Rýhanııat • 17 Sáýir, 2020

«Dala zańy» solaı buıyrady...

255 ret kórsetildi

Bashqurt ulttyq ádebıetiniń kórnekti ókili Mustaı Kárimniń ataqty «Aı tutylǵan tún» pesasynyń jetpis jylǵa jýyq ýaqyt bederindegi taǵdyry baqytty ári maǵynaly. Alpysynshy jyldary jazyla sala birden sahnaǵa bettedi, sodan beri bul týyndy klassıkalyq dramatýrgııa jaýhary sanatyna enip, júzden astam teatrdyń sahnasynda mańdaıy jarqyrap, tabyspen qoıyldy.

Teatrmen birge kıno ónerine de sapaly materıal retinde qyzmet etti. fılm túsirilip, keńestik kir­pııaz kórermen nazarynyń kish­kentaı ǵana bashqurt eline qa­raı burylýyna septigin tıgizdi. Klas­sıkanyń bir-aq zańdylyǵy bar – ol ýaqyt ústemdigine baǵyn­baıdy, ómirsheńdigi ólmeıdi, ja­sampazdyǵy joıylmaıdy. Aı­boz Ábish Kekilbaıulynyń aýdar­masyndaǵy «Aı tutylǵan tún» tragedııasyn qazaq ádebıeti men óneri de jyly qabyldady. M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama tea­try kózsiz tabynyp, sózsiz oryndaıtyn salt-dástúrdiń de ozyǵy men tozyǵy bolatynyn sahna ádebimen ádemilep kórsetip, uzaq jyl boıy óz repertýaryndaǵy tańdaýly qoıylymdar qatarynda kórermenge usynyp keldi. Dańqty dramatýrgtiń tartymdylyǵyn joǵalt­paǵan osy pesasyn Alma­tydaǵy Báıte Omarov atyndaǵy «Jas sahna» teatry qaıta qolǵa alyp, koronavırýsqa baılanys­ty karantın bastalmas buryn «Da­la zańy» atty jańa ataýmen sah­nasúıer qaýymǵa qaıyra bir tartý jasaǵan edi.

Ajaldyń aldynda da sezimine adaldyǵyn saqtap qalatyn uly mahabbat kúshi týraly ańyz bar­lyq ulttyń tanym-tarıhynan tabylady. HVII ǵasyrdyń oqı­ǵasyn baıandaıtyn «Aı tutyl­ǵan tún» de mahabbat pen adal­dyq, eshqandaı qara kúshke baǵyn­baıtyn adam rýhynyń erkin­digi týraly áńgimeleıdi. Spek­takl­diń salǵan jerden kózge ilik­ken utymdy tusy – M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik aka­­de­mııalyq drama teatrynyń bel­­di aktrısasy, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri Shy­nar Janysbekovanyń Tańqa­bı­keniń róline arnaıy shaqy­rylǵany. «Jas sahnanyń» kileń jastardan turatyn ártister qu­ra­myn kásibı biligi joǵary Sh.Ja­nysbekovanyń talaıǵa arman bolǵan Tańqabıkeniń róli arqy­ly tolyqtyrýǵa kelgeni teatr­dyń ózi úshin de úlken táji­rıbe ekeni anyq.

Spektakldiń ózegi – qaıǵy-muń jamylǵan qaraly ana Tań­qabıke. Kúıeýiniń óliminen keıin áýletti kelinshegi Tańqabıke bas­­qarady. Qaraly ana Shapaq ke­­linimen birge maıdanǵa ketken úlken ulyn kútip júr. Biraq tuńǵysh ulynyń ólimi áp-sátte barlyǵynyń kúl-talqanyn shy­ǵarady. Qalǵan balalarynyń taǵ­dyryn sheshý úshin Tańqabıke aqsaqaldar keńesin shaqyrady. Ámeń­gerlik zańy boıynsha ortań­ǵy uly Aqjigit óziniń jeńgesine, al Aqjigittiń ǵashyǵy Zúbárjat úıdiń kámelet jasyna tolmaǵan, 11 jastaǵy kenjesi Ishmurzaǵa qo-s­ylýy tıis. Babadan kele jat­qan dástúrge balanyń qarsy turýǵa haqysy joq. Dala zańy solaı buıyrady. Tańqabıkeniń aldyn­da úlken tańdaý tur. Eki ǵashyqty eki jaqqa aıyrý nemese dala zańyna qarsy shyǵyp, analyq meıirimmen eki ǵashyqtyń basyn qosý.

Shynar Janysbekovanyń shy­ǵarmashylyǵyna tán keıipker keıpine ený sheberligi nazar aýda­rarlyq: qasiretti ananyń ul­darynyń ǵashyqtyq sezimin tú­sine turyp, aqsaqaldar sheshi­mi­ne de qarsy shyǵa almaı, eki ottyń ortasynda qınalǵan sáti aıanyshty-aq. Tolǵanysqa toly bul obrazda Shynar jan-júregi ezile tura, qaıǵysyn ishine jınaǵan qatal áıel beınesinde kórinedi. Oıy sholaq áıel degenge kelmeıdi, jan-jaǵyn keń piship, parasatpen paıymdaıdy. Solaı bola tura, balalaryna degen mahabbatyn tunshyqtyrýǵa májbúr, meıirimnen góri, aqsaqaldardyń aqylyn qup kórgen qataldyǵy basym. Tragedııanyń tereńdigi Tańqabıkeniń ishki seziminen, jyldar boıy júrek túbine saq­taǵan kúnáǵa toly jan syrymen astasyp jatyr. Spektaklde eki jeli qatar órilip otyrady, biri aqsaqaldarmen aradaǵy tartys bolsa, ekinshisi – Tańqabıke men Dıýana tartysy.

Keleshektiń aıaǵyna tusaý sa­lyp, adymyn ashtyrmaıtyn ha­lyqtyń kónergen dástúri men órkenıet úılesimi joq saltyna jekkórýshilik pesany dramalyq jaǵynan shıelenistire túsedi. Rejısser Ulanmyrza Ka­ryp­baev avtordyń oıyn, ádebı-dra­matýrgııalyq sapasy joǵary pesanyń túpki ıdeıasyn tereń túsinip qana qoımaı, óziniń zamanaýı izdenisimen odan ári ba­ıytyp, sahnaǵa mol jańalyq ákelgen. «Jas sahnanyń» 70 oryn­dyq aıadaı zalynyń alaqan­daı sahnasyn Ulanmyrza kórkem tásildiń túr-túrin qoldana otyryp, sheberligimen shyr aınal­dyrdy. Ár ártiske jeke quryl­ǵan mızanssena, yqsham monolog, tolyp jatqan tuspal men emeýrindi kásibı sahna tilimen sheshken horeograf sheberligi, plas­tıkalyq sahnalar, gallo­grafııalyq kórinister kóz aldyda óristep jatqan oqıǵanyń osydan tórt ǵasyr buryn bolyp ótkenin oılaýǵa mursha bermeıdi. «Zamanmen úılesimi joq eski salttardy soqyr senimmen ulyq­tap, buljytpaı oryndaý ha­lyq­ty qurdymǵa jiberip, baqyt­syz­dyq­qa uryndyrmaq, al dú­nıe damýy qarapaıym adamı qun­dy­lyqtardy qurmetteýden bastalady» degen oıdy rejısserdiń kó­rermenge barynsha jetkizýge tyrysqanyn sezinbeý múmkin emes. Bul turǵyda ásirese sol dá­ýir­diń tynys-tirshiligin, qun­dy­­lyq qaqtyǵystaryn bımen tu­jyrymdaı bilgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Shuǵyla Saparǵalıqyzynyń sheberligin sahna ónerine qosqan tańdaýly eńbek retinde atap ótýge bolady.

