Tarıh • 31 Mamyr, 2020

Kópke beımálim Kókaral lageri

837 ret kórsetildi

1930 jyldyń mamyr aıynda KSRO Halyq komıssarlary keńesi «Qazaqstanda eńbekpen túzetý lagerin qurý týraly» qaýly qabyldaıdy. Osynyń negizinde kóp uzamaı Qaraǵandydaǵy «Gıgant» sharýashylyǵy eńbekpen túzetý lageri bolyp qaıta qurylady. Qazaq jerinde «eńbekpen túzeý» degendi jeleý etken jazalaýshy lagerler osylaı paıda bola bas­tap edi.

Keńestik tońmoıyn saıa­satqa qarsy tuıaq serpip qar­sylyq tanyt­qandar qoıdaı toǵytylǵan bul lagerler sol júıeniń adam sanasy jetpes sumdyǵy men qııanatynyń dálelindeı kórinetini bar keıde. Jalǵan jalamen jaza arqalaǵan qanshama adam osy qabyrǵalar qamaýynda jan qıdy. Biz olardyń jazalaýshy júıege qarǵys aıtqan daýysyn kóp jyldardan keıin ǵana estidik. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda «QarLAG», «ALJIR», «Dalnıı», «StepLAG» sekil­di ondaǵan lager jaıly belgili boldy. Al Syr bo­ıyn­da da osyndaı lager bol­ǵan­dyǵy áli de kópke belgisiz kúıde qalyp keledi.

Jalpy, Keńes Odaǵyn­daǵy qýǵyn-súrgin ótken ǵa­syrdaǵy jıyrmasynshy jyldardyń sońynda-aq bastalyp ketip edi. Zorlyqpen júrgizilgen ujym­dastyrý saıasatyna qarsy bolǵan­dar baı-qulaqtyń qataryna jat­qyzylyp, qoldaǵy baryn tartyp al­dy. Sol tusta kemerin kemirip, aı­dyny tolyp turǵan Araldyń Kókaral túbegine 1927 jyly Bal­tyq boıynan jer aýdarylǵandar jet­kizilipti. Onshaqty jyldan keıin Qıyr Shyǵystan kelgen koreıler, Qap taýynan jetken kabardın men balqarlar, Edil boıynan aýǵan qal­maq­tar, ile-shala osyndaı azap­ty joldy keship ótken nemis­ter túbek­tegi bosqyndar qataryn tolyqtyra túsipti. Otarshyldyq óktem saıasat qııandaǵy Kókaraldy osylaı qamtyǵan eken.

Sol tusta bul túbek aına­la­syn kók­peńbek teńiz kóm­kergen meken bol­ǵan desedi. Tipti el aýzynda «Kók­aralda sý aqpaıdy, balyq aǵa­dy» degen sóz de aıtylsa kerek. Jyryla qashar joly joq osy aı­maqqa qýǵyn-súrgin­ge ushyrap, jazyqsyz jaza­lan­ǵandar jetkiziledi. Adam aıtqysyz azap kórip, qııan­nan qınalyp jetken osy bos­qyndardyń birazy alǵash­qy jyldary-aq jan tapsyrady. Alla alqap, aman qalǵandary qolyndaǵy baryn bergen jergilikti halyq pen teńiz nesibesiniń arqasynda jan saqtap qalady.

– Bala kezimizde «Bosqyn­dardyń molasy» degendi estı­tinbiz. Qum sýyryp, syrt­qa shyǵyp qalǵan adam súıe­kterin de kóp kórdik. Úlken­der bizdi jaqyndatpaı sol súıekterdi jınap, jerlep júretin. Ákem aýyldaǵy bas­taýysh mektep muǵalimi bol­dy, lagerdegilerge qatys­ty kóp jaıtty sol kisiden esti­dim, – deıdi osy Kók­araldyń týmasy, óńirge belgili azamat Qýanyshbaı Erdiqalyqov.

Qýanyshbaı aǵa jazyqsyz jazaly bolǵandardy orta­lyqtan jy­raqta ustaý úshin júrgizilgen eksperımentti lagerdiń qaıǵysy men qasi­reti áli kúnge deıin jumbaq bolyp kele jatqanyn aıtady. О́zi qýǵyn-súrgin jyldary Araldyń dámin tatqan­dardyń taǵdyry týraly  jazyp keledi.

Kópke belgisiz bolyp kelgen Araldaǵy bosqyn­dar lageri jaıly zerttep júr­genderdiń taǵy biri aýdan­dyq arhıv basshy­sy Bolat­bek Qýatov 30-jyl­dardyń basyndaǵy baılardy tap retinde joıý men  jappaı ujymdastyrý naýqanyn júr­gizý saıasaty jańa jerlerdi ıgerý­diń naqty strategııalyq jospary bol­ǵanyn aıtady. Ushan-teńizdiń qýys-qoltyǵy osy jospardyń aýqym­dy bir bóligi bolsa kerek.

Kóp uzamaı teńiz jaǵa­laýy Keńes Odaǵynyń saıasatyna qarsy kel­genderdi, aýqat­ty adamdardy Reseı­diń ortalyq bóliginen alystatý maq­satynda jiberetin lager retinde tańdalyp alynady.

Bolatbek Qýatov usynǵan arhıv derekterinde Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń BKP(b) 18 aqpan 1930 jylǵy jınalys hattamasynda eki apta ýaqyt ishinde 2000 baı-qulaqtyń otbasyn Aral teńizi jaǵalaýyna qonys aýdaryp jáne olaryń ornalasý syzbasyn daıyndaý týraly tapsyrylǵany kórsetilgen.

BKP(b) saıası bıýrosynyń 1930 jylǵy 20 aqpandaǵy «Mesheý qalǵan ulttyq ekono­mıkalyq aımaqtar­daǵy ujym­dastyrý jáne baı-qulaqtar­­ǵa qar­sy kúres» týraly №49 qaýly­sy­na jaýap retinde KSRO Birik­ken memleket­tik saıası basqarmasy (OGPÝ) Qyzylorda ólkelik bóliminiń asa qupııa qujattarynda 4000 adamǵa 20 barak úı; 22 aqpanda 5000 adamǵa arnap taǵy osyndaı 25 úı daıyndalatyny baıandalǵan. Bul oryndarǵa balalar men qarttardy ornalastyrý kózdelse kerek. Osy qu­jat negizinde 20 aqpanda Kók­aralda 4000 adamdy 20 úıge, 25 aqpanda 30 barakqa 6000 adamdy ornalastyrý josparlanypty. Qonys aýdarýshylar baspanalarynyń kem-ketik jerlerin ózderi jóndeýge mindettelgen. 

Qujatta jergilikti tur­ǵyn­dardan 300 kıiz úı jınap, sol arqyly Kókaralǵa 2500-3000 adamdy ornalastyrý kózdelip otyrǵany kór­setilgen. Osylaısha 12000-13000 adamdy turǵyn úımen qamtama­syz etýge bolady degen de jospar jasalǵan.

«Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasynnyń» keze­ńinde ujym­dastyrý týra­ly jalyndy raporttar da berilip jatypty. Bir qujat­tarda otyzynshy jyly joǵar­ǵy jaqqa Shıeli aýdany bas­shy­lyǵy óńirdi «tutastaı ujym­das­tyrylǵan» dep taný jóninde ótinish bergenin aıtady.

О́kilderdiń ámirimen 2 sa­ǵattyń ishinde kolhoz qu­ryl­ǵan eldi mekender de bol­ǵan eken, al mundaı asy­ǵys sheshim­ge qarsy bolǵandar mal-múl­­kinen aıyrylyp, aıda­lyp kete barǵan.

Ata-babasy aıaq basyp kórmegen Aral óńirine jer aýdaryl­ǵandardyń da taǵ­dyry osyndaı boldy. «Jer aýdarý» degen jeleýdiń astarynda 3 jyldan 10 jylǵa deıin bas bos­tan­dyǵynan aıyrý jazasy jatyr edi. Olar­dyń kópshiligi úshin týǵan jerine qaıtar jol máńgilikke jabyldy.

– Qazaq ólkelik partııa komı­tetiniń BKP (b) 1930 jylǵy 30 naýryzdaǵy qaýly­symen Qazaqstan boıyn­sha kúshtep qonys aýdaryl­ǵan­dar arasynan Aralǵa 7105 adamnyń jiberilgeni jazyl­ǵan. Qabyldaý-ornalas­ty­rý pýnktterine 7535 adam­nyń kelgeni kórsetilipti. Bu­lar­­dyń barlyǵy Kókaral men Qulandyǵa jiberilgen, – deıdi aýdandyq arhıv basshysy Bolatbek Qýatov.

Osy jylǵy 22 sáýirde Qyzyl­orda ólkelik atqarý komıtetinen Qazaq ASSR Halyq Komıssarlar Keńesi­niń tóraǵasy Oraz Isaevqa hat jazy­­lyp, onda Aral teńizi stansa­syn­daǵy konslagerge qonys aýdarý­shy­lardyń ornalasýy týraly baıan­dalady. Onda lagerge kúshtep qonys aýdarýshylardyń jaǵdaıy múl­de tómen ekendigi aıtylady. Aıda­lyp kelgender turatyn baraktar azdyǵy, sanıtarlyq talaptardyń saq­tal­maıtyny jáne aýyz sýdyń tapshy­lyǵy atap kórsetilgen. Bul derekti sanıtarlyq dáriger Smaılovtyń Aral lagerindegi 30 barakta 6340 adamnyń ornalasqany týraly málimeti bekite túsedi. Osyǵan qaramastan, ortalyq Aralǵa jer aýdarylatyn­dar sanyn jyl saıyn ústi-ústi­ne kóbeıte berdi. 1931 jyl­dyń basynda KSRO Halkom tór­aǵasynyń orynbasary A.Andreev jetekshilik etken komıssııa Reseı men Kavkaz­dan jer aýdarylǵandardyń kópshiligin Qazaqstanǵa attandyrý týraly uıǵarym jasaıdy. Kóp uzamaı Kavkaz boıynan áýeli 350, ekinshi kezekte 400 otbasy tıelgen eshelondy Qazaqstanǵa jiberýdiń kestesi jasalady. Birin­­shi eshelondaǵy 150 otbasy Shal­qar stansasyna, al 175 shańy­raq Aral teńizi stansasyna jetkizilgen. Araǵa eki apta salyp poıyzben jetken taǵy osynsha otbasy teńizdi aýdannan pana tabady.

Qujattardan lagerdegi­lerdiń jaǵdaıy 1931 jy­ly tipti qıyn­daı túskeni kóri­ne­di. Sol tusta QazASSR pro­­kýrorynyń kómek­­shisi Iа.M.Grınbergke «Aral teńi­zine jer aýdarylǵan­dardyń jaǵdaıy» týraly berilgen málimette teńizdi óńirge jer aýdarylǵandardyń  tur­mys jaǵdaılarynyń máz emes eken­digi  baıandalypty. О́lkelik komı­tettiń 17 ta­myz­daǵy usynysy men 28 tamyzdaǵy qaýlysy negizinen oryndalmaǵany, baraktarda pesh salynbaǵany atap ótiledi.

Aqtóbe BMSB-nyń (OGPÝ) «Aral teńiziniń 19 ko­men­datýrasyndaǵy jer aýda­ryl­ǵandar jaǵdaıy týraly» 1932 jylǵy 25 qazan­daǵy málimetinde 4294 kó­ship kelýshiniń 1368-i er adam, 1324-i áıel, 602-si bala ekendigi kórsetilgen. Olar­dyń 1227-si Aral qalasyna, 611 bosqyn Kókaral túbe­gine, 612 adam qııandaǵy Qulandyǵa, myń jarymnan astamy Vozrojdenıe aralyna, Aýan, Uıaly aýyldaryna ornalastyrylǵan. Qara­shalań, Qaratúp eldi mekenderine oryn tepken bosqyndar da az bolmady.

«Aral aýdanynyń ekono­mıka­lyq sholýy» taqyry­byndaǵy qujat­ta (Aqtóbe OMM 13-q; 1-t; 42-is; p-3) 1932 jyly aýdan halqy 55 335 bolsa, sonyń 11 954-i (21pa­ıyz)  ózge ult ókilderi ekendigi kór­setiledi. Bul zoba­­lań jyldary alys aýdanǵa zorlyqpen jer aýda­ryl­­ǵandar edi. Qu­jat­tar­da kúshtep kóshiril­gender­diń jatyn orynnan bólek jeı­tin astan da zárý­lik kórip otyr­ǵany jazy­lyp­ty. Olar­ǵa kúndik nan norma­synyń ózi tolyq berilmegen.

– Otyzynshy jyldar­daǵy oıran, kúshtep qo­nys aýdarý, totalı­tar­lyq jú­ıe­niń negizsiz jazalaý shara­lary­nyń zardaby osyndaı bo­lypty. Ony basynan ótkizgender eshqashan umyt­paıdy. Deportasııalyq saıasattyń salqynymen Aral topy­raǵyna taban tiregen ózge ult ókilderi qolyndaǵy baryn berip, qınalǵanǵa qamqor bolǵan jergilikti halyqtyń kómeginiń arqasynda jan saq­tady, alapat kezeńnen aman qaldy. Jer aýyp kelgen­der bul óńirden pana taýyp, urpaq ósirdi. О́zderiniń ult­tyq erek­shelikterin saqtap qal­dy, – deıdi Bolatbek Qýatov.

Almaǵaıyp zamanda Aral teńizi aýmaǵyna kúshtep kóshirilgender bastan keshken tarıh osyndaı. Olardyń kópshiligine týǵan jerine oralý buıyrmady, teńizdi jaǵalaı máńgilik meken tapty. Bosqyndar arasynda saýatty, san túrli mamandyq ıeleri de bolatyn. Olar jergilikti turǵyndardyń kásipke beıimdelýine jol ashty. Otyzynshy jyldary Kókaral túbegindegi Aýan aýylynda orys mektebi ashyldy. Osy aýyldaǵy balyq zaýytynda 1960 jyldarǵa deıin kóptegen ult ókilderi jumys istedi. Jer aýyp kelgender arasynan ár salada elge tanylǵan kóptegen azamattar shyqty. Solardyń biri, Aýǵan soǵysynyń ardageri, Keńes Odaǵynyń Batyry Valerıı Ochırov Aral qalasyna jaqyn Jaqsyqylysh kentinde týǵan qalmaq balasy. Son­dyq­tan Aral tuzyn óndiretin aýylda kindigi kesilgen Aýǵan soǵy­sy­nyń otty jolynan ótken general-leıtenant Valerıı Ochırovti aral­dyqtar óz jer­lesi sanaıdy.

El erkindigin alǵan toq­sanynshy jyldary Aral­ǵa Qalmaq Respýblı­kasynan ókilder kelip, Bógen aýylyna deıin barǵan eken. Sol sapar qal­maq eliniń azamattary zoba­lań jyldardyń esteligin biletin qarııa­larǵa jolyǵyp, qıyn sátte qanaty­nyń astyna alǵan jergilikti jurtqa alǵysyn bildiripti.

Keńes Odaǵynyń ár qıy­ry­nan taǵdyr aıdap, Aral topy­raǵyn bas­qan­dar­dyń bar­lyǵy derlik ótken ǵasyr­daǵy 60-jyldary tarıhı Otan­­daryna kóship ketti. Olar­­­­dan qalǵan bir belgi qum­dy aýyl­dardaǵy qaraıǵan zırat­­tar ǵana. Bir kezeń­derde Kók­aral túbeginen ár aýylǵa tara­­ǵan­­dardyń urpaqtary qazir bul tarıhty bilmeýi de múmkin.

El arasynda da osy oqı­ǵa­nyń kýágerleri de jyl sanap azaıyp keledi. Qı­nalǵan jurtqa ózek jal­ǵatyp, aldaǵy kúnderge aman jet­kizgen teńiz tartylǵan, talaı aýyl­dyń búginde tek orny ǵana jatyr.

Kópke beımálim bolyp kelgen Kókaral lageri jaıly bizdiń bilgenimiz osy boldy.

 

Qyzylorda oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Aq úıdiń alǵashqy meımany

Álem • Búgin, 12:15

ShQO-da mal urylary ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Uqsas jańalyqtar