda erekshelikter kóp bolǵandyqtan, bul aıryqsha tózimdi qajet etetin qyrýar jumys. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, keleshekte mol ónim alý úshin dıqanǵa demeý bolar jaı osy dálme-dál eginshilik. Shyǵyny kóp bolǵandyqtan, bul iske memleket tarapynan da qoldaý kórsetilgeni lázim. Endigi arada dálme-dál esepke júgingenimiz jón. Al dálme-dál eginshilik degenimiz – naqty esep. Sandyq tehnologııalardyń qajet bolatyn jeri osy. Aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn túbegeıli zertteý úshin barlyq jańashyl júıelerdi paıdalaný kerek. Sonda ǵana alqaptyń aqparatyn ala alasyz.
– Alqaptardy hımııalyq tyńaıtqyshpen óńdeý jaıyna keletin bolsaq, – deıdi akademık Ábiljan Qusaıynov, – árıne, qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıda biz odan birden bas tarta almaımyz. Dıqandar sońǵy jyldary hımııalyq tyńaıtqyshty tym kóp paıdalana bastady. Endigi arada el eginshiligi hımııalyq tyńaıtqyshtan ekologııalyq jaǵynan taza tyńaıtqyshqa kóshkeni jón. Oǵan qosa joǵaryda aıtqanymyzdaı, tuqym sapasyna aıryqsha kóńil bólgen jón. Onyń ishinde soltústik óńirdiń aýa raıyn eskere otyryp, erte pisetin tuqymdy paıdalanǵan durys. Áıtpese, sońǵy jyldary egin oraǵynyń sońy súmbilege qalyp júr. Tuqymyń jaqsy bolsa, joǵary ónim alasyń.
Tuqym demekshi, Aqmola óńirinde tuqym tapshylyǵy baıqalady. Birqatar aýdandardyń sharýashylyqtary bul qajettilikti tuqym daıyndaıtyn sharýashylyqtardyń esebinen jappaq. Sáýirdiń alǵashqy kúnderindegi málimetke qaraǵanda, oblys boıynsha tuqym tapshylyǵy 27,8 myń tonnany quraıdy. Onyń ishinde Jarqaıyń aýdanyna – 14,5, Jaqsyǵa – 1,6 myń tonna, Ereımentaýǵa – 0,7 myń tonna, Býrabaıǵa – 0,5 tym tonna tuqym qajet. Sondaı-aq Egindikól, Qorǵaljyn, Atbasar, Esil aýdandarynda da tuqymmen tolyq qamtamasyz etilmegen sharýashylyqtar bar. Byltyr oblys dıqandary 527 myń tonna tuqymdy qambaǵa quıyp alǵan. Osy kólem kóktemgi egiske tolyq jetedi. Tek sapasyn aıtsańyzshy.
Aqmola oblysy
