Iá, sársenbi kúni tús aýa nóserlete jaýǵan jańbyr áp-sátte Tólebı aýdany Joǵarǵy Qasqasý aýylyn ábigerge saldy. Arnasy tola aqqan asaý aryndy Qasqasý ózeni jolyndaǵy tas-topyraqty, jıegindegi biren-saran tal-terekti qopara kópirge keptedi. Mundaı ekpinge kóp shydas bermegen kópir qırap, tas-temiri sý aǵynyna ilese ketken. Taýdan qulaı aǵatyn ózen sýy keshegi syldyry men sulýlyǵyn múlde joǵaltqan, túsi sýyq ta gúrili úreıli.
Osy bir kórinis bala kezdegi bir oqıǵany kóz aldyma qaıta ákelgen-di. Dál osyndaı sý tasqyny oryn alǵan sol jyly 4-5 jastaǵy oıyn balasy edik. Tasqyn sý bir jylqyny aǵyzyp ákelip, osy kópirge tiregen. Aýyldaǵy eresek ataýly sol jylqyny qutqarýdyń qamynda. О́zen sýynyń arnasy tolyp, jaǵany ala bastaǵan. Úlkendermen jaǵalasyp kópirge jetkenmin. Er azamattardyń biri jylqynyń jalyna jarmasyp, endi biri quıryǵynan ustaǵan. «Qulaǵyna sý ketip qalmasyn, sý kirse, qutqarý qıyn», dep jantalasa jylqyǵa jaqyndaǵan anamdy baıqap qaldym. Anamyz qarýly kisi edi, jylqynyń qamys qulaǵyn qos qoldaı ustap, erkekterge kómektese bastady. Kópshilik áýpirimdep júrip jylqyny qutqaryp aldy.
Al kópirdi sý shaıyp ketti. Sol oqıǵa, jylqynyń muńdy janary kúni keshe kóz aldyma qaıta oraldy. Iá, 40 jyldan astam ýaqyt óte taǵy oryn alǵan tasqyn sý Qasqasý ózeni boıyndaǵy 4 kópirdi shaıyp ketti. Segiz iri qara jáne ýaq mal sýǵa batqan. Oqıǵa ornyna aýdan ákimi Baýyrjan Omarbekovtiń bastamasymen qurylǵan jumys toby kelip aýyl turǵyndaryna kómektesýde. «Joǵarǵy Qasqasý aýylynda 800-ge jýyq halyq 150 otbasy turady. Tasqyn sýdan úılerge zaqym kelgen joq. Turǵyndarǵa kómek kórsetile bastady. Aıta ketken jón, aýdan ákimi Baýyrjan Omarbekovtiń bastamasymen buǵan deıin qashyrtqylar jasalyp, aryqtar qazylǵan bolatyn. Sonyń da kómegi búgin tıip otyr, áıtpese tasqyn sý turǵyndarǵa kóp zalal keltirýi múmkin edi», deıdi Qasqasý aýyl okrýginiń ákimi Talǵat Qamytbekov. Qazirgi tańda aýyl qalypty tirshiligin jalǵastyrýda, sýdan keler qaýip joq.
Nóserlete jaýǵan jańbyr saldarynan Túrkistan oblysynyń Tólebı, Qazyǵurt, Saıram, Ordabasy, Báıdibek aýdandarynda sý tasqyny oryn alyp, birqatar aýyl zardap shekti. Eń kóp zardap shekken Tólebı aýdany bolyp otyr. Osy oraıda oblys ákimi О́mirzaq Shókeev Tólebı aýdanyndaǵy selden zardap shekken aýmaqtardy aralap, turǵyndarmen kezdesti. Tolassyz jaýǵan nóser jaýynnyń áserinen ózenderdiń sý deńgeıi kóterilip, aryq-atyz, qyr-saılardan jınalyp aqqan sý 6 eldi mekendegi 215 turǵyn úıdiń aýlasyna kirgen. «Bul sońǵy jyldary alǵash ret oryn alǵan tabıǵı qubylys. Qaýipsiz aýmaqqa kóshirilgenderińiz durys boldy. Úılerdi polısııa qyzmetkerleri kúzetedi. Ýaıymdamańyzdar. Saman úı qulasa, ózderińiz úshin qaýipti. Barlyq aýdandar kómekke keledi», dedi О́mirzaq Estaıuly aýdan turǵyndarymen kezdesýinde. Sondaı-aq oblys ákimi jedel qurylǵan shtab otyrysyn ótkizdi. Aýdanda zardap shekkenderge shuǵyl kómek kórsetý, qaýipsiz jerge kóshirilgenderdi qajetti zattarmen, ystyq tamaq, kıim-keshekpen qamtamasyz etý, barlyq jaǵdaılaryn jasaý aýdan ákimdigine júkteldi. Kórshi aýdandar kómekke keletin bolady. Qajetti materıaldar, jumys kúshi, tehnıkamen qamtamasyz etý, qulaıyn dep turǵan úılerden múlikterdi shyǵarý da mindetteldi. Jedel qurylǵan shtabty basqarý oblys ákiminiń orynbasary Meıirjan Myrzalıevke júkteldi. Nóser jaýynnan úıleri búlingen azamattardyń shyǵyny arnaıy saraptaý komıssııasynyń sheshimimen anyqtalady. Jaramsyz bolǵan úıler men jóndeýdi qajet etetin baspanalardy qaıta qalpyna keltirý jaǵy qarastyrylýda. «Jergilikti deńgeıdegi tótenshe jaǵdaıdyń saldaryn óz kúshimizben joıamyz. Oǵan tájirıbemiz jetkilikti. Sel saldarymen kúreste Maqtaaral tájirıbesin paıdalanamyz. Sý shaıǵan aýmaqtar sektorǵa bólingen. Olarǵa kómekke kelgen aýdandardyń basshylary jaýapty. Jumylyp tótenshe jaǵdaıdy eńserýge barlyq múmkinshilik bar», dedi oblys ákimi tótenshe jaǵdaı jónindegi shtab otyrysynda.
Aýdandaǵy Ekpindi aýylynyń 4 jeke turǵyn úıine jáne 15 úıdiń aýlasyna sý kirgen. Dostyq aýylyn sý ala bastaǵandyqtan, turǵyndar evakýasııalanǵan. Leńgir qalasyndaǵy T.Tájibaev atyndaǵy mektep pen Kıeli tas aýylyndaǵy Sultan Rabat mektebinde evakýasııalyq ortalyqtar quryldy. Tólebı aýdanynyń ákimi Baýyrjan Omarbekovtiń aıtýynsha, eń kúrdeli jaǵdaı Sultanrabat eldi mekeninde qalyptasqan. Aýyldyń Saýran kóshesinde jáne Dostyq eldi mekenindegi Jylqybaev kóshesinde nóserli jańbyrdyń sýy jalpy jıyny 77 turǵyn úıdiń aýlasyna kirgen. Oqıǵa ornyna TJD-niń 82 qyzmetkeri, 8 dana tehnıkasy, 11 motopompa jáne jergilikti aýdan aýyl ákimdikterinen 25 qyzmetker, 4 dana tehnıka kúshi jumyldyryldy. Al aýdan ortalyǵy Leńgir qalasynda 20 aýla sý astynda qalǵan. Leńgirdegi №5 kásibı-tehnıkalyq kolledj bazasynda zardap shekken Sultan rabat aýylynyń 150 turǵynyna evakýasııalyq pýnkt uıymdastyryldy. Ol jerge 70 adam jaıǵastyryldy. Taǵy 80 adam jaqyn mańdaǵy týystarynyń úıine ornalasqan. Qosymsha Kóksáıek eldi mekeninde ornalasqan №9 kópsalaly kolledjinde 150 adamǵa arnalǵan evakýasııalyq pýnkt daıyndaldy. Qazirgi tańda bul aýyldarda sý tasý qaýpi joq. Aýdan ortalyǵy turǵyndarynyń aıtýynsha, mundaı sel sonaý 1968 jyly bolǵan. Sol kezde tasqyn sýlardan qorǵaný maqsatynda arnaıy kanaldar qazylǵan. Alaıda ol kanaldar bertinirekte bitelip, turǵyn úıler salynyp ketken. Sondaı-aq turǵyndar tasqyn sýdyń qala kóshelerine kirýine aryq-atyzdardyń tazalanbaýy da sebep bolǵanyn aıtýda. Kóshelerdiń boıyndaǵy eki jaqtama aryqtar bitelip qalǵan. Iаǵnı keshegi sýdyń úılerdiń aýlasyna kirgenine turǵyndar ózderin de kináli sanap otyr.
Nóserli jaýyn saldarynan Túrkistan oblysynyń taǵy úsh aýdanynda turǵyn úı aýlalaryn sý basty. Qazyǵurt aýdany ákimdiginiń málimetinshe, keshki saǵat 19:30 shamasynda órt sóndirý bóliminiń baılanys torabyna Altyntóbe, Jigergen, S.Raqymov aýyldyq okrýgteri turǵyndarynan úıdiń aýlasyna jańbyr sýy jınalǵany týraly habar kelip túsken. Aýdan ákimdiginiń habarlaýynsha, oqıǵa ornyna Qazyǵurt aýdany Tótenshe jaǵdaılar basqarmasy men aýdan ákimdigi qyzmetkerleri der kezinde shyǵyp, Altyntóbe aýyldyq okrýgi men Qarjan eldi mekeninde 2-úı, emhana, dárihana, 2-qorajaıdyń aýlalaryna sý kirgenin anyqtaǵan. Al Jigergen aýyldyq okrýgi boıynsha 30 úıdiń aýlasyna sý kirgeni jáne 4 qora qulaǵany tirkeldi. S.Raqymov aýyl okrýgi Qyzylata eldi mekeninde 4 úı, meshittiń aýlasyna sý kirgeni anyqtalǵan. Kókibel sý qoımasynyń (151,0 myń m3) tolýyna baılanysty eldi mekendegi 27 otbasynyń 133 adamy Kókibel mektebine evakýasııalanyp, azyq-túlikpen, medısınalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Oqıǵa ornynda órt sóndirý bóliminiń 30 qyzmetkeri, aýdan, aýyl ákimdiginiń 15 qyzmetkeri 6 tehnıka jáne 5 motopompamen úı aýlalarynan sý shyǵarý jumystaryn júrgizdi. Apattan zardap shekkender joq. Qazirgi ýaqytta jaǵdaı tolyq baqylaýǵa alynyp, keltirilgen zalal shyǵyndary eseptelýde. Sondaı-aq aryqtardy tazalaý jumystardy júrgizilýde.
Al Saıram aýdanynda nɵserli jaýyn-shashynnyń saldarynan Aqsýkent, Qarasý, Qarabulaq, Mankent aýyldaryndaǵy 7 úıdiń aýlasyna sý jınalǵan. Aýdan ákimdigi, TJB basshylyǵy men aýyl əkimderi tarapynan der kezinde tıisti aldyn alý sharalary qabyldanyp, sý sorǵysh motopompalarymen úı-aýlasyndaǵy sý soryldy. Conymen qatar Báıdibek aýdanynda da jaýyn-shashyn saldarynan sý tasqyny boldy. Aqbastaý aýyldyq okrýgine qarasty Turaqty eldi mekeninde Tutaryq kanaly 4 jerinen buzylyp, aýyldy sý basqan. Aýdan ákimdiginiń málimetinshe, 2 qora qulaǵan. Sonymen birge qyrdaǵy saı-salalardan aǵyp kelgen sýlardyń saldarynan Boraldaı aýyldyq okrýgindegi Qaratas aýylynyń 6 úıine, Boraldaı aýylynda 6 úıdiń aýlasyna sý kirgen. Tótenshe jaǵdaı qyzmetkerleriniń kómegimen Turaqty aýylynan 55 adam Aqbastaý aýylyndaǵy Sh.Ýálıhanov orta mektebindegi evakýasııalyq pýnktke ornalastyryldy.
Jalpy, Tólebı, Qazyǵurt, Báıdibek aýdandarynda 4 úıdi sý basyp, 522 úıdiń aýlasyna sý kirgen, 258 adam qaýipsiz jerge kóshirilgen. Sý tasqyny zardabyn joıýǵa 612 maman men 84 tehnıka 47 motopompa jumyldyryldy.
Túrkistan oblysy
