Sýretti túsirgen Temir Qusaıyn
Eliniń azattyǵy, jeriniń tutastyǵy jolynda atqa qonǵan erlerdiń bas kóterýleri – qazaq tarıhynyń qunarly, qyzyqty hám qaıǵyly-qasiretti betteri. Kóterilister qamtyǵan aýmaǵy, qatysqan sarbazdar sany, sozylǵan jyldary, adam shyǵyny, uıymdasýy-uıymdaspaýy, jetistik-jeńisi syndy ólshemderge qarap, irili-usaqty dep sıpattalýy múmkin, alaıda olardyń eń basty maqsaty men múddesi bodandyqqa túspeý, egemendikti saqtaý, el men jerdi qorǵaý bolǵandyqtan, báribir – iri, báribir – uly! О́ıtkeni aýyl arasyndaǵy áldebir eregisten týǵan esersoqtyq emes, qara bastyń qamyn oılaǵan merezdik emes, otbasy-bala-shaǵanyń ǵana kúıin kúıttegen pysyqaılyq emes, el úshin táýekelge bel býyp, janynan baz keshý – erlerdiń isi. Qazaq dalasyndaǵy orys otarshyldyǵyna qarsy kóterilister meıli iri bolsyn-bolmasyn jeńiske jetip, jaýdy birjolata kúıretip, qazaqtyń basynan bodandyq qamytyn sypyryp tastaı alǵan joq, jeńildi, janyshtaldy, batyrlary sottaldy, atyldy. Munyń sebebi eldiń nemese erdiń álsizdiginde emes, qarýdyń kúshinde! Muzdaı qarýlana sap túzegen áskerdiń aldynda dalanyń esil erleri sońǵy qany sarqylyp, sońǵy kúshi taýsylǵansha aıqasty, qazaqtyń qabylan júrekti halyq ekenin dáleldeı tústi.
Azattyqty ańsap, ozbyrlyqqa kónbegen kóterilistiń biri – Mańǵystaýdaǵy Isa-Dosan kóterilisi. Bıyl atalǵan ult-azattyq kóterilisine – 150 jyl. Kezinde dúleı kúshtiń qolymen kóterilis janyshtaldy, biraq urpaqtyń rýhy qaırala túsken bolatyn.
Graf Kýtaısov:
«Adam shoshyrlyq alasapyran...»
Patsha ókimetiniń 1868 jylǵy «Dalalyq oblystardy basqarý jónindegi erejesi», ıaǵnı «Ýaqytsha ereje» Mańǵystaý halqyna 1870 jyly kelip, asyra silteýmen qolǵa alyna bastady. Joǵarydan eki jyldyń – 1869-1870 jyldardyń tútin salyǵyn bir-aq jınaýǵa pármen bolyp, qarýly jasaq halyqtyń qınalǵanyna qaramaı salyqty zorlyqpen jınap alýǵa umtyldy. 1870 jyly naýryzda – dál Kórisý merekesiniń ertesine Mańǵystaý prıstavy podpolkovnık Rýkın kazak-orys otrıadyn, jergilikti bir-jar bı-shonjarlardy ertip salyqty jınaýǵa belsene kirispek oımen ózi bas bolyp halyq arasyna attanady. Zorlyqqa kóný, beıkúná el-jurtyn talatyp-tonatý – namysty erlerge syn. Dosan Tájıev, Isa Tilenbaev bastaǵan, Dıhan О́tepov, Súgir Shabaev, Shúren Imanov, Alǵı Jalmaǵanbetov syndy erler qostaǵan batyrlar patsha ókimetiniń joǵary shendi prıstavy men ol bastaǵan qarýly otrıadqa qarsy shyǵady. El arasynda aıryqsha bedeldi, sóılese aýzy dýaly, sózi ótimdi Isa men Dosannyń sońynan jigitterdiń erýi qıyndyq týdyrmaıdy. Olardy kóterilisshilerge qosylýǵa birinshiden, qıyn kezde taqymǵa qylburaý salǵan zorlyqtyń ashýy shydatpasa, ekinshiden, eli súıgen erlerge degen senim jeteleıdi. Kóterilistiń negizgi basshylary Isa Tilenbaıuly – aıtýly sheshen, arqaly bı, eren batyr bolýymen birge, adýyndy aqyn, sańlaq seıis-atbegi. 1829 jyly dúnıege kelgen, jastaıynan-aq el arasynda erekshe qabiletimen tanylǵan Isanyń Adaı arasyndaǵy zor bedeli patsha ókimeti adamdarynyń nazaryna ilinip, onymen til tabysýǵa umtyldy. Al bıligine, sheshendigine qarder jurttyń júgingendigine el arasyndaǵy estelikter, aqyndyǵyna artynda qalǵan óleń joldary dálel. 1835 jyly Bozashy túbeginde ómirge kelgen, orda buzar otyz jastan óte bere atqa qonǵan Dosan Tájiuly bolsa – qaıtpas er, namysty tulǵa. Kek jolynda keskilespeı berispeıtin keskekti jigit.
