– Sherhan Murtaza alpysqa kelgende Oralhan Bókeı: «Mine, alpys degen asýǵa shyqtyńyz, tómenge qarańyzshy, aǵa, men kórinem be eken?» dep jazypty. Siz de, Bolat aǵa, osy asýǵa shyqqan jolyńyzda artyńyzǵa kóz jiberseńiz, kimderdi kóresiz? Esińizge ne túsedi?
– Meniń bir nársege anyq kózim jetti. Bul dúnıede eshteńe de ózdiginen paıda bolmaıdy jáne ózdiginen joǵalmaıdy. Kezdeısoq eshteńe joq. Taǵdyr mańdaıǵa ne jazsa, sol bolady. Jazmyshtan qashyp qutyla almaısyń, aldaý da múmkin emes. Iаǵnı oılaǵan nemese maqsat etken isińe taǵdyrdyń ózi jetelep alyp keledi. Aǵamyz ekeýmiz ájemizdiń baýyrynda óstik. Ol kezde tuńǵyshtaryn atasy men ájesiniń balasy deıtuǵyn dástúr bolýshy edi ǵoı. О́negesi zor dástúr edi, ókinishke qaraı qazir joǵalyp bara jatyr. Osylaısha biz teteles aǵamyz ekeýmiz ájemizdiń balasy bolyp er jettik. Ájemizdi «apa», al anamyzdy «jeńeshe» deıtinbiz. «Jeńeshemizdiń» týǵan anamyz ekenin keıin bildik. Ájemiz jastaı jesir qalypty. Basqarma bastyǵy bolǵan atamyz dúnıeden erteleý qaıtypty. Shıetteı úsh balany jalǵyz ózi aıaqtan turǵyzypty. Bireýi kishkentaı kezinde shetinep ketipti. О́zi keremet áńgimeshil adam edi, sýyryp salmalyqtan da qur alaqan emes-tin. Estýimshe, atalary shetinen «sen tur, men ataıyn» deıtin azýly aqyndar bolypty. Jatsa da, tursa da áldebir eski áýendi únemi yńyldap aıtyp júretin. Sol eski áýeni áli qulaǵymda. «Er Tarǵyn» jyryn alǵash ret ájemizdiń aıtýy boıynsha tyńdaǵanbyz. Atamyz qaıtqanda, ákemiz segiz jasta eken. Basqarma bastyǵynyń balasy bolǵandyqtan ba, qoǵamdyq ómirge erte aralasty. Ákemiz kitapqumar boldy. Qalaǵa shyqsa qushaq-qushaq kitaptar alyp keletin. Kitaphanamyz jurt qyzyǵarlyqtaı óte baı boldy. Qazaq aqyn-jazýshylarynan basqa, oryssha, ózbekshe, Álisher Naýaı, Omar Haıam, Hafız, Pýshkın, Esenın, Blok, Fet, taǵy basqa Shyǵys juldyzdarynyń kitaptary qaz-qatar tizilip turatyn. Tipti, ol ýaqytta kez-kelgenniń qolyna túse bermeıtin 20 tomdyq «Vsemırnaıa ıstorııa» degen qalyńdyǵy bir qarystaı bolatyn kitap esimde. Azdap óleń jazýǵa da ebi boldy. Alaıda shahmatqa aıryqsha qumartty. Shahmat dese ishken asyn jerge qoıatyn, jaryqtyq. Aqyn-jazýshylarmen de kóp aralasty. Shámshi Qaldaıaqov, Tólegen Aıbergenov, Qalaýbek Tursynqulov, Muhtar Shahanov, Tutqabaı Imanbekovtermen dos-jaran bolyp, qarym-qatynas jasady. Úıimiz qonaqtan úzilmeıtin. Aıtaıyn degenim, osynyń bári meniń bolashaqta kim bolatynymdy belgilep bergen sııaqty.
Kóz aldyńda kitap bitken tiz qatar tizilip tursa, qalaı oqymaısyń. Shetinen alyp oqı beretinbiz. Ilııas Jansúgirov, Ábdilda Tájibaev, Sábıt Muqanov, Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Saǵı Jıenbaev, Toqash Berdııarov, Muqaǵalı Maqataev, Muzafar Álimbaev, Taıyr Jarokov, Jumeken Nájimedenov, Qasym Amanjolov, Tólegen Aıbergenov, Muhtar Shahanov bolyp sozyla beredi. Sóıtip júrip, olarǵa eliktep óleń jazatyn boldym. Mektepte júrgende óte kóp jazdym. Kúndiz de, túnde de turyp jaza beretinmin. Anamnyń «balama oqý ótip ketti» dep jylaǵany áli esimde.
