Qyryq jyldan keıin tabylǵan qyz

– Ájemniń týǵan jeri Ulan-batyr. Al myna qumyrany ertede sol jaqtan kelgen inisi syılapty. Muny ájem maǵan muragerlikke berdi, – dedi kelin bala.

 – Ájeń qaıda turady?

 – Aqmola oblysy, Ereımentaý aýdanynda.

 – Aty kim?

 – Hasenova Roza Abaevna.

 * * *

Túsinikti. Bala kezimizde úlkender kóp aıtatyn myna bir áńgime sanada jańǵyrdy. 1930 jyldary Qobda beti (Mońǵolııa) qazaqtaryna jańa mızam zańyn úıretip, izgi jol­ǵa (kommýnızm) salý úshin Qazaq­stan­nan komıntern ókili Abaı Qasymov kelip, el arasynda bir­ne­she jyl úgit-nasıhat júr­giz­­gen. Ol kisi Qobdanyń keń qoı­­na­ýynda qońyr qoıdaı jaıylyp, Maǵjansha aıtqanda, «Uıqy bas­qan qabaǵyn, Bastyra kıgen tymaǵyn, Jalqaýlyqty jar kórgen, Júrgen eski zańymen, Al­dyndaǵy malymen, Birge jýsap, birge órgen...» qazaqty tyń súr­leýge salýǵa kúsh salǵan sy­ńaı­ly.

Abaı Qasymov – 1896 jyly Jarkentte týǵan adam eken. Áýeli Iledegi «Baıtolla» med­­re­sesin bitirgen. 1918 jyly keńes­tik qyzyl ıdeologterdiń naza­ryna iligip, dereý Máskeýge oqýǵa jiberilgen. Odan keıin ko­mınte­rnniń beldi ókili retinde Qobda betinen biraq shyqqan.

Mundaǵy qazaqtar arasyna Abaıdan bir jyl buryn KIM (Kommýnıstıcheskıı ınternasıonal molodıojı) ókili bolyp tegi óskemendik qazaq azamaty Shárip О́tepov kelgen bolatyn. Osy oqıǵa jaıly jergilikti aqyn Mysa Raqymbaıuly:

Ýákil bolyp kelipti Abaı –

Shárip,

Qolyna komıntern

jolhat alyp,

Mońǵolda turatuǵyn

az qazaqty,

Beretin tóńkeristik

jolǵa salyp,

– dep jyrlapty. Tańdanarlyq jaı Abaı men Shárip qý medıen ólkege ózderimen birge áıelderi Tashınke men Dılnuzdy birge ala kelgen.

Bul bir aýmaly-tókpeli zaman-tyn. Qazaqtardyń qazirgi ulttyq ákimshilik ortalyǵy Baı-ólke aımaǵy áli qurylmaǵan, halyq Qobda aımaǵynyń quramynda bolatyn. Sonymen qatar Keńes eliniń basshylary sosıalızm jolyna bettegen Mońǵolııaǵa yq­pa­lyn kúsheıtý úshin eldiń túk­pir-túkpirine kommýnıstik ıdeo­­­logııany boıyna sińirgen jan­­kesht­ilerdi jiberip jatqan kez. Osy maqsatpen Qobda betine kel­gen komıntern ókili Abaıdyń jary Tashınkeniń aıaǵy aýyr eken. Keshikpeı ol bosanady. Biraq sábıi shetinep ketedi.

Bul oqıǵa jaıly keıin Shárip О́tepov óziniń ómirbaıandyq hıkaıatynda: «Men demalysqa ketkende dosym Abaı Qasymovtyń áıeli bosanypty. Abaı men Tashınke jas nárestege tóbeleri kókke jetkendeı qýanady. Biraq bir aıdan keıin bala qaıtys bolady. Baladan aıyrylý ońaı ma? Men kelgende olar qatty qaıǵy ústinde eken. Abaıdy esh nársemen jubata almadyq, ol syrqattanyp qaldy. Abaıdyń kóńilin nemen aýlaý kerek, qalaı jubatý kerek? Bizdiń kóńil kúıimiz pás boldy. Osyndaı qıyn shaqta bizge mońǵoldyq dos­tar kómekke keldi.