Áp degennen tegeýrindi qarsylyqqa tap bolǵan Rýkın otrıady sheginedi, al áý basta 400-500 adam bolyp bastalǵan kóterilisshiler qatary áp-sátte myńǵa jetip, birte-birte qalyńdap on myńǵa deıin jetedi. Úshaýyz jerinde Adaı sarbazdary qyryq jaýyngeri men Rýkınniń kózin joıady, ıaǵnı dala jaǵdaıynda soǵys júrgizýde taktıkadan maqrum, qarýyna sengen áýpirim áskerbasy qorshaýda qalyp, ábden tyǵyryqqa tirelip pushaıman bolady da antalaǵan qazaq jigitteriniń qolyna túsýden qorqyp ózin-ózi atady. Bul – er úshin, ásirese kúlli sarbazdyń taǵdyryna jaýapty, urys qımyldaryn uıymdastyrýdy jolǵa qoıýshy joǵary shendi áskerbasy úshin masqara ólim. Ol erlikten, ójettikten emes, májbúrlikten, qorqynyshtan ólýge májbúr bolady.
Qııan-keski shaıqas ótip, Rýkın qasyndaǵy jergilikti shonjarlar Qosym Myrzabaev sytylyp shyǵyp, Báımenbet Maıaev oqqa ushqan jer el arasynda «orys qyrylǵan» dep ataldy, alaıda keıin jáne búgin kórshiniń kóńiline qarap kibirtikteýmen Úshaýyz degen ataýǵa qaıta ıe. Qosym men Báımenbettiń taǵdyry, sońǵysynyń kimniń qolynan oqqa ushqandyǵy,Úshaýyzda sadaqa bergen Qabaqtyń áreketteri syndy tustar bul kóterilistiń ashylmaǵan betteri, qalaı bolǵanda da erlerdiń eldi aman saqtap qalý jolyndaǵy jankeshti tirligi, tipti keı jaǵdaıda túsinbestikke uryndyryp jatatyn alas-qapas áreketteriniń ózin el múddesi turǵysynan túsinýge talpynamyz.
Báleniń basy Rýkınde emes, otarshyl patsha ókimetinde ekendigin túsingen kóterilisshiler atalǵan ókimettiń Mańǵystaýdaǵy mańyzdy kúshterine, qurylystaryna shabýyldap, kúıretedi. Bul týraly barlyq jazba derekte «1870 jyly sáýir aıynda kóterilisshiler Fortty qorshaıdy. Armıan bazaryn talqandap, saýdagerler men óndiris ıelerin tutqyndaıdy, Nıkolaevsk stansasyn órtep, armıan slabodkasy men Qaraǵantúptegi Maıakty qıratady» dep keltiriledi. Kóterilisshilerdiń ekpini dem bergen balyqshylar men jumysshylar óz qanaýshylaryna qarsy kóterilip, qaıyqtaryn qoldy etedi. Al bul sý kólikterinen kishi flotılııa quryp, Aleksandrov portyn qorshaýdy josparlaıdy. Bul port patsha ókimetiniń berik soǵys qamaldarynyń biri, ıaǵnı strategııalyq mánge ıe nysan bolatyn. Kýágerlerdiń aıtýynsha nebári aýyl arasyndaǵy 36 bilteli myltyqpen, keıin Úshaýyzda qyrylǵan patshalyq jaýyngerlerdiń 40 shaqty myltyǵymen ǵana qarýlanǵan, solaı bola tura Mańǵystaý túbegin túgel sharpyp, qanatyn keńge jaıyp bara jatqan beti qatty kóterilis keleshekke Mańǵystaý, Kaspıı teńizi arqyly Hıýa joryǵy syndy túrli saıası joryqtar josparlap, iri jobalardy qolǵa alýdy kózdep otyrǵan patsha ókimetin seskendirmeı qoıǵan joq. Kóterilisti janshý úshin Kavkazdan zeńbirekterin súıretken jazalaýshy otrıadty tógedi, kóterilisshiler shegine júrip urys salady. Yzalanǵan ókimet Mańǵystaýdyń keń dalasyna oıqastaı at oınatyp júrip jazalaýshy otrıadqa mysyn bastyrmaǵan kóterilisshilerdiń sońyna sham alyp tústi deýge bolady. 1870 jyldyń sońyna taman Mańǵystaý dalasy qarýly áskerge lyq tolady. Orynbor, Jaıyq betiniń kazaktarynan quralǵan jáne zamanaýı qarýlarmen qursanǵan myqty áskeri bar, patshalyq Reseıdiń eń myqty bekinisi sanalatyn Mańǵystaýdaǵy Fort-Aleksandrovsk qamalyn qorshaǵan dalalyqtardyń dabylynan qoryqqan ókimet shuǵyl shara qoldanyp, Kavkaz armııasymen qosa, Oral, Orynbor óńirindegi kazak áskerılerin údere atqa qondyryp, Mańǵystaý jerine kirgizedi.