1977 jyly Almatyǵa kelgende qolymda qalyń bes dápter óleńim boldy. Biraq, oqýǵa túse almadym. Basym salbyrap aýylǵa qaıttym. Oqýǵa úshinshi ret tapsyryp áreń tústim. Instıtýtta da jarytyp oqymadym. Esil dertim jazý edi. Bir kúni táýekel dep óleńderimdi «Lenınshil jasqa» alyp bardym. Synshy Saılaýbek Jumabekov qabyldap, bes-altaýyn unatyp alyp qaldy. Biraq, óleńderim sol kúıi jarııalanǵan joq. «Qazaq ádebıetinde» isteıtin Tutqabaı Imanbekovti, keıin Ibragım Isaevty jaǵaladym. Báribir, jolym bolmady. Shyny kerek, sol kezde óleńnen qatty kóńilim qaldy. О́leńdi saıabyrtyp, proza jazýǵa bet burdym. Úshinshi kýrsty bitirgen jyly áskerge alyp ketti. Áskerden aman-esen oralyp, oqýymdy qaıta jalǵastyryp júrgende 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi burq ete tústi. Onyń zardaby taǵdyryma qatty soqqy bolyp tıdi. 1987 jyly Almatydaǵy bir orys mektebine qazaq tili pániniń muǵalimi bolyp ornalastym. Sodan bastap orys jáne aralas mektepterdegi qazaq tilin oqytý máseleleri boıynsha burqyratyp maqalalar jaza bastadym. Maqalalarym «О́rken – Gorızont», «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetterinde jaryq kórip júrdi. Tipti, «О́rkenniń» redaktory Áshirbek Amankeldıev meniń bir-eki maqalamdy Qazaq SSR Oqý mınıstrliginiń nazaryna da usyndy. Quzyrly orynnan kelgen jaýap hattar sol kúıinde gazet betinde jarııalandy da. Ol kezde osylaı gazet pen quzyrly oryndar arasynda jandy baılanys joǵary edi. Qazir she? 1990 jyly «Ana tili» gazeti ashylǵanda alǵashqy bas redaktory bolǵan Jarylqap Beısenbaıuly meni birden qyzmetke shaqyrdy. Sóıtsem, jazǵandarymdy baspasózden baqylap júredi eken. Osydan bastap taǵdyrymnyń jýrnalıstıkamen, jazýmen baılanysty ekendigin túsindim.
Árıne, jazýdan kóńilim qalǵan kezder de az bolǵan joq. Toqsanynshy jyldary turmysymyzdyń qıyndap ketkendiginen soǵan deıin jazǵan-syzǵandarymdy, óleńderim men áńgimelerim, maqalalarym shyqqan gazet-jýrnaldardy qosyp órtep jibergenmin.
– О́leń ólkesine ómirdiń ózi jetelep ákelgen deısiz ǵoı. Bireýler sizdiń óleńderińizde qara boıaý kóp degendi aıtady.
– Múmkin. Biraq, oǵan ózimdi kináli dep eseptemeımin. Nege deısiz ǵoı? Sebebi meniń búkil bolmys-bitimim, tanymym, talǵamym, bári ýaqyt degen uly bıleýshige táýeldi. Bizdiń táýeldi bolǵan ýaqytymyz ben ómir súrip otyrǵan ortamyz qandaı bolsa, biz de sondaımyz, óleń de sondaı. Aqyn –sýretker. Ol ózi táýeldi ýaqyttan, ǵumyr keship júrgen qoǵamnan tys tura almaıdy jáne oılaı da almaıdy. Sondyqtan meniń óleńderimniń qara boıaýy kóp bolsa, janymdy tynshytpaǵan jaıttar kóp degen sóz. Munyń basqasha túsindirmesi joq.
О́zińiz oılańyz, adam únemi baqytty bolyp júre almaıtyny sııaqty, únemi baqytsyzdyqta ómir súre almaıdy ǵoı. Ásirese, jahyl men aqyl jekpe-jekke túsken ýaqytta. Qazir adam boıyndaