Tarbaǵataı taýy jartylaı qorshap jatqan bul ólkeniń tańǵy tabıǵatyna súısine qaraǵanda, eki kózinen shabyt pen shattyqtyń jarq-jurq etken oty oınady. Qalada oqyp, qaǵaz sorǵan, kún tımegen, jel qaqpaǵan surǵylttaý júzine sonaý Qozymańyraqtyń dál tóbesinen shanshyla shyqqan kún jaryqtyqtyń qyzyl araıy shomyldyra tógilgende, bozbalanyń bozań beti qyzylshyraılanyp, quıylyp turǵan nurly sáýlege malshyna qalǵan tula boıy dúr silkinip sulý tory attaı shıyrshyq atty. Ol óziniń týyp-ósken topyraǵynyń ózi biletin bar sáýletin kóz aldyna elestetip keledi.
Dál osyndaı jazdyń kúninde nar qamystaı naıqalyp ósken qalyń shıden túıe boıy kórinbes; shoǵyr-shoǵyr ný toǵaıdaı shombal bas, shoq keýdeli qara shengelderge ıt tumsyǵy turmaq, túlki tumsyǵy batpas; búrlep turǵan shaǵynda búıregińdi búlk etkizip, gúldep turǵan kezinde sezimińdi selt etkizetin qyzyl tobylǵy men qystyń qyzyl aıazynda da óńin bermeıtin qaısar minezdi qaraǵandar da qalt etpesten qarap turar; sál tómenge tússeńiz – shalqar shabyndyq kók teńizdeı tolyqsyp, buıra tolqyndaı bulyqsyp, qushtar qushaǵyn keń ashyp qarsy alar; odan ári júrseńiz – súttigeninen sút aǵyp, qabanjataq ný qamysy qorystanǵan qopasymen, aıaq bastyrmas batpaǵymen, ustaı alsań, qol kesetin lóket pyshaqtaı qııaq japyraǵymen, salbyraǵan shoq-shoq úkisimen – qojyr-qojyr, oıqy-shoıqy Tomar degen jer kútip turar; Tomardyń joǵarǵy jaǵynan bastaý alyp, ıretilip, buratylyp, jylap aǵyp jatqan qara sýdyń aıaq shenin jaǵalaı ósken shilik toǵaıy qustaryn saıratyp, qundyzdaryn toılatyp, óz dýmanyn, óz bazaryn ótkizip jatqan bolar; odan ári attasań – taǵy da qalyń shı bastalyp ketedi de, attyń basyn Qarǵyba ózenine bir-aq tireısiz.
Byltyr oqýǵa túsip, bıyl birinshi kýrsty bitirgen Ábentaıdyń óz úıine, ata-anasyna jetkeni – keshe keshkisin ǵana. О́ziniń «shyr» etip dúnıege kelgen, kindik qany tamǵan osy jerde, anaý turǵan jap-jalpaq, up-uzyn toqal tamda barlyq balalyq shaǵy ótti emes pe?! Jetkinshek bolyp – jelkildep, júırik atpen shapqany da, qoı qaıyryp, túıe aıdaǵany da, bozbala bolyp, bozala tańǵa deıin bir sulýdyń bet-beınesin kóz aldyna elestetip, uıqysyz jatatyny da osy úı, osy meken emes pe? Ferma ortalyǵy – Qaraobadan on shaqyrymdaı alshaq jatqan osy túıeli aýyldyń ońashalyǵy túk te bilinbeýshi edi: jol ústindegi jolaýshy men joq izdegen joqshylardan bastap, aýdan men keńshardyń, fermanyń atqaminerleri men qarataıaqtary, ózderin joqtatpaıyq degendeı, birinen soń biri kelip-ketip jatady. Sondyqtan bolar, munyn anasy Bıjannyń qazany ottan túspeıdi, dastarhany daıyn turady. Anda-sanda aýyl-aýylǵa bólinip, kókpar tartyla qalsa da, onyń aıaǵy keshke qaraı osynda tuıyqtalyp, keń saraıdaı qonaq bólmeniń tórinde, alystan kelgen qudalardaı bolyp, kókparshylar jatýshy edi-aý, shánıip. Sodan... gý-gý áńgime men kúmbir-kúmbir dombyranyń áýeni tún ortasyna deıin sozylmaı qaıtsin! Ábentaıdyń ózi de on tórt-on bes jasynan kókparǵa úıirsek bolyp, kóp uzamaı-aq «kókparshy» degen ataq alǵany qandaı ǵajap! Osy kúni keıbir jaqtas kókparshylar joldary bolmaı qalǵanda: «Átteń, Ábentaıdyń joǵyn-aı, ol bolǵanda ǵoı!..» dep tisterin qaıraıtyn kórinedi. Osyndaı sybysty estigende júregiń lúpildep, maqtanshaq kóńiliń masattanyp, qalaı shalqyp ketpessiń! Ákesi Rahat ta jaqsy jylqyny júz qadamnan tanıtyn at synshysy bolǵan soń ba, bular minetin qylquıryqtyń barlyǵy – áıdik.
