– Qusman Kárimuly, álemdi ábigerge salǵan indet bizdi de aınalyp ótpegeni belgili. Túgel jurt tórt qabyrǵaǵa qamalyp, terezege telmirgen shaqta sizdi qandaı oı mazalady?
– Onyńyz ras, álemde kútpegen ózgerister oryn alyp jatyr. Irgemizden enteleı engen indet bárimizge bir sát tereńirek oılanýǵa mursha bergendeı. Qanshama azamattyń ómirine qaýip tóndirip, ekonomıkaǵa salqynyn tıgizgenimen, myna dúrbeleń oıǵa salmaq salyp, sanany serpiltip jatyr ma deımin. Muny aıtyp otyrǵanym, qym-qýyt tirshiliktiń sońyna túsken adamzat balasy keıbir tabıǵatynda bar qarapaıym dúnıelerden alystap, qasıet qalybynan ajyrap bara jatqandaı edi. Adamdardan meıirim ketip, janashyrlyq azaıyp, tabıǵatty aıalaýdan, ómirdi sezinýden qaldy. Eń soraqysy, jumyr basty pendeler aqshany aldyńǵy orynǵa qoıyp, bárin sheshedi degendi berik ustanymǵa aınaldyrdy. Jas pen kári, baı men kedeı dep jikke bólmegen jaman indet jahan jurtshylyǵyna bul qaǵıdanyń qate ekenin uǵyndyrǵanyn kózimiz kórip otyr. Tarıh tolqyndaryn zerdelesek, mundaı qaterler shamamen júz jyl saıyn qaıtalanyp otyrǵan qalypty jaǵdaı ekenin baǵamdaımyz. Bul da Jaratýshynyń adam balasyna eskertýi dep uqqanymyz jón shyǵar. Jasyratyny joq, máseleden saıası astar izdep, sanany san saqqa júgirtetin pikirler de jappaı beleń alyp jatqanyn kórdik. Menińshe, bul qate pikir. Ár adam bolǵan jaǵdaıdan sabaq alyp, hakim aıtqandaı, ózin esepke tartyp, tirshilikke shynaıy kózben qaraýǵa umtylýy kerek.
– Áleýmettik jelilerde túrli chellendjder bastaý aldy. Máselen, Memleket basshysy karantın kezindegi bos ýaqytty tıimdi paıdalanyp, jurtty jaqsy kitaptar oqýǵa shaqyrdy. Siz nemen aınalysyp jatyrsyz?
– «Álemniń eń aqyldy adamdarymen syrlasqyń kelse – kitap oqy» deıtin keremet sóz bar. Rasynda jaqsy kitap – jannyń serigi. Ol ádebı shyǵarma nemese basqa da tanymdyq týyndy ma, másele onda emes. Eń bastysy, oqyǵan dúnıesi adamnyń jaqsy jaǵyna ózgerýine oń yqpalyn tıgizip, izgilikke beıildendirse ıgi. Buǵan deıin de oqyǵan Abaıdy, Shákárimdi jáne Dostoevskııdiń shyǵarmalaryn qaıyra oqyp jatyrmyn. «Qaıtalaý – ǵylymnyń anasy» demeýshi me edi?! О́zim erekshe baǵalaıtyn danyshpandardyń eńbegin kóńil kózimmen kórýge, jan dúnıemmen túısinýge kúsh salyp jatqan jaı bar. Budan bólek «Zaıyrly memlekettegi din men dástúr sabaqtastyǵy» atty ǵylymı jumysymdy aıaqtaýǵa jaqyn qaldym. Alla Taǵalanyń qasıetti esimderin jattaýdy qolǵa aldym. Sońǵy kezderi ult tanymyna qatysty birqatar jaılar kóńilimdi tynshytpaı júrgenin jasyra almaımyn.
– Kóńilińizge maza bermeı júrgen ol qandaı alań?
– Biz ádette ekonomıkalyq, ekologııalyq daǵdarys týraly kóp aıtamyz. Álbette, muny qaperde ustaý asa mańyzdy. Degenmen rýhanı daǵdarysqa da ushyrap bara jatqanymyzdy umytpasaq deımin. Joǵaryda aıtqanymdaı, jan dúnıemizdiń ózin pandemııa jaılap alǵanyn bilemiz be? Keıde maǵan keıbir ulttyq qundylyqtarymyz tasada qalyp bara jatqan joq pa degen oı keledi. Qyzmet babymen álemdi jıi aralaımyn. Sonda kóp nársege bas shaıqaýǵa týra keledi. Máselen, ózimizdiń baýyrlas qyrǵyz aǵaıyndar bastarynan aıyr qalpaqtaryn tastamaıdy. Tipti, sol ulttyq bas kıiminiń qurmetine arnaıy kún belgilep, memlekettik dárejege kótergen. Olardyń uǵymynda aıyr qalpaǵyn kımegen qyrǵyz óz ultyna qyryn qaraıtyn adam bolyp sanalady. О́zbekstan men Tájikstanǵa barsańyz da, qaı memlekette júrgenińizdi birden sezesiz. Bizde de ulttyq bolmysymyzdyń ısi kez kelgen jerde ańqyp tursa dep oılaımyn. Árıne, aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmas. Aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. Alaıda bizge áli de shıraqtyq kerek. Kóp dúnıelerimizdi shetel patenttep aldy. Bul rette ulttyq sýsynymyz qymyzdy alǵa tartsaq ta jetkilikti. Elińde turyp jatqan barsha ulttyń balasyn syılaý zaıyrly da mádenıetti memlekettiń isi. Degenmen ulttyq kodymyzǵa balanatyn minezimiz ben rýhymyzdy joǵaltyp almaýymyz qajet. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» ıdeıasynda da tereńnen qaýzaldy. Bizge osyny jiti túsinetin kez jetti. О́kinishke qaraı, dástúri men dili bylaı tursyn, topyraǵyn basyp júrgen qasıetti Jer-anasyn qadirlemeıtin jastar kóbeıip barady. Osyndaı keleńsizdikterdi jeńip, rýhanı ımmýnıtetimizdi kóterý úshin jastarǵa kóp kitap oqytýymyz kerek. Qazaqtyń salt-dástúri tunyp turǵan tárbıe. Sondyqtan rýhanı bastaýdy alystan izdemegenimiz abzal.
– Iá, óte ózekti máseleniń tamyryn basyp otyrsyz. Jańa zaıyrly memlekettegi din men dástúr sabaqtastyǵyn ózek etken ǵylymı eńbegińiz týraly da aıtyp qaldyńyz. Osyǵan sál keńirek toqtalyp ótseńiz?
– Halqymyzdyń mádenıetinde Islam dininiń alatyn orny erekshe. Tutas alǵanda Islam dini qazaq memlekettiginiń qalyptasýyna aıtarlyqtaı oń yqpal etti. Iаǵnı qazaq halqynyń salt-dástúrin Islam dini erekshe túrlendirip jiberdi. О́kinishke qaraı, keıbir keritartpa dinı aǵymdar dástúrlerdi qabyldamaı qarsy shyǵady. Molalardy qıratý, kelinniń sálem salýyn shırkke balaý, bataǵa qarsylyq, dombyrany ysyrý, aıtystan bas tartý, naýryz merekesin toılamaý t.b. solarǵa tán qylyqtar. Mysaly, biz joǵaryda sóz etken betashardyń tárbıelik máni zor. Qazaqta jas kelinniń eki jaǵyna turatyn áıelderdiń jesir, jeńiltek bolmaýy aldyn ala eskeriletin bolǵan. Jyraý betashar jyrynda jańa túsken jas kelinge ata-enesin, úı-ishin tanystyrady, qandaı týysqandyq jaqyndyǵy bar ekenin, bedelin, qadir-qasıetin sheber tilimen jetkizip, árqaısysyna jeke-jeke sálem jasatady. Dástúr boıynsha, jańa túsken kelindi betashar joralǵysy jasalmastan buryn qyz-kelinshekterden basqa eshkim kórmegen. Jas kelin kelgen jaǵymen tanysa otyryp, árbirine óziniń izetin sálem salý arqyly bildirgen. Muny qubyjyq etýdiń esh reti joq. Sábıge at qoıarda ákesi oń qulaǵyna azan, sol qulaǵyna qamat oqıdy. Bul da Islammen sabaqtasyp ketken salt. «Ákemniń azan shaqyryp qoıǵan aty» dep aıtý qazaqtyń qulaǵyna sińisti jaıt. Áz Naýryzǵa kelsek, dástúrli qazaq dúnıetanymynda Ulys kúni jyl basy sanalǵan. Merekege arnaıy daıyndyq jasalyp, bul kúnderi aýyldyń er adamdary bir-birimen qos qoldasyp, tós qaǵystyrady; áıelder qushaqtasyp, bir-birine ıgi tilekter aıtady. Birin-biri merekege arnap daıyndalǵan naýryzkóje ishýge shaqyrady. Ádette, osy kúni aýyl aqsaqaldary aralary sýysqan aǵaıyn, týysty bir dastarqannan dám tattyryp, tabystyrǵan, el ishinde kómekke zárý qınalǵandar bolsa, ortaqtasa kómek bergen. Naýryz merekesiniń tarıhı mańyzy tereńde. Qytymyr qystan shyqqan el kún jylynyp kóktemge jetkenine qýanǵan. Bári de jańa jyldy erekshe qýanyshpen qarsy alatyn bolǵan. Qazaq merekeleri árdaıym ultty uıystyrýǵa qyzmet etken. Budan basqa da, neke otbasylyq qatynastarǵa dinniń áseri bolǵany aıqyn kórinedi. Adam týylǵannan bastap ómirden ótkenge deıingi aralyqtaǵy ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerimizdiń kóbi dinmen tyǵyz sabaqtasyp, astasyp jatyr. Jerleý salttarymyz da áli kúnge tek musylman ǵurpyna saı ótkiziledi. Osy sebepti biz eshqashan ózimizdiń ulttyq kelbetimizdi joıyp almaýymyz kerek. Ol úshin ulttyń tili, dini, tarıhy únemi jańǵyrtylyp, zamanǵa saı ilesip otyrýy tıis. О́ziniń ulttyq tamyrynan ajyraý adamdy dúbára, máńgúrttikke bastaıdy. Onda eldiń bolashaǵy bulyńǵyr. Endeshe, qazaq úshin din men dástúr egiz uǵymdy bildiredi. Bizdiń dinimizge de, dástúrimizge de qurmetimiz joǵary bolýy tıis. Kez kelgen táýelsiz ult óziniń ata-babasynyń súıegi jatqan jerge zor qurmetpen qaraıdy, ata-baba murasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıdy. Biz de osy jaıttardy nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