Myqty tyly, áskerı-ekonomıkalyq bazasy joq, soǵys jospary joq, is-áreketi kúndelikti oqıǵalarǵa qaraı baǵyt alyp uıymdastyrylyp otyrǵan qarapaıym aýyl azamattarynan quralǵan kóterilisshilerdiń jeri tarylady, óıtkeni qarýly jasaq olardy ókpeden syǵyp tus-tustan qorshaýǵa ala bastaıdy. Al qarýyna sengen otarshyl ókimet erlerdiń artynda qalǵan el-jurtyn belgili ýaqytqa deıin Kavkazdan kelgen áskerı ókimetke basqartyp, atalǵan jasaqtyń susymen, qarýynyń kúshimen ezgileı túsedi. Alty myń otbasyny Oral oblysyna qossa, toǵyz myń otbasydan salyq kúshpen óndiriledi. Biraq kóterilisten soń «Ýaqytsha erejedegi» zańǵa ózgeris engizilip, salyq tek aqshalaı emes, malmen óteýge de kelisiledi. Demek kóterilis jeńiliske ushyraǵanymen, ishinara qol jetkizgen jetistikteri de az emes. Onyń ústine kóterilisten keıingi jyldary Mańǵystaý prıstavynyń «Bizge áýelden de berilmegen adaılar 1870 jylǵy kóterilisten keıin tipti baǵynýdan ketti. Biz Mańǵystaýda aıaǵymyzdan tik basyp, ózimizdi onyń qojasymyz deı almadyq» degen jazba qaldyrǵan. Demek qarýyn qoqańdata odyrańdap kelgen ozbyrdy ornyna qoıyp, táýbesine túsirý – kóterilistiń eń basty jeńisi.
1872-1873 jyldary Mańǵystaýdyń Úsirtinde, Horezm betinde júrgen Isa Tilenbaıuly men Dosan Tájiuly bastaǵan on myń jasaq kóterilisshi Hıýa betine ótedi. Bul qadamdary olardy qýǵyndaýdan qutqara almaıdy. Hıýaǵa joryq jasaýǵa ári «búlikshilerdi» qolǵa túsirýdi maqsat etken patsha jasaǵy dalany kezip qazaqtardy izdeýin jalǵastyra beredi. Al Adaı jasaqtary jazalaýshy jasaqty syrtynan ańdyp, tutqıyldan shabýyl jasaýyn toqtatpaıdy. Hıýa hanynyń ózderin kúsh sanaǵanmen ishin bermeı, qajetti jerine paıdalanǵysy kelgendigin, sondaı-aq Hıýa handyǵynyń patsha ókimetiniń qarýly otrıadyna qarsy qaırat tanyta almaıtynyn bilgen Adaı sarbazdary orys áskeri men Hıýa áskeri arasynda esil erlerdi qyryp alýdan saqtanyp, kóterilisshiler qolyn taratýǵa uıǵarymǵa keledi.
Patsha ókimetiniń kóterilisshilerdi keshirý týraly jylymyq sózine oraı Isa janashyrlarynyń aqylǵa shaqyryp, kóndirýimen elge oralyp, bolystyq qyzmet atqarady. 30 jyldyń ústinde bolys bolyp eline qyzmet etken Isa 1909 jyly ómirden ótip, Alatorpadaǵy «Saryqyz» qaýymyna jerlenedi.
