– Qazirgi pandemııa jaǵdaıynda sot jumysy qalaı rettelip jatyr?
– Qazaqstan tarıhynda tótenshe jaǵdaı alǵash ret jarııalandy jáne sońǵysy dep úmittenemin. Eshqandaı tótenshe jaǵdaı azamattardyń sot arqyly qorǵalý quqyǵyn shektemeıdi. Bizge qysyltaıań shaqta osy quqyqty tolyqtaı qamtamasyz ete otyryp, sot prosesterine tartylǵan barlyq adamnyń densaýlyǵyn barynsha qorǵaý tásilderin tabý qajet boldy.
О́tken jyly sotqa 3,3 mln is pen materıal kelip túsken. Bul – talqylaýdy talap etpeıtin isterden sottardy bosatý úshin eki jyl boıy atqarǵan belsendi jumystyń nátıjesi. Odan eki jyl buryn 2018 jyly 4,5 mln is qaraǵan bolatynbyz. Osydan-aq sot adamdardyń kóp jınalatyn jeri ekeni aıqyn kórinip tur.
Biz sottarǵa isterdi keıinge qaldyrýǵa, eger keıinge qaldyrý múmkin bolmasa, otyrystardy qashyqtan ótkizýge keńes berdik. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn eskerip, jumys algorıtmi jedel túzetilip, sottarǵa jetkizildi. Jergilikti sottardyń isterdi qashyqtan qaraýy dereý qamtamasyz etildi. Interneti qosylǵan gadjetterdi qoldaný arqyly sotqa onlaın qatysýǵa bolady.
Tótenshe jaǵdaı rejiminiń birinshi aptasynda sottar kún saıyn myńǵa jýyq isti nemese barlyq sot otyrysynyń 50%-yn qashyqtan qarady. Sáýir aıynyń alǵashqy onkúndiginde kún saıyn
2 myńǵa jýyq onlaın otyrys ótse, qazir kúnige 4,5 myńǵa jýyq prosess ótip jatyr. Salystyrylmaly túrde aıtsaq, 2018 jyly sotta kún saıyn beınebaılanys arqyly – 40, 2019 jyly – 110, 2020 jyly karantınge deıin kúnige 150 otyrys ótkizildi.
Karantın sottarda elektrondy qujat aınalymynyń ósýine yqpal etti. Qaǵaz túrindegi hattar qazirgi kezde mańyzdy emes, zararsyzdandyrýdan keıin olar mindetti túrde elektrondy formatqa kóshiriledi.
– Biraq onlaın otyrystardyń kidirissiz ótýi ońaı bolmaı tur ǵoı. Mundaı keleńsizdikke tap bolǵanda ne isteý kerek?
– Negizinen, problemalar baılanys arnalarynyń tehnıkalyq múmkindikterine qatysty. Men atap ótkendeı, kúndelikti qashyqtan ótkiziletin sot otyrysynyń sany 150-den (15 naýryz) 2 myńǵa deıin (8 sáýir), ıaǵnı 13 ese ósti. Osyndaı josparlanbaǵan júktemege tótep berý úshin Úkimettiń qoldaýymen shuǵyl sharalar qabyldandy. Birinshiden, 18-19 naýryzda karantınniń alǵashqy kúnderi 85 qosymsha server ornatyldy. Oǵan deıingi sot júıesin sıfrlandyrýdyń kórsetkishi 67 server edi. Qazir respýblıka boıynsha 152 mobıldi beınebaılanys serveri jumys isteıdi.
Ekinshiden, baılanys arnalarynyń jyldamdyǵy artty. Nátıjesinde, sot óziniń negizgi fýnksııalaryn 100% onlaın formatta iske asyra aldy. Bul – qazirgi kúnniń sózsiz jaqsy úlgisi. Alaıda múmkindikter arta túskenimen, baılanystyń joǵalýy, beıneniń bulyńǵyrlanýy, daýys yrǵaǵynyń kidirýi sııaqty irkilisteri baıqaldy. Tıisinshe qatysýshy taraptardan shaǵymdar da jıi túse bastady.