Abaı, Shárip, Dılnuz, Tashınke! Sizder bizdiń shyn dos­­ta­rymyzsyzdar, biz úshin kóp jaq­­sylyq istedińizder. Shyn jú­rekten alǵys aıtamyz. Biz qur­metti Ábekeń men Tashınkeni ju­ba­týǵa keldik. Sizderdiń ara­la­ryń­yzdan ketken sábı siz­der­­­diki emes bizdiki, al mynaý Ońal­­­han sizderdiń qyzdaryńyz bolsyn! Bala etip alyńyzdar! Ol qaıǵylaryńyzdy seıiltip, kóńilderińizge demeý bolsyn! Biz sizderge shynaıy dostyq kóńilmen kelip otyrmyz, bizdiń tilegimizdi qabyl alyńyzdar, – dedi Túrkistan men onyń zaıyby qyzyl otaýdyń belsendisi, súıkimdi jas kelinshek Kúmis. Sóıtip olar óziniń bir jasar Ońalhan degen qyzyn Abaıdyń qolyna berdi. Abaı sábıdi qatty qushaqtap súıip, baýyryna basyp, birese jylap, birese kúldi. Biz otyrǵan kıiz úıdiń ishine jaryq sáýle engendeı boldy. Qazaqtarda bireýdiń balasyn baýyryna basý, kóbinese jaqyn týystardyń arasynda bolatyn, ol týystasýdyń, qandas týystyqtyń eń joǵarǵy kórinisi bolyp sanalatyn. Bizdiń joldas­tarymyz – Túrkistan men Kúmis bizdiń aramyzdaǵy dostyqty odan da joǵary baǵalady... Qýanyshqa bólengen Abaı men Tashınke sábıge ózderiniń qyzdary retinde jańa at qoıýǵa erikti boldy. Son­dyq­­tan biz bul oqıǵany atap ótýge taǵy da jınalyp, jabylyp aqyl­dasyp, sábıdiń atyn «Roza» dep qoıdyq» dep jazypty (Shárip О́tepov «Jalyndaǵan jas­ty­ǵym – komsomolym», Almaty «Jalyn» 1981 j. 146-147 better).

Joǵarydaǵy jazbada bári baıandalyp tur. Qazaqtyń jal­paq tilimen aıtqanda, alystan kelip, sábıinen aıyrylǵan qazaq­stan­dyq qandastaryna qobdalyq qazaqtar ózderiniń baýyr eti balasyn basy bútin berip otyr. Rasynda bul oqıǵa Sh.О́tepov jazǵandaı: «týystasýdyń, qandas týystyqtyń eń joǵarǵy kórinisi» ekeni sózsiz.

Sonymen kóp ýaqyt ótpeı, shamamen 1934 jyly Abaıdy Más­keýge shaqyrady. Ol kisi Ulan-batyrdan attanarda Keńes Odaǵy elshiligine baryp, asyrap alǵan balasy Ońalhan Túrkis­tanqyzynyń atyn «Roza Abaevna» dep ózgertip kýálik alady. Máskeýge kelgen soń Abaı Qasymovqa komıntern jańa­dan tapsyrma júktep, sol tusta Shyńjań ólkesiniń bas­ty­ǵy Shyń Shysaıǵa baryp, onyń basshylyǵymen sol eldegi kom­mýnızm ıdeıasyna qarsy kúsh­termen ymyrasyz kúresýdi júk­teıdi. Jazýshy Jaqsylyq Sámıt­uly: «Shyńjań basshysy Shyń Shysaı 1934 jyly Qumyl, Úrimji, Altaı, Tarbaǵataı, Ile aımaqtarynda ómir súrip jatqan qazaqtardy jınap, jıyn ashty. Kún tártibine birneshe másele qoıyldy. Sonyń biri – Qumyl aımaqtyq ákimshilik mekemesiniń Barkól basqarmasy qurylǵanyn jarııalap, ol aımaqqa basshy retinde Abaı Qasymov degen adamdy taǵaıyndaıdy» dep jazady («Qytaıdaǵy qazaqtar». – Almaty: Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy, 2000 j. – 94 b). Al asyrap alǵan qyzy Roza bolsa Máskeýdegi komıntern balalaryna arnalǵan ıaslıde qalyp qoıady. Uzyn sózdiń qysqasy, Roza Abaıqyzy Máskeýde komıntern balalaryna arnalǵan mektepke baryp, álippeni oryssha tanyǵan. О́ziniń asyrandy ekeni mıyna kirip shyqpaǵan.