Elge qaıtpaı Isadan bólinip qalyp, 1873 jyly Hıýaǵa basyp kirgen orys áskerlerine, general Kaýfman áskerine janyndaǵy 200-ge tarta sarbazymen qarsy turǵan Dosan batyr Hıýa jeńilgen soń elge oralady. Qolǵa túspeı izdeýshi jasaqty ábden tıtyqtatqan Dosan batyrdyń 1874 jyly Sam qumynda otyrǵan úıin Oral kazak áskeriniń esaýly, joǵary quramdaǵy ofıser shendi Anıchkınniń áskeri qamap, keskilesken aıqas barysynda kıiz úıin tóńkerip tastap, berilmegen jaraly batyrdy ázer tutqyndaıdy. Túrmede azaptyń neshe túrin kórse de bas ımegen, raıynan qaıtpaǵan, tipti qarýlas dosy, aǵaıyny Oraq terezeni jaqtaýymen julyp alyp qashýǵa múmkindik jasaǵanda da «Dosanǵa jaraspaıdy» dep kamerada qalyp qoıǵan er 1876 jyly aqpanda abaqtyda eki jyl jatyp ajal qushady. Abaqtydaǵylar týystaryna marqumnyń múrdesin ázer beredi – aǵaıyny aqyn Sáttiǵuldyń ákesi Janǵabyl bastaǵan azamattar batyrdyń denesin týǵan jeri Bozashyǵa jetkizip, Qaratóbe qaýymyna arýlap jerleıdi.
Kóterilis tarıhy, uıymdasýy men órbýi, betpe-bet kezdesýler kezindegi oqıǵalar men eren erlikter, kóterilisshilerdiń árbiriniń oqıǵa kezindegi jáne odan keıingi taǵdyry aýyr ári uzaq, myń qatparly, mıllıon shytyrmandy. Ony zertteý – tarıhshylardyń isi, al maqalada táptishtep jaza berýge gazet betiniń kótere bermeıtini bar. Biraq naıza jáne qylyshpen ǵana qarýlanǵan kóterilisshilerdiń ekpininen qoryqqan Kavkazdan kómekke kelgen graf Kýtaısovtyń quzyrly oryndarǵa: «О́lke túgelimen kóterilgen, qarýsyz bir adam joq» dep úreılene habarlap, «olarmen alǵash kezdeskende tipti shoshyp kettim. Birde-bireýi qanshama atsań da qulamaıdy. Shaýyp keledi, shaýyp keledi. О́lisi qaısy, tirisi qaısy adam aıyryp bolar emes. Adam shoshyrlyq alasapyran. Mundaı qarbalasta áskerdiń bas-aıaǵyn jınap ustaýdyń ózi qıyn», dep málimdegen eken. Aldynda alapat qarýy, qasynda qursanǵan myń san sarbazy, artynda arqasúıer alyp ókimeti bar graftyń bul úreıli baıbalamy ári ýaıymǵa salyna janushyrǵan jazbasy kóterilistiń qanshalyqty qarqyndy, qorqynyshty bolǵanyn kórsetip-aq tur.
Batyrlar Otan tarıhynan oryn alýy tıis
El ishinde «Isataı men Mahambettiń Mańǵystaýdaǵy syńary» atanǵan Isa men Dosan, olardyń qarýlastary – erliktiń eren úlgileri. О́kinishke qaraı kóterilis tarıhy da, onyń qaharmandary da jetkilikti deńgeıde zerttelmeı ári nasıhattalmaı keledi. «Mańǵystaý» gazetinde I.Shyrtanovqa bergen suhbatynda Á.Kekilbaıulynyń aıtýynsha, 1977 jyly basylǵan M.Tursynovanyń «Kazahı Mangyshlaka vo vtoroı polovıne XIX veka» kitabynda kóterilis týraly naqty derekter keltirilgen. Birqatar ǵalym-zertteýshilerdiń, tarıhshylardyń eńbegine arqaý bolǵany ras, biraq kóterilisti tolyq tanytý-taldaý báribir kemshin. Al el arasynda kóterilis týraly aıtýshylarǵa Aqtan, Bala Oraz, Qalnııaz, Qashaǵan, Sáttiǵul aqyndardyń jyrlary, Dosan batyrǵa arnaýlary negizgi ózek boldy. Sondaı-aq jýrnalıst marqum Saıyn Ádilhanov pen ólketanýshy-jýrnalıst Ábilqaıyr Spannyń biraz ter tógip, qalam terbeýi atalǵan oqıǵa týraly aqparattardy tam-tumdap molaıta tústi. Á.Span B.Qarataevtyń qoljazbalaryna qol jetkizip, biraz málimetti sol qujattan aýdarýmen qatar, 90-shy jyldardyń bas