Aldymen aqparattardyń damý tarıhyna qysqasha toqtalaıyq. Alǵashqy aqparattar ymmen, sosyn aýyzsha taraǵany belgili. Osy tusta kóptegen aqparattardyń taralý aýqymy men ǵumyry qysqa boldy da, solardyń eń mańyzdylary men áseri moly ǵana halyq jadynda saqtalyp, búgingi kúnge deıin jetti. Sondaı halyq jadynda saqtalǵan oqıǵalardyń biri qazaqtyń ataqty baıy Saǵynaıǵa Ereımen baýyrynda as berilýi boldy. Eger taldap kóretin bolsaq, bul astyń halyq jadynda saqtalýyna eki-úsh faktordyń áser etkendigin baıqaımyz. Birinshisi, astyń aýqymdylyǵy, qazaqtyń úsh júzinen adamdardyń shaqyrylýy. Ekinshisi, ataqty Aqan seriniń Qulageri qastandyqpen óltirilýi. Úshinshisi, qazaqtyń dúldúl aqyny Ilııas Jansúgirovtiń osy oqıǵaǵa oraılas «Qulager» poemasyn jazǵany.
Osyndaı kesek faktorlardyń arqasynda ǵana Saǵynaıdyń asy týraly derekter búgingi kúnge deıin jetti. Sonyń ózinde, ótkenine áli tolyq bir jarym ǵasyr bolmasa da, as týraly áńgimelerdiń ańyzdyq sıpaty mol. Ádette aýyzsha taraıtyn aqparattardyń kóbi hatqa túspeı qalǵandyqtan ras-ótirigi belgisiz ańyzǵa aınalyp ketetini málim.
Al endi osyǵan kerisinshe, bizdiń tarıhymyzdaǵy budan 1300 jyl buryn tasqa qashalyp jazylǵan Orhon jazba eskertkishteri sol zamandaǵy túrki dáýiri týraly bizge birshama aıqyn aqparat beredi. Mine, osy Kúltegin dáýiri men Saǵynaıdyń asy aralyǵyndaǵy myń jyldan astam ýaqytta qundylyǵy keremet qanshama mıllıondaǵan aýyzsha aqparat tasqa túspeı qalǵandyqtan ǵana bizge jete almaı umytyldy deseńizshi. Umytylatyn sebebi, aýyzsha aqparattardyń arhıvi bolǵan joq. Tarıhymyz basqalardyń qolymen, basqasha kózqaras negizinde jazylýyna da mine, osyndaı olqylyqtyń túrtki bolǵany anyq.
Jazba óneri damymaǵan halyqtyń tarıhı jady qashanda myqty bolady. Mundaı halyqtar úlken tarıhı dastandardy týdyrady jáne ony jadynda saqtaıdy. Biraq báribir jazý óneri damyp, kitaptar shyǵarǵan halyqtar ǵana tarıhqa tóreshilik etetindigin kórip otyrmyz. Árıne bul basqa áńgime.
О́tken ǵasyrdan bastap ómirge kıno, telegraf, radıo men teledıdar aralasty. Olar aqparattardyń aýqymdylyǵy men túrlenýin týdyrdy. Aqparattyń aqıqattyǵyn arttyrdy. Derekter bazasyn molyqtyrdy. Bilim qory jınaqtaldy. Biraq osynyń barlyǵynyń tili adam tili boldy. Endi biz aqparattardyń jańa tehnologııalar tilinde, ıaǵnı sıfrly tilde de sóıleı bastaǵanyn kórip otyrmyz.
Máselen, adam densaýlyǵyn tekseretin medısınalyq qural-jabdyqtardy alaıyqshy. Olardyń kóbi adam tilinde sóılemeıdi, biraq sizdiń densaýlyǵyńyz týraly naqty aqparat bere alady. Sol sekildi avtokólikterdiń, turmystyq tehnıkalardyń, kóptegen avtomattandyrylǵan ónerkásiptik júıelerdiń tilin de mamandar barynsha jedel, tipti sóıleý men oqýdan da tez uǵady. Soǵan saı jyldam áreket etedi. Bul túsingen jan úshin ǵajaıyp dúnıe. Al qazirgi aqparattyq tehnologııalar men sıfrly tehnologııalardyń damýy bul ǵajaıyptardyń arǵy jaǵynda da neshe túrli adam senbes ǵajaıyptardyń týyndaıtyndyǵyn baıqatyp otyr.
Máselen, siz qazir ózińizdi bárin bilemin dep oılaısyz. Alaıda basqany bylaı qoıyp, siz áli ózińizdi ózińiz jaqsy bile bermeısiz. О́ıtkeni aǵzańyzdyń qalaı jumys istep turǵandyǵyn da anyq bilmeısiz. Qandaı aýa jutyp turǵanyńyzdy ary ketkende jaı shamalaýǵa ǵana múmkindigińiz bar. О́zińizge kúnine qandaı jyldamdyqpen qansha shaqyrym júrý kerek ekendigin de naqty anyqtaı qoıǵan joq shyǵarsyz. Jalpy, siz ózińizdiń densaýlyǵyńyzdyń nege qabiletti ekendigin, óz boıyńyzda qandaı qabilettiń buǵyp jatqandyǵyn naqty bilmeısiz.
Al aqparattyq tehnologııalar osynyń bárin múmkin etti. Máselen, qazirgi smart saǵattar arqyly óz júregińiz ben qan tamyryńyzdyń soǵysyn kez kelgen ýaqytta bilýge múmkindigińiz bar. Aqparattardyń jańa formalarynyń paıda bolýy – shyn máninde ǵajaıyp dúnıe.