 * * *

Shyńjań ólkesine Stalın saıa­satyn ornyqtyrý úshin bar­ǵan A.Qasymovty úkimet 1938 jyldyń aıaǵynda Más­keý­ge shaqyrady. Shyń­jań­dyq zertteýshi Qyrbaq Tur­da­­qynulynyń 2013 jyly ja­ryq kórgen «Qumyl qala­sy­nyń tarıhı materıaldary» atty eńbeginde: «Shyń Shy­saı ólkede qyzmet atqaryp júr­gen keńestik mamandardyń keı­birin «troskıshilder» degen qara tizimge iliktirip, ony Stalınge joldaǵan. Osy qa­tar­da Abaı Qasymov ta boldy» deıdi. Bul shyndyqqa saıady. О́ıtkeni Abaıdy Máskeýge dereý shaqyrtyp, kelgen bette 1938 jyldyń 24 shilde kúni tutqyndap, «Otanǵa opasyzdyq jasady» degen aıyppen 1939 jyldyń 10 naýryzy kúni atý jazasyna buıyrǵan. Marqumnyń denesi qazaq qaıratkerleri Álıhan Bókeıhan men Nyǵmet Nur­ma­qovtardyń jambasy tıgen Más­keýdegi «Donskoe kladbıshe» zıra­tyna jerlenipti.

«Qyrsyq bir aınaldyrsa, shyr aınaldyrady» degendeı Ońalhan-Rozanyń Qobda betinde qalǵan naǵyz ákesi – Túrkistan Baıjúnisulyn da 1939 jyly 32 jasynda tutqyndap, oǵan da «halyq jaýy» degen jala jabylyp, osy jyldyń 4 naýryz kúni ol da Mońǵolııada atylady.

Osylaı apamyzdyń qos ákesi qatar atylyp, asyrap alǵan anasy Tashınke Almatyda jal­ǵyz qalǵan sergeldeńge toly kúnder­diń birinde «Máskeýde oqyp jatqan meni izdep beıtanys orys áıel keldi» deıdi keıýana. – Onyń qolynda Tashınkeniń maǵan jazǵan haty jáne meni alyp qaıtý úshin kepildik beretin qu­jat boldy, – deıdi Roza Abaıqyzy.

Sóıtip tórt jasynda barǵan qaladan 10 jasynda qaıtady. – Poıyzben kóp kún júrdik, – dep eske alady apamyz – Meni alyp kele jatqan orys áıel betime uzaq qarap otyryp: «Men bilsem, sen Tashınkeden týǵan qyz emessiń» dep birneshe dúrkin eskertti, – deıdi.

Almatyǵa kelgen soń sheshesi ekeýi jupynylaý ómir súrgen kórinedi. Birde Roza esik aldynda oınap júrip, ózimen shamalas kórshi orystyń qyzyna «Ákemdi «halyq jaýy» dep úkimet atyp tastaǵan» dep aıtyp qalypty. Qyz bul sózdi sheshesine aıtyp barypty. Kórshi orys áıel keshkisin Tashınkege kelip «sen «ha­lyq jaýynyń» áıeli ekensiń, qury, joǵal» degen syńaıda lepes bildiredi. – Osy oqıǵadan keıin «nege syr shashasyń» dep Tashınke meni qatty sabady. Kórshi­lerdiń bári qyryn qarady. Anam ekeýmiz aqyry Semeı obly­synyń Borodýlıha aýdanynda turatyn naǵashy­la­ry­myzdy saǵalap bir túnde iz ja­syr­­dyq, – deıdi apamyz.

Bul jerge kelgen soń anasy ekeýi basyna baspana turǵyzyp alýǵa talpynyp, áreket jasaıdy. Biraq taǵy da sátsizdikke ushy­raı­dy. Basyna qaraǵaı mátsha qulap Tashınke aýyr qalde aýrý­ha­naǵa túsedi. Sóıtip 1948 jyly 6 shilde kúni baqıǵa attanady. Tul jetim qalǵan Roza 1950 jyly 20 jasynda Almatydaǵy koope­ratıvtik tehnıkýmǵa oqýǵa barady. Osynda oqyp júrip túbi ereımentaýlyq 1928 jyly týǵan Qaztaılaq (Qaztaı) Qasenov degen azamatpen tanysady. Ekeýi 1953 jyly 6 qarasha kúni úı­le­ne­di. 1954 jyly dúnıeni shyr aınalǵan apamyz jarynyń ete­gi­nen ustap, túsken jurty Ereı­menge keledi.