kezinde kóterilis bolyp ótken jerlermen júrip ótip, kózi tiri kónekózdermen tildesip úlgerdi. El arasynan Isa bıdiń birqatar kósheli bıligi, kelisti sózderi jınaqtaldy, «Hıýaǵa keterde», «Oıazǵa bararda», «Bolys bolyp júrgende», «Kúıkenniń sonadaıdan kóringeni-aı», ózge de óleńderi hattaldy. Isa batyr beınesi jan-jaqty tanyla tústi. Isa – kúrdeli tulǵa, Ábekeńshe aıtsaq, «Dosan – geroıkalyq, Isa – tragedııalyq taǵdyr ıesi». Taǵy da Ábekeńniń támsiline súıensek, «...otarshyldardyń óz qoldarynan qaza tapqandary tek I.Taımanov pen D.Tájıev qana, M.О́temisov pen J.Nurmuhambetov ókimet jumsaǵan aýyl arasy jandaıshaptarynyń qolynan mert bolypty. Syrym Datov, Kenesary men Naýryzbaı Qasymovtar el aýyp, jer aýyp ketken jerlerinde otarshyldyq quryǵynan qutyla almaı, qurban bolypty. Al bastaryn taýǵa da urǵan, tasqa da urǵan Eset Kótibarovty, Taıshyq, Ahmet, Sadyq Kenesarınderdi, Isa Tilenbaevty qutylarǵa jer qaldyrmaı, ózderi kelip moıynsunýǵa májbúr etipti. Bul patsha otarshyldyǵynyń endigári mundaı kóterilisten ábden kúder úzý úshin jasalǵan ákki saıasaty edi». Iаǵnı Mańǵystaýda atalǵan kóteriliske adamy qatyspaǵan otbasy kemde-kem. Tutas eldi qyryp jibere almaǵan patsha ókimeti óziniń zymııan saıasatyn, ákki ádisin osylaı qoldanýǵa májbúr bolǵan.
Dosan batyrǵa qatysty málimetter onyń birbetkeı, týra minezdi, aıtqanynan qaıtpaıtyn márttigin tanyta túsedi. Isamen birge elge qaıtpaı, az ǵana qolymen jaý tylynda qalýy, sondaı-aq Oraqqa qosylyp túrmeden qashpaı qalyp qoıýy – onyń sertine sońyna deıin turatyn tabandylyǵyn kórsetedi. Jazýshy Á.Kekilbaıdyń: «Ol – táýelsizdik tarıhynda eń qurmetti oryn ıemdenýge laıyqty esim. Ol bastaǵan kóterilis tek bir ólkeniń ǵana emes, kúlli ultymyzdyń taǵdyrynda óshpes iz qaldyrdy», dep baǵalaýy da tereń mándi ańǵartady.
Isa men Dosannyń qandy- kóılek qarýlas dostary Oraq Baıdalyuly, Alǵı Jalmaǵanbetov, Dıhan О́tepov, О́tegen Itemgenov, Álimbaı Sátimbaev, Tileýbergen Oraqov, Qarasaı Myńbaev, Kúmisbek Múlkibaev, Demesin Jıenbaev jáne ózgeler, Dosan batyrdyń týystary Jaras pen Jamanbala, batyrdyń uldary Sholtan men Taban, sondaı-aq Q.Myrzabaev, B.Maıaev, Ǵ.Qalbyuly, Q.Ermaǵanbetov – árqaısysy bir-bir tarıh, qym-qýyt taǵdyr ıeleri. Olardyń árqaısysy týraly keshendi zertteý kerek-aq, shaǵyn maqalada oqıǵanyń bas-aıaǵyna erkin ený jáne batyrlardyń obrazyn tolyq sıpattaı sýretteý múmkin emes.
Bıyl Mańǵystaýda eren erler el qamy úshin at oınatqan kóterilistiń 150 jyldyǵy atalyp ótilmek. Buǵan deıin kóterilistiń qos basshysyna Aq Ketik qalasynan eskertkish ornatylǵan bolsa, Shetpe kentinen D.Tájiulyna eskertkish qoıylǵan edi. Sondaı-aq úzeńgiles eki erdiń máńgilik mekenderinen menmundalaǵan kúmbez-kesene boı kóterip, rýhtaryna as berilip, Quran baǵyshtaldy. Kóterilis, onyń basshylary aqyndardyń qalamyna qanat bitirip, jyryna ózek boldy.
El azattyǵy jolynda eńiregen erlerdiń erligi de, esimi de qalaı ulyqtaýǵa da laıyq. Á.Kekilbaıuly: «...oqıǵa men onyń ortalyq tulǵalary jańa tarıhı sanamyzda aıryqsha mazmunǵa ıe bolmaq», dep basyp aıtyp, shuqyp kórsetse de, biz bul deńgeıden áli kórine almaı kelemiz...
Mańǵystaý oblysy
