О́tken tarıhqa kóz jibersek: 1911 jylǵy bir qujatta Qazaqstanda 5 mln 408 myń halyq boldy dep jazady. Onyń 3 mln. 639 myńy qazaqtar eken. Osy tusta Qytaı men Mońǵolııada 100 myń qazaq ómir súrgen.
Taǵy sol sııaqty 1916 jylǵy sanaq boıynsha qazirgi Qazaqstan jáne Qyrǵyzstannyń aımaqtarynda 3 994 500 qazaq, Orta Azııada (Samarqand, Kaspıı syrty, Ferǵana oblystarynda) 235 500 qazaq, Astrahan gýbernııasynda 353 700 qazaq, Orynbor, Samara, Tomsk, Tobyl, Enıseıde 95 100 qazaq, Reseı ımperııasynyń jerinde barlyǵy 4 678 800 qazaq ómir súrgen eken. (Marat Muqanov, «Qazaq jeriniń tarıhy» 1994 jyl, Atamura-Qazaqstan baspasy. 74 -bet).
Sol kezde kórshiles ózbek aǵaıyndarymyz da bizben shamalas, áýeli bizden bir taban kem de boldy. Búgin qarańyz, 20 mıllıonnyń ústinde – tili de saý, dini de saý kele jatyr.
Hosh, sonymen qaıtyp taǵy da tarıhqa oralaıyq. Qala irgesinde ornalasqan qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan «ALJIR» murajaı keshenindegi málimetterge kóz jibersek: 1723-28 jyldary bolǵan ataqty «Aqtaban shubyryndy» zamanynda 1,1 mln qazaq qyrylǵan. 1830-40 jyldardaǵy Kenesary Qasymov, Isataı-Mahambet bastaǵan patsha úkimetine qarsy kóterilis kezinde qanshama adam qaza boldy. (Bul týraly málimet joq). 1916 jylǵy ult azattyq kóterilis kezinde 275 myń qazaq jazyqsyz oqqa ushqan. 1931-32 jylǵy ashtyqta 2,3 mln qazaq ashtan ólgen. Uly Otan soǵysyna qatysqan 350 myń qandasymyz otbasyna oralǵan joq. Soǵys jyldary tyldaǵy aýyr jaǵdaıdan 150 myń adam kóz jumǵan. 1944-48 jyldary «Soǵys tutqyny» retinde 50 myń qazaqstandyq qýǵynǵa ushyraǵan. Qazaq óńirindegi polıgonnyń saldarynan 23 myń adam zardap shegipti. 1945-1991 jyldary aralyǵynda Sovet armııasynyń sapynda júrgen 25 myń qazaq azamaty shańyraǵyna oralǵan joq. 1978-1988 jyldary Aýǵanstanda áskerı mindetin atqaryp júrgen 1,5 myń qazaq azamaty taǵy da otbasyna oralmapty... Derekter osylaı, deıdi.
Osy zulmattardyń kesirinen biz óspeı qaldyq. Demograf-ǵalym Maqash Tátimov marqum eger joǵarydaǵy qyrǵyndy kórmegende búgin 40-50 mıllıon qazaq bolar edik degen boljam jasapty.