Mundaı qolaısyzdyqqa, baılanystyń nasharlyǵyna sotty aıyptaýǵa negiz joq. Bul rette gadjetterdiń jáne proseske qatysýshylardyń ornalasqan jerindegi ınternet sapasyn eskerý kerek.
– Túsinikti. Áıtse de osyndaı olqylyqtardy jaýapty memlekettik organdarǵa habarlap, ınternet baılanysynyń problemalaryn sheshýge tyrysasyzdar ma?
– Iá, biz Sıfrlyq damý, ınnovasııa jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligine baılanys arnalarynyń ótkizý qabiletin eki esege ulǵaıtý týraly ótinish bildirdik. Sonymen qatar sotqa qatysýshylar úshin qashyqtan ótetin sot prosesine daıyndyq týraly jadynama ázirlep, túsindirý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. О́tken jyly sot otyrysyna qatysýdy qamtamasyz etetin tehnıkalyq baılanys quraldaryn qoldaný erejelerin jáne qoıylatyn talaptaryn bekitkenbiz. Bul ádilet organdarynda tirkelgen.
Karantın jarııalanǵan sátten bastap sottar azamattardy tatýlasýǵa, daýlardy sottan tys sheshý tásilderine erikti túrde júginýge shaqyrýda. Osy jaǵdaıdy paıdalanyp, Joǵarǵy sottyń chellendjin qoldaǵan adamdarǵa alǵys aıtqym keledi.
– Bul indettiń de beti qaıtyp, toqtatylǵan nemese keıinge qaldyrylǵan isterdi qaraıtyn ýaqyt keledi. Oǵan qosa aǵymdaǵy isterdiń de tolastamaıtyny anyq. Sottar onyń bárin der kezinde qaraı ala ma?
– Birinshi jáne apellıasııalyq sottardaǵy isterdiń sany týraly bizde tolyq málimet bar. Únemi monıtorıng júrgizip otyramyz. Búginde toqtatylǵan azamattyq isterdiń úlesi 13%-dan aspaıdy, al qylmystyq isterdiń úlesi – 14%. Sondyqtan barlyq isti jappaı toqtatýǵa bolmaıtynyn túsindik. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, sottarǵa aldymen taraptarǵa isterdi qashyqtan qaraý múmkindigin túsindirý, bas tartqannan keıin ǵana olardy toqtatý nemese keıinge qaldyrý týraly sheshim qabyldaý usynyldy.
Osyǵan baılanysty qylmystyq isterge, sonyń ishinde qamaýda otyrǵan sottalýshylarǵa erekshe kóńil bólinedi. Sot tóraǵalaryna bul máseleni baqylaýǵa alý jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń buzylýyna jol bermeý tapsyryldy.
Sonymen qatar sýdıalarda karantınnen keıingi kezeńde aýqymdy júkteme kútip turǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Karantınniń saldarynan neke-otbasy, eńbek jáne sharttyq daýlar artýy múmkin. BUU-nyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh búkil álemde karantın jaǵdaıynda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń beleń alýyn qaperge saldy. Buǵan indet alǵash jaıylǵan Qytaıdyń tájirıbesi dálel bola alady. Bul elde karantın rejimin alyp tastaǵannan keıin nekeni buzý týraly aryzdardyń sany kúrt artty. Sharttyq mindettemelerdi oryndamaý, salyq jáne bank tólemderin, áleýmettik tólemderdi keıinge qaldyrý boıynsha talap-aryzdardyń ósýi múmkin.
Memleket basshysy keshe halyqqa joldaǵan málimdemesinde halyqty tynyshtyq pen turaqtylyqty saqtaýǵa shaqyrdy. Sondyqtan búgingi tańda shıelenisterdiń aldyn alý nemese olardy sottan tys sheshý jóninde sharalar qabyldaý úshin jergilikti atqarýshy organdarmen ózara is-qımyldy qolǵa alyp jatyrmyz.
– Jan-jaqty málimet bergenińizge rahmet.
Áńgimelesken
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