Apamyz aıtady: «Qaztaı ekeýmiz Ereımenge poıyzben keldik. Vokzal qabyrǵalarynda «Osvoenıe selıny – trebovanıe vremenı» degen plakaty bar sos­tavtar tolyp turdy». Rasynda, bul ýaqyt kúlli odaq bolyp tyń­ǵa túren salyp jatqan kez.

 * * *

Bul oraıda «Roza Abaıqyzy óziniń mońǵolııalyq qazaqtyń qyzy ekenin qashan bildi?» degen suraq týady. Aıtaıyq 1969 jyly, Rozanyń ózinen keıin 1933 jyly týǵan inisi Mádenıet ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyl­dary Abaımen birge Qobda betine barǵan KIM ókili Shárip О́te­pov­tyń Almatydaǵy mekenja­ıyn taýyp, qyryq jyl buryn elden ketken apaıyna suraý salyp hat jazady. О́tepov te 1938 jyly 6 qyrkúıek kúni Almatyda tutqyndalyp, uzaq jylǵa sottalǵan eken. 1954 jyly Stalın ólgen soń aqtalyp shyǵady.

Qolyna Mádenıettiń haty tıgen Shárip aǵa Rozany izdeıdi ǵoı. Aqyry Ereımentaýda ekenin bilip, 1969 jyly bar shyndyqty aıtyp oǵan hat jazady. – Hatty oqyǵan soń ózimniń týǵan ata-anam mońǵolııalyq qazaqtar ekenin bildim de, muny Tashınke nege aıtpaǵan dep tańdandym, – dep eske alady qaıran apamyz.

 * * *

Qosh, sonymen áńgimeni ári qaraı júlgeleıik. 1971 jyly tamyz aıynda Mońǵol Halyq Respýblıkasynyń 50 jyl­dyq merekesimen birge Ulan-ba­tyr qalasynda Mońǵol-Sovet jas­ta­rynyń dástúrli IV dostyq festıvali bolyp ótedi. Oǵan qurmetti qonaq retinde kezinde Baı-ólke jastaryn jańa dáýir kóshine bastaǵan KIM ókili Shárip О́tepov te shaqyrylady. Shákeń osy múmkindikti paıdalanyp jary Dılnuzben birge 40 jyl buryn tabany tıgen Baı-ólke topyraǵyna kelgen.

Kelgen bette baıaǵy baýy­ryn­daǵy balasyn julyp bergen Kúmis Beldemsheqyzyn izdeıdi. Ol kisi alǵashqy jary Túrkistan atylǵan soń Qaharman degen adammen tútin biriktirip, Ulan-qus aýylynda ómir súrip jatqan bolatyn.

Osy bir tarıhı sapary týraly О́tepov aǵamyz «Lenınshil jas» gazetinde jaryq kórgen (1971 jyl, 30 qyrkúıek. №190) «Dostar qushaǵynda» atty maqalasynda: «Ulanqusqa kelgen soń jaılaýda otyrǵan alǵash­qy kezde qazaq arasynan Moń­ǵol Halyq Revolıýsııalyq partııa­sy­nyń alǵashqy múshesiniń biri bolǵan, jańa ómirge atsa­l­y­sqan Túrkistan degen jol­dasym­nyń ju­baıy Kúmiske amandasýǵa týra keldi. О́ıtkeni munda bir úlken gáp, syr bar edi. Osy kezde bizben birge qyzmet atqaryp júrgen komıntern ókili Abaı Qasy­movtyń jańa týǵan balasy qa­pylysta qaıtys bolyp, qatty ýaıymdap qaıǵyrǵanda Túr­kis­tan men Kúmis el úshin kel­gen sen­derdeı dostardan nemiz­di aıaıyq, balalaryńnyń ornyna myna qyzy­myzdy bala etip alyńdar, – dep emshektegi qyzyn bergen bolatyn. Keıin Abaı da, onyń jubaıy da qaıtys bolyp, Roza Sovet elinde qalyp qoıady. Kúmis qyzyn 40 jyl kórmegen, qaıda ekenin bilmegen. Roza da «men Abaıdyń qyzymyn» dep júre bergen. Sońǵy jyldary Kúmis bizge hat jazyp qyzynyń habaryn surady. Biz izdeý saldyq. Aqyry Rozany ótken jyly taptyq. Týǵan inisi Mádenıet jubaıymen Ereımentaýǵa kelip, apasyn qýanyshpen qushaqtaǵan bolatyn. Kelesi jyly (1971) Má­denıet­tiń áıeli bosanyp, Ereı­­mentaý azamattarynyń «eger­de ul týsa atyn «Ereımen» qoıyń­­dar» degen tilegin oryndap, uly­­nyń atyn «Ereımen» qoıǵan eken» dep úlken tebirenispen eske alypty.

Osylaı HH ǵasyrdyń 30-jyl­dary Qobda beti qazirgi Ulan­­qus sumynynyń Qaıraqty de­gen jerinde týyp, úsh-tórt jasynda Máskeý asqan apamyzdyń deregi 40 jyldan keıin tabyldy.

Joǵaryda Shárip aǵamyz jaz­ǵandaı, 1970 jyldyń kúzinde Qobda betinde qalǵan inisi Má­de­nı­­et Ereımentaýǵa apasyn izdep kelip, qos muńlyq qaýysh­qan eken. Biraq týǵan anasy Kúmis Beldemsheqyzy qartaı­ǵan­dyqtan kele almaǵan.

1975 jyly Mádenıet úki­met­tiń joldamasymen kýrs oqý­ǵa Novosibirge keledi. Osyny paı­da­lanyp ekinshi dúrkin Ereı­men­taýdaǵy apaıymen aman­da­sý­ǵa múmkindik týady. Anasy Kúmis jaryq­tyq ózi kele almaǵan­dyq­­tan qyzyna arnap eki shýmaq sa­ǵy­nysh jyryn jazyp jibe­rip­ti:

Amal ne aýyl alys,

qonys shalǵaı,

Qyzym da ókpeleýmen

júr me qalaı.

Analyq aq júrekpen

 ańsaýmenen,

Kelemin áli shóldep bir

kóre almaı.

О́zim qart, ózim naýqas

dármenim joq,

Báriń de kórdiń meniń álegimdi,

Jazyp ap kúısandyqqa

qaraqtarym,

Balama jetkizińder

sálemimdi.

Jyrdyń oń jaq shekesine «1975 jyl, 15 aqpan» dep qol qoıylypty. Qudaıdyń qalaýy shyǵar, Roza apamyz bul jyrdy «Mynaý týǵan anamnyń zary, osyny budan bylaı sen saqta!» dep, 2009 jyldyń aqpan aıynda jolyqqanymda meniń qolyma ustatty. Áńgimeniń basynda aı­tyl­­ǵan qumyra-vazany da Má­keń osy saparynda ákelgen eken.

Qobda betinde týyp, jarty álemdi aınalyp Ereımenge ba­­ýyr basqan Roza Abaıqyzy jary Qaztaılaq aǵamyzben bir­ge el qatarly ómir súrgen. Uzaq jyl aýdandyq halyqqa qyz­­met kórsetý mekemesinde esep­shi bolyp, 1990 jyly zeınetke shyq­qan. Sóz kezegi kelgende «Moń­ǵolııadaǵy anańyzǵa bar­ma­­dyńyz ba?» dep suradyq. Roza apa­myz: «Ol zamanda sha­qyr­­týsyz shetelge shyǵý qıyn edi. Mońǵolııadan inim Mádenıet kúıeýim ekeýmizge shaqyrtý ji­ber­­­di. Biraq ártúrli sebepterge baı­­l­anysty bara almadym» dedi. 1995 jyly jezdemiz Qaztaılaq ta dú­nıe­den ótti.

«О́mir ótip jatyr, ózen aǵyp jatyr» degendeı Roza apamyzǵa týǵan jerin bir kórip, anasynyń ba­syna zııarat etý baqyty bu­ıyr­map­ty. 2011 jyly aqpan aıynda baqıǵa attandy. Al biz paqyr Ońalhan-Roza apamyzdyń qıly taǵ­dyry moınymyzǵa qaryz bolyp qalmasyn degen nıet­pen hatqa túsirip otyrmyz.