Spektakldiń jetistigi, bir-birine qarama-qarsy eki toptyń ara-jiginiń aıqyn bolýynda. Tarazy basynyń bir jaǵyndaǵy adamdar óz tákapparlyǵynyń, ózim­shil salty men eskirgen dás­túriniń, zulymdyqtyń quly bolsa, al ekinshi basynda kúshtige bas urýǵa, dalanyń ádiletsiz za­ńyna qarsylyq tanytqan erkin oıly, ór minezdi top tur. Osy­lardyń ortasynda ishi tolǵan qa­raýlyq pen satqyndyq bola tura, kórermenge perishte keıpinde kórinetin Dıýananyń ekijúz­diligi qoıylym boıaýyn qoıýlata túsedi. Áýlettiń ary men uıaty aqsaqaldar emes, Dıýana sııaqty, jymysqylyq jasyrynyp jalt-jult jaınaǵan kózderinde ashý ara­las kek tunǵan ekijúzdiler adam sezimi men erkine ıelik etpek. Kekti kózderdiń jumbaǵy kóp uzamaı ashylady. «Qudaıǵa qyzmet qylyp júrmin» dep Mek­keden kele jatqan Dıýananyń maqsaty – aqsaqaldar ámeńger­likke buıyryp otyrǵan Aqjigitti óltirip, jastaı jesir qalǵan Shapaqty qaıtse de ózine qaratý. Kóshpendi halyqtyń peıiliniń keńdigin, ańǵaldyǵyn biletin ol, «kórdińder me, senderge qudaı qa­haryn tógip jatyr» dep aı tu­tylǵan túndi óz múddesine paı­dalanbaq bolady. Danııar Ári­povtiń keıipteýindegi Dıýana kórermendi ár sózimen, ár áreke­ti­men jırendiredi. Tilinen ıman tógilip, áreketi aıarlyqqa quryl­ǵan ol qarama-qarsy eki minezge, jan ózgerisine birden aýysyp otyrady. Ekijúzdiniń rólin oınaı tura, ekiushtylyqqa salynbaıdy, maqsaty aıqyn, obrazy qanyq.

Jas akterlerdiń qaı-qaısy­nyń da róli arnaıy sóz etýge tu­rar­lyq, kútken nátıjege qol jet­kizý úshin izdengeni, eńbektengeni baıqalady. Baqtııar Baıseriktiń oıynyndaǵy Aqjigit, Janel Serǵazına jasaǵan Shapaq beınesi, Aqnıet Oryntaıdyń Zúbárjaty, Jasulan Kópbergenniń Ishmur­zasy – shaǵyn bolsa da, minez sińgen, jınaqtalǵan tolyq beıneler. Eńgezerdeı tolyq, aqyl-esi durys jetilmeı, sózi de, isi de sábı keıpinde qalyp qoıǵan Dárýish obrazy Áshim Ahmetovtiń oıynynda jandy. Anasy belgisiz, ákesi beımálim, dala kezip, el adamdaryna erkeleýdi ǵana biletin áńgúdikteý Dárýish – Tańqabıkeniń óziniń, Qudaıdyń, kúıeýi men úsh ulynyń aldyndaǵy keshý bermes zor kúnási. Dramalyq shıelenisti sharyqtata kele, rejısser Tań­­­­qa­bıke oqıǵasyn basqasha shesh­ti. Dárýish – Tańqabıke men Dıýa­nanyń ortaq balasy, baqytsyz taǵdyrǵa Dárýish beker uryn­baǵan, ózeginde adaldyǵy joq urlyq mahabbattyń qasireti qar­taıǵan shaǵynda Tańqabıkeniń ózin kelip urdy...

Pesa ataýynyń aıdyń tuty­lýyna baılanysty atalýy­nyń ózinde halyq sanasyn qarań­ǵy­lyqpen tumshalaǵan qajetsiz dás­túr jarqyraǵan bolashaqtyń be­tin jabady degen salmaqty oıdy tuspaldaǵanyn túsiný qıyn emes. «Aı tutylǵan túnde» qoıylymynyń kórermenge aıtary – mahabbatqa, adam taǵdyryna nemquraıly qaraý, ómirdegi kez kelgen jaǵdaıda salt-dástúrge súıene berý tragedııamen aıaq­talý qaýpin týǵyzady. «Olar qaty­gezdikpen, qorqynyshpen, fana­tızmmen, qarǵys arqyly álem­di bılep otyr. Jyn-periniń ózderine kirip ketkenin baıqamaı, biz úshin sheshim qabyldaıdy», deıdi spektaklden soń óz oıymen bólisken rejısser Ulanmyrza Karypbaev. «Adamdy soqyr se­nimge eliktirip, qarańǵylyqqa sińip, joq bolyp ketýden saqta, Qudaı. Aıdyń beti ashyq bolsyn!» sahna kórermenniń sońynan saýǵa surap qalǵandaı...

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Búgin, 22:45

Qylań

Tanym • Búgin, 22:27

Ekpe saldyrýshylar sany artyp keledi

Aımaqtar • Búgin, 22:20

Saýran aýdanyna alǵashqy ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:52

Atyraý oblysynda 37 jańa mektep salynady

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Jalaqysy kóp óńirler anyqtaldy

Qarjy • Búgin, 14:30

Veterınarlar qartaıyp barady

Qazaqstan • Búgin, 12:10

Uqsas jańalyqtar