Tarbaǵataıdyń muzarttarynan bastaý alyp, oıǵa qaraı qulap aǵatyn qos ózen – Qarǵyba men Bazardyń qaq ortasynan oryn tepken osy túıeli aýyldy eshbir jan «japandaǵy jalǵyz úı» dep, muqata almas. Túıeshiniń bul úıi, kerisinshe, uly joldyń ústindegi úlken beket sııaqty, tipti, oıyn-toıdyń ordasy ispettes, eń keremeti – aqylmandardyń alqaly jıyny ótetin aq ordadaı mártebesi bar bul shańyraqtyń. Sirá, qazaqtyń: «Jylqy maldyń – tóresi, túıe – maldyń kıesi» degeni dál ras. Sonaý elýinshi jyldardyń orta sheninen beri túıe túligin ósirýimen aınalysyp kele jatqan ákesiniń ataq-abyroıy asqaqtap, aýdan ǵana emes, oblys kólemine shyǵyp tur. «Eńbek Qyzyl týy» ordeni bastatqan neshe túrli medaldary de barshylyq.
«O, aınalaıyn, áketaıym, siz de qartaıyp qaldyńyz-aý!» dep kúbirledi Ábentaı, attarǵa jaqyndap qalǵanynda. Osy ýaqytqa deıingi ómirinde bir de bir ret týǵan ólkesi men óz úıelmeni týraly dál osylaısha tolǵanyp kórmepti-aý. Álde, oqý oqımyn dep alysta júrgendikten be, álde... bul da eseıip, eresekterdiń, es toqtatqandardyń qataryna qosyla bastaǵan ba? Áı, qaıdan!.. Oqýdy jaqsy oqyǵanymen, tártibi bir túzelmeı, kýratory men dekanyn jıi renjitip alyp júrgen adamnan qandaı aqyldylyq kútýge bolady?! Álde, dál qazirgi júregin jaryp shyqqan ystyq sezimderi óleń-jyr men dastandardy qatty qasterlegennen, ıá bolmasa, ádebı kitaptardy kóp oqyǵandyǵynan shyǵar. Kim bilsin, áıteýir, ádebıetshi bolǵysy kelip júr ǵoı...
Ábentaı attardy ákele salysymen, ekeýin de erttep qoıdy. Er-turmannyń ıisin de, at ertteýdi de qatty saǵynyp qalypty. Ákesi buǵan Bazar ózeniniń jaǵasynda túıeden úzilip qalǵan kári ingen – Aqsaqqarany kórip, odan ary qaraı Shúrek jaqqa shyǵyp ketken jeti atandy aıdap kelip, sýǵa qulatatynyn aıtty. О́zi shaıǵa qaramastan, bir shara bıdaı kóje ishti de, atqa qonyp júrip ketti. Ákesiniń atqa minisi tym bólek – atty áskerdiń qolbasshysy sııaqty. Jazda kıetin eltiri tymaǵy da has batyrdyń dýlyǵasyndaı bolyp, tip-tik tulǵany aıbarlandyra túsedi.
Qazir úsh aılyq jazǵy demalysta júrgen besinshi synyp oqýshysy – Turarbek inisine: «Sen shaıyńdy iship al, men qoıdy órgize bereıin» dep, úlken qaqpaly, bıik daýaldy túıe qoraǵa qaraı bettedi. Ishinde múıizi qaraǵaıdaı aq tekesi bar on shaqty eshki qoranyń jabyq qaqpasynyń aldynda antalap tur eken, bul jetip barǵanda, bári mańyrap, qýanyp ketkenderin bildirisip jatyr, jatqan-turǵan qoılar da qaqpaǵa qaraı lap qoıdy.
Ábentaı ylǵı angor eshkiler men quıryqtaryn zorǵa kóterip júrgen Edilbaı qoılaryna qarap turyp: «O, áketaıym-aý, qazaq mal ósirse, sizdeı ósirsin!» dep kúbirledi. Kóre almaǵan keıbireýler: «Rahattyń eshkisinen bestisine deıin asyl tuqym. Tórt túlik maldy túgel menshiktep otyrǵan osyny ókimet nege kórmeıdi?» dep, qatty kijinetini esine tústi. Shynynda da bulardyń maldarynyń bári iriktelgen, suryptalǵan tuqymdardan edi. Tórt túliktiń túrin ǵana emes, tilin de biletindeı bolyp kórinetin ákesiniń mal kútimine qatty qaraıtynyn kishkene kezinen biledi. Ol kisi atyn durys erttemeı, jaýyr qylatyndardy «erkektiń ezisiń, esektiń bezisiń» dep, qatty jábirlegenin de san kórgen. Shákárim qajynyń búkil dastandary men óleńderin jatqa biletin bul kisi, Mirjaqypty qatty qaster tutyp, kóptegen óleńderin de aıtyp otyrady. Shalynyń umyta qalǵan jerin dereý jalǵap jiberetin anasyna da tań qalatyn tyńdarmandar jeterlik-aý. «Sal-sal» men «Zarhum» sııaqty dinı dastandardy da tápsirlep otyryp aıtady bul kisi...
Ábentaı qoıdy órgizip jibergen soń, týatyn túıelerdi qysta qamaıtyn bip-bıik biteý qoraǵa kirdi. Ortasyna qaz-qatar tireýler qoıylǵan uzyn qoraǵa qarap turyp, kishkentaı kúninen túıe qumalaǵyn kóp kúrep, kóp shyǵarǵany esine túsip, jymıyp kúlip qoıdy. Esigi alasalaý bota qoraǵa bas suǵyp edi, qysta edenine tóselgen mal kóńi men óleń shóp áli sol kúıinde jatyr eken. Buryshtaǵy qyzyl kirpishten qalanǵan úlken pesh osy bota qoranyń sán-saltanatyn asha túskendeı. Aqpan ortalamaı jatyp týa bastaıtyn botaqandar tońyp qalmasyn dep, anasy osy peshti qyzdyryp jaqsa, ákesi arnaıy daıyndalǵan jabýlarmen botalardy jaýyp, qymtap tastaıdy. Qustyń balapanyndaı názik tólderdiń bastary qylqıyp, jabý astynda jaýdyrap jatatyny qandaı keremet kórinis! Joǵarydaǵy kishirek terezeden kún sáýlesi molynan tógilip tur. Osy bota qorada ana bir jazda kógershin balapandaryn asyraǵanyn, olar qolyna, ıyǵyna qonyp úırene bastaǵanda, óziniń qarala mysyǵy terezeniń ashyq kózinen kirip, bárin qyryp tastaǵanyn da kóz aldyna elestetip, biraz ýaqyt melshıip turyp qaldy da, botalardyń ózimen qalaı oınaıtynyn esine túsire qoıyp, dereý kóńildenip ketti. Kóp botanyń ishine kirip ketse boldy, olar munyń basyńdaǵy malaqaıyn qarpyp alyp, sol bas kıimdi birinen-biri tartyp alyp, esteri shyǵyp, taırańdaýshy edi-aý! Botalar munyń saýsaǵyn, murnyn emgenge qumar bolatyn. Al, sút ańqyǵan jumsaq erinderimen betin qytyqtaǵanda, bul da máz bolyp, syqylyqtap kúle beretin...
Qoradan shyqsa, sheshesi sıyr saýǵaly jatyr eken, bes-alty sıyrdy saýyp bolǵansha buzaý tartyp, osy jerdegi basynan ótken qyzyq-qyzyq estelikterin aıtýmen boldy.
– Mynaý dóńkıgen semiz buzaýlardy qalaı tartyp júrsiz? – dep surady anasynan. Taıynshadaı nemelerdi óziniń zorǵa tartqanyna namystanyp ta turdy.
– E-e, bas jibin tanaýynan shalyp jiberem de, tarta salamyn, – dedi sheshesi, túk qınalyp júrmegendeı.
Ábentaı shúıkedeı ǵana kishkene anasynyń qaıyspas qaıraty men taýsylmas tózimine tań qalyp turyp, bes birdeı balasyn eshkimnen kem etip ósirmegen osy bir aıaýly janǵa ne jaqsylyq kórsetetini týraly oılanyp turdy.
Sáske túske taman kún qyzyp ketken soń, úı janynda kóleńkelep otyr edi, bir beıtanys salt atty jigit kele qaldy. Amandasa salyp aıtqany:
– Sen Ábentaısyń ba?
– Iá.
– Jańa men Bazardan beri ótip kele jatyp, Rahat aqsaqalmen kezdesip qaldym. Sol kisi saǵan bir myqty arqan men eki jer qazatyn kúrek ákelsin dedi. О́zi seni Jalǵyz aǵashta kútedi. Al, saý bol! – dep, atyn buryp aldy da, jónep berdi.
Ákesiniń bul buıryǵyna ań-tań qalǵan Ábentaı, eń birinshi atqa qaraı júgireıin dep edi, qudyqtyń basyna ker attyń – Kertaılaqtyń ózi kelip, shybyndap tur eken.
Az ǵana ýaqyt óte salysymen, atqa minýdi ańsap kelgen Ábentaı, eki kúrek pen bir arqandy bókterip alyp, Jalǵyz aǵashqa qaraı tartyp ketti.
* **
Jalǵyz aǵash – Bazar ózeniniń jaǵalaýyna jaqyn jerde, keń shabyndyqtyń ortasyna jeke dara ósken alyp báıterek. Sirá, bir ǵasyrdan artyq ómir súrgen bolar: dińine eki kisiniń qushaǵy zorǵa jetetin bul daraqtyń keń jaıylǵan butaqtary bir úıdiń ornyn alyp jatyr. Aǵaıyndarynan aýlaqtap, ózimen-ózi ǵana bolyp, osy bir jerge qalaı ósti eken? Mańaıynda ótken zamandardan qalǵan tirshilik belgileri – qulaǵan tam men qoralardyń da orny joq. Jyp-jylmaǵaı. At keýdesin soǵatyn jap-jasyl shalǵynmen qundaqtalǵan osy báıterekti shybyq kezinde kim otyrǵyzdy eken?
Ábentaı Jalǵyz aǵashqa jaqyndaǵan saıyn osyndaı bir oılarǵa batyp kele jatqanda terektiń mańynda jaıylyp júrgen tory atty kórip, ákesiniń kóleńkelep otyrǵanyn sezindi. Kelip qarasa, Rahat aqsaqal atkórpesin astyna tósep, er-toqymyn basyna jastap, shalqasynan túsip uıyqtap jatyr eken. Ábentaı «áke» dep dybystap edi, sergek shal sol sátte-aq basyn kóterip aldy.
- Á, keldiń be? Kettik. Atty ákel.
Ákeli-balaly ekeýi atqa minip, Bazarǵa bettegende ǵana Ábentaı Aqsaqqaranyń opat bolǵanyn, arqan men eki kúrek sony kómý úshin kerek ekenin aıttyrmaı-aq bildi.
Osy kúngi eki júzge tarta túıeniń eń kárisi osy Aqsaqqara shyǵar. Ábentaı endi-endi ǵana esin bile bastaǵan kezdiń ózinde japyryq órkesh, kishkentaı qara ingen ábden qartaıǵan túıe sııaqty kórinetin. Aldyńǵy bir aıaǵynyń týa bitti qysqalyǵynan shoınańdap júretin bul ingendi osy mańaıda jaqsy kórmeıtin jan joq. Tipti, bota-taılaqtan bastap, qunajyn, dónejin ingender men býyrshyndardyń ózi de osy Aqsaqqaranyń mańyna úıiriledi de júredi. Al jelininde súti bar kezinde, dap-dardaı úlken túıelerdiń ózi, esebin taýyp, emsheginen bir-eki ret soryp ketedi. Oǵan «qyń» deıtin Aqsaqqara joq. Ondaıda Aqsaqqarany jekelep, daralap ustamasań, bota da ash qalady, ózi de júdeı beredi.
Jalpy, tórt túliktiń ishindegi eń eminshek mal – túıe. Teýip, qaýyp jolatpaı qoıatyn adýyn ingenderden basqalaryn ondaı eminshekter qaqtap emip alýdan, áste, uıalmaıdy. Ondaılarǵa qoldanylatyn jaza bireý-aq: eki jaǵy birdeı úshkirlenip ushtalǵan shybyqty – istikti tanaýynan ótkizip, túspeıtindeı etip baılap qoısań boldy, álgi baıǵustar pushaıman bolyp, mantyraıdy da júredi. Jýas ingenderdi emeıin dese, álgi úshkir istik shabyn túrtkilegennen keıin, mańyna da jolatpaıdy.
Aqsaqqaranyń basqa túıelerden artyqshylyǵy men ereksheligi – onyń súttiligi men eki jylǵa deıin sýalmaıtyndyǵy jáne ózine telingen botany jatyrqamaıtyndyǵy. Sondyqtan bolar, enesi jerip ketken, nemese enesi ólip, jetim qalǵan botalardyń sút enesi de – osy ingen. Botaly ingender óz tólderimen dalaǵa shyǵarylǵanda da, kók shyǵyp, jer aıaǵy keńigen soń en túzge aıdalyp tastalǵanda da, jetimdermen birge qalatyn – osy Aqsaqqara.
Jetimderdiń keıbireýi keıin eseıgen kezde de kelege qosylǵysy kelmegendikten, úı men qoranyń mańynan shyqpaı qoıatyn. Olar, negizinen, Ábentaıdyń sheshesiniń qolynan emizdikpen tańdaı aǵartqan botalar. Tek jetimder ǵana emes, osy kúnge deıin ónip-ósken túıelerdiń barshasy sol Bıjan ananyń qolynan aýyzdandy emes pe! Bota degeniń – týǵannan keıin eki-úsh kúnge deıin júrip ketýge jaramaıtyn áljýaz, qorǵansyz bir beıshara. Eń bastysy – onyń tońǵaǵynyń túsýi. Eger tońǵaǵy túspese, bota aıaqtanbastan ólip qalady. Sondyqtan, Bıjan ana týǵan túıelerdiń asaýlary saýǵyza bermeıtindikten, jylytylǵan túıe sútine jylqy maıyn, ol bolmasa tortasy aıyrylǵan sary maıdy aralastyryp, jańa týǵan botanyń bárine beretin. Sonda, kóp uzamaı-aq jas botanyń kóteninen qamshynyń órimindeı bolyp qap-qara, tizgen monshaqtaı tońǵaǵy túsedi. Ony qazaq «órken» dep ataıdy. Botanyń órkeni tússe boldy – ómirge aıaq basqany.
Kenetten, Ábentaıdyń esine úıkúshik jetim botalar – Shóntı men Maımaq túse qaldy. Ekeýi de aýylda júrse, adamdardyń janynda, dalaǵa shyqsa, buzaýlarmen birge jaıylatyn. Olar ózderin bota emes, buzaýmyz dep oılaıtyn bolý kerek, birde, kúzeıtin túıelerdi qoraǵa qamaýǵa topyrlatyp aıdap kelgende, ózderi kórmegen qubyjyqtardan shoshyǵandaı, buzaýlarmen birge tyraǵaılap qashyp edi. Shóntı taılaq bolǵan kezinde de túıelerge kóp qosylmaı, qoranyń mańynda júrgendi táýir kórdi. Adamdarmen alysyp, qýalaspaq oınap ádettengeni syrttan kelgen kisilerge úreı týǵyzyp, álgiler qasyna bireýdi ertpese, úıden shyǵa almaı qalýshy edi. Sol Shóntıdiń bir qyzyq qylyǵy – qudyqtaǵy naýada sý tursa da, esik aldyndaǵy qol jýǵyshtyń túrtip qalsań, sý saý ete túsetin shúmeginen dám tatqanǵa qumarlyǵy. Úıdegilerdiń bári Shóntıdi úı aýlasynan aýlaqtatamyz dep-aq sharshaýshy edi, sonda.
Sol Shóntı býyrshynnan býra bolyp ósken soń, qystyń kúni jyny qozyp, adamdarǵa qaýip tóndire bastaǵandyqtan, Rahat aqsaqal ony alyp soǵyp syttyrdy da tastady. Syttyrý degen – býyrshyndy pishtirý. Alaıda, bota kúninen adamdarmen oınap óskendikten be – kisi qýýǵa yńǵaılanyp turatyn ádetin tastamady. Aqyry, sonysyn qoımaǵan soń, mal etin daıarlaıtyn mekemege ótkizýge týra kelip, sonda aparyp ólshegende, salmaǵy bir tonnadan asypty.
Ábentaı: «E-e-e, Shóntıim-aı!..» – dep bir kúrsinip qoıdy.
Mine, moınyn sozyp, shógip jatqan tiri túıedeı bolyp kóringen Aqsaqqaraǵa da jetti bular. Shókken kúıinde jan tapsyrǵan eken, jaryqtyq. Eki kózinen aqqan jasynyń izderi tumsyǵynyń tusyna soralanyp keýip, qatyp qalypty.
–Keshe tústen keıin kórgenimde, batysqa qarap qańqıyp tur eken. Shaınalmaǵan shóp qaldyǵy ezýinen shyqqan kúıi jentektelip qalypty. Soǵan qarap, «endi uzamaısyń-aý» dep oılap edim. Mine, aldymyzda júrgen bar túıeniń basy bolǵan bul keıýana da óziniń uzaq saparyn aıaqtady, – dedi ákesi birtúrli kóńili bosaǵandaı bolyp, – Endi bul jaryqtyqqa qabir qazyp, jaqsylap jerleıik. Arqan men kúrekterdi sol úshin aldyrdym ǵoı.
Jan dúnıesi tolqyp turǵan Ábentaı da óz oıyn bildirgisi kelip:
– Basyna bir belgi qoısaq ta jaqsy bolar edi, – dep edi, ákesi buǵan ajyraıa qarady da, úndegen joq.
– Osy Aqsaqqaranyń neshege kelgenin naqty bilesiz be? – dep surady sonsoń, ákesiniń ashýyn qaıtaraıyn degen oımen.
– Qyryqtan asyp jyǵyldy-aý. Meniń esebimshe, solaı. О́ıtkeni, elý besinshi jyly kómekshi bolyp kelgenimde, bas túıeshi Málik aqsaqal, seniń kindik atań, osy Aqsaqqarany on jastan asyp ketken mama ingen dep edi.
– E-e, soǵys jyldary týǵan bota eken ǵoı.
– Iá, solaı bolar. Keshe batysqa qarap selt etpeı turǵanynan-aq baıqadym, ózi qalyp qoısa da, keleniń qaı jaqqa ketkenin biledi ǵoı. Sol urpaqtarymen qoshtasyp turdy-aý deımin sonda... Al, endi, iske kiriseıik. Attardy shylbyrmen tusaı sal.
О́zenge jaqyn jerdiń topyraǵy sazdaýyt bolǵan soń, qazýǵa ońaı ekenin bilip turǵan Ábentaı:
– Áke, siz qazbaı-aq qoıyńyz, kúrekten qalǵan topyraqty alyp tursańyz boldy, – dep edi, ákesi buǵan taǵy ajyraıa qarap:
– Nemene, qaıraty qaıtqan shaldy músirkep turmysyń? – dep kúregin jerge tereńdete batyryp, sharýaǵa ekilene kirisip ketti. Ákesiniń osyndaı minezi bar. Birde, minip bolǵansha baıyz tappaı, shyrq aınalyp turatyn jyndy Qulager atqa qoltyǵynan demep, mingizip jibereıin dese: «Áı, sen meni qatyn dep tursyń ba?!» dep, úzeńgige aıaǵy tıer-tımesten, at ústine yrǵyp mingeni bar. Eger áldebir istep turǵan sharýań bul kisige unamaı qalsa, «Áı, bylaı tur!» dep zekip, keýdeńnen keri qaraı ıterip tastaıtyny da bir sumdyq. Ondaıda jigeriń jasyp, kóńiliń nalyp qalady emes pe!
Taǵy birde túıe kúzeýge kelgen segiz jigit bir tentek atandy jyǵa almaı ábiger bolyp júrgende, sony kórip qalǵan Rahań qasyna Amantaı degen kisini ǵana alyp, álgi túıeni óz aıaǵyna ózin shalyndyryp, jalp etkizdi. Sonda da jigitterdiń jer-jebirine jetip edi.
Mine, bul shal – osyndaı asaý adam. Bettiligi, tildiligi sonsha – dastarhan ústindegi otyrǵan úlken-kishiler bul kisiniń kózinshe artyq sóılep qoımaýǵa tyrysyp otyrady. Kisiniń óńmeninen ótetin ótkir janarymen shaqshıyp bir qarasa boldy – osy Ábentaılar jerge kirip ketýge az-aq qalady...
Baǵana, túıe jatatyn oryndy qazarda, ákesi Aqsaqqaranyń uzyndyǵy men shógip jatqandaǵy bıiktigin arqanmen ólshep júrip:
– Jaryqtyqtyń shógip ólgeni jaqsy boldy. О́ıtkeni, búgilgen aıaqtary qaıta jazylmaı, sol kúıinde qalady. Bizge jeńil bolsyn degen ǵoı. Eger tórt aıaǵy tórt jaqqa qarap, sereıip ólse, jalpaqtyǵy qos qulash apan qazar edik qoı, – degen edi.
Mine, belgilengen ólshem boıynsha tereńdigi kisi boıyna jaqyn qabir de qazylyp boldy. Osy kezde ákesi:
– Qoı, men namazymdy oqyp alaıyn, besin bop qalypty ǵoı, – dep, aýlaqtaý baryp, eki alaqanymen topyraqty shapattap dáret aldy da, penjegin jaıa salyp, namaz oqýǵa kiristi.
Eger sý joq bolsa, jol ústindegi jolaýshyǵa osylaı tááıám jasap, dáret alýǵa bolatynyn Ábentaı bala kúninen biletin. Mal jaǵdaıymen ákesiniń qasynda en dalany kezip kóp júrdi ǵoı.
Namazyn oqyp bolyp, munyń janyna kelgen ákesi: – Endi Aqsaqqarany máńgilik jatar ornyna shókken kúıinde túsirýimiz kerek, – dedi de, arqandy moınaǵynyń astynan bir, búgilgen artqy tirseginen bir shalyp, ortasynan kúrmep baılady.
– Al, – dedi sonsoń, – tory atty alyp kel, men túıeni taqymǵa salyp tartam, salmaǵy qansha deısiń. Sen órkesh shýdasynan ustap, bir jaǵyna qısaıyp ketpeýin qadaǵala.
Rahat qart omyraýy esikteı uzyn torysyna mine salyp, jerde jatqan arqannyń ushyn lyp etkizip ilip áketti.
Tory at shirene tartqanda túıe denesi shóptesin jerdiń ústimen syrǵı jóneldi de, Ábentaıdyń súıemeldeýimen shuńqyrdyń ishine shókken kúıinde tústi.
Ekeýlep júrip Aqsaqqarany kómip bolǵanda, úıilgen topyraqtyń kólemi kóz toqtatyp qalarlyqtaı aýmaqty da eńseli bir tóbeshikke aınalǵanyn baıqap turǵan bozbala: «Rasynda da bunyń basyna bir belgi qoıylǵany durys-aý» dep oılady.
– Ábentaı, sen bilip júr, bul Aqsaqqara – seniń sút anań! Sen týǵanda, shesheńniń jaǵdaıy nashar bolǵan soń, kindik shesheń Bátes seni osy Aqsaqqaranyń sútimen aýyzdandyrǵan. Bátes apań aıtady ǵoı: «Emizdikti aýzyna sala qoıyp edim, bir qumyra sútti bir-aq simirip aldy» dep. Sol aýyzdanǵanyń aýyzdanǵan bolyp, erteńinde esin jıǵan shesheńniń emshegin embeı, jerip kettiń ǵoı. Osy jasqa kelgenshe, týa salyp emshekten jerigen degendi senen kórdik... Iá, solaı, eki jasqa tolǵansha osy Aqsaqqaranyń sútin emip, appaq bolyp semirip, úsh jasqa deıin júrmeı qoıdyń ǵoı. Bolpıyp otyratynsyń, jylamaıtynsyń. Quıryǵyńmen júrip, kelgen qonaqtyń aldyna shyǵyp alatynsyń. Endi bilip júr, sútin emgen soń, sen de osy túıeniń bir urpaǵy sııaqtysyń. Iá, bul ingennen taraǵan urpaq júz túıege jetip qalǵan shyǵar. Sol urpaqtary áli de óse bersin, kóbeıe bersin! Áýmın! – dep betin sıpaǵan Rahat qarttyń kirpikterine shyq turdy.
– Quran oqyp jiberýge bolmaı ma?
– «Balamysyń» degen osy-aý! Haıýanǵa quran oqyǵandy qaıdan kórip ediń?! О́ıtip qurandy oıynshyq qylma, balam! – dedi Rahat shal balasyna kóńili tolmaǵandaı, renjı qarap.
Ábentaı bul áńgimeni basqa jaqqa buryp jibereıin degendeı:
– Qarnym ábden ashty, – dep edi, ákesi murtynyń astynan myrs etti.
– «Sabaqtan qashqan tamaqqa júgiredi» degen – osy! – dedi sonsoń.
Atqa minip aýylǵa bettegende, Ábentaıdyń eń birinshi oılaǵany ákesiniń jańaǵy renishin tarqatý boldy. Sál oılanyp, bul kisiniń keıigeni din máselesine baılanysty bolǵan soń, sol taqyryp boıynsha suraq qoıaıyn dep sheshti.
– Áke, kókten túsken tórt kitap týraly aıtyńyzshy. Sony bilgim keledi, – dep ákesimen úzeńgi qaǵystyra qatarlasty.
– Ony bilgeniń jaqsy, balam. Tórt kitaptyń birinshisi – Taýrat. Bul kitap Musa paıǵambarǵa túsken. Ekinshisi – Zábir, bul Dáýit paıǵambarǵa túsken. Úshinshisi – Injil. Bul Ǵaısa paıǵambarǵa túsken. Osylardyń ishindegi eń qasıettisi, eń sońǵysy – Quran men Muhammed paıǵambar! – dep Rahat qart ulyna at ústinen eńserile buryldy. – Úsh sany sııaqty tórt sany da qasıetti, balam. Alla Taǵalanyń ózi súıgen tórt perishtesi bar. Bulardyń eń qudirettisi – Jábireıil perishte. Muhammed paıǵambarymyzǵa Alla Taǵala amanattaǵan búkil aıattar men súrelerdi osy perishte jetkizip turǵan eken. Odan keıin – Mıkaıil perishte. Ol búkil tabıǵat qubylystaryn basqaryp turady deıdi. Úshinshi perishte – Ázireıil perishte. Bul – adam janyn alýshy perishte. Ol adamnyń janyn alǵanda, sonyń tirliginde istegen jaqsylyǵy men jamandyǵyna qaraı alady eken. Jaqsylarǵa – meıirimmen, jamandarǵa qatty qaharmen keletin kórinedi. Sońǵy perishte – Israfıl. Ol perishte dúleı daýyl turǵyzyp, topan sý kaptatyp, bir-aq sátte aspan-jerdiń tas talqanyn shyǵarady deıdi. Sondyqtan, ony «aqyrzaman ákeletin perishte» dep biledi. Qazaqtyń «surapyl» degen sóziniń ózi Israfıl perishteniń atynan paıda bolǵan. Allanyń pármenimen Jábireıil perishte jerge túsirgen tórt qylysh bar. Olar – hamkam, sámsam, zulqoja jáne zulpyqar. Osylardyń ishindegi zulpyqar Áziret Áliniń qylyshy ekenin óziń de bilesiń.
– Aıtqanyńyzdyń bárin jazyp alaıynshy. Áıtpese, mundaı nárselerdi bizge oqytpaıdy, – dedi Ábentaı.
– Aıtpaqshy, qasıetti túıemizdi kómip kele jatyrmyz ǵoı, aıta keteıin, bizdiń paıǵambarymyz da ózi dúnıeden ozǵansha ómir boıy túıege minip ótken. Áziret Áli ómirden ótkende onyń asyl súıegin aq túıemen jetkizgen. Myna sen de alty jasyńnan túıemen baryp-kelip oqydyń.
– Qazaq túıeni «ulyq mal» dep qasterleıdi ǵoı, – dep Ábentaı da ákesiniń sózin tirilte tústi.
– Jelińkirep júreıik, men aqsham namazynan keshigip qalarmyn, – dep, Rahat qart taqymyn qysyp qalyp edi, uzyn tory at aldyńǵy aıaqtaryn soza tastap, jele jóneldi. Aýyzdyǵymen alysyp kele jatqan Kertaılaq tizginniń bosaı qalǵanyn seze qoıyp, aldyǵa qaraı atyrylyp ketti.
Basy qatty ushqyr atty Ábentaı zorǵa toqtatty.
Bular aýyl shetine ilinbeı jatyp-aq eki saryqasqa tazy – Joldyaıaq pen Quttyaıaq arsalań qaǵyp qarsy shyqty. Qalada oqý oqyp júrgen dap-dardaı jigit bolsa da, aýyldy saǵynǵanda jıi-jıi esine alatyn osy eki ıtin Ábentaı janyndaı jaqsy kóredi. Kórshi aýyldaǵy ataǵy shyqqan qyran tazynyń osy kúshikterin ana bir jyly tanys balalaryna urlatqyzyp alyp edi. Kózin endi ǵana ashqan dop-domalaq aqymaqtar aldyna qoıǵan sútti óz betimen ishe almaǵan soń, jetim botalar sııaqty, bulardy da emizdikke úıretti. Úlken, ádemi ıt etip ósirdi. Qýǵanyn qutqarmaıtyn qos uıalas túnge qaraı óz betterimen ańǵa shyǵyp ketip, kezdesken túlkini ekeýi eki jaqtap, qysyp ákelip, dál esik aldynda tamaqtaı salatyny da bir keremet! Stýdent dostaryna osyny aıtsa, keıbireý senbegendeı bolady. Sonda Ábentaıdyń jynynyń ustaıtyny-aı!
Qos salt atty men eki ıt úıge jetkende, anasy men Turarbek inisi de qosarlanyp, esik aldynda bularǵa údireıe qarap, kútip tur eken.
– Kóp keshiktińder ǵoı. Aqsaqqara aman ba? – dedi Bıjan báıbishe degbirsizdengendeı bolyp.
Rahat qart úndegen joq.
– Aqsaqqara ólipti. Sony kómip keldik.
Ábentaıdyń estirtýi qulaǵyna tıe salysymen, qart ana óksip-óksip alǵandaı boldy.
– Osylaı bolatynyn qý júregim sezip edi, – dedi Bıjan ana, eki qolyn eki jaqqa jaıyp, – Túıe ishinde qarııa edi, sýalmas súti darııa edi. О́tkelde túıe bastaýshy edi, túkten qorqyp, saspaýshy edi!
Bul kisi qatty tolqyǵanda dál osylaı túıdek-túıdegimen uıqastyryp sóıleıdi. Mine, taǵy da qatty tolqyp tur. Jańaǵy aıtqan sózderiniń ishinde Ábentaıǵa erekshe áser etkeni – «ótkelde túıe bastaýshy edi» degen sóz. Osy sózdi estigende baıaǵydaǵy bir oqıǵa esine sap ete tústi.
Sol kezde on eki-on úsh jastaǵy kezi-aý, sirá. Quralaıdyń salqyny erterek túsip, qarly jańbyr jaýyp ketken soń, botaly túıelerdi qoraǵa ákelý kerek boldy. Aıdap kelýge Ábentaı barǵan. Shaban júrispen qas qaraıa Tasótkelge jetkende, botaly túıeler sýdan ótpeı, tabandap turyp aldy. Soıyldap, qystap kórip edi, aldydaǵy túıeler botasyn ertip aıdalaǵa laǵyp ketýge aınaldy. Balanyń esine sol kezde ǵana Aqsaqqara tústi. Atty tuqyrta salyp, sheship alǵan shylbyrymen Aqsa
qqarany noqtalap, jetelep aldy da, úzeńgilikten keletin jińishkeleý ótkelden ary qaraı keship ótti. Sonda tań qalǵany – barlyq botaly ingender qundyzsha shubap, Aqsaqqaranyń sońynan ilesti. Ábentaıdyń bul tásildi qoldanǵany – ákesiniń aıtqandaryn esine saqtaǵandyǵynan bolatyn...
Jalbyr shashty jas bozbala búgin ózderi kómip kelgen qasıetti túıe týraly oılap, qarny ashqanyn da umytyp, esik aldynda uzaq otyryp qaldy.
Ábýbákir QAIRAN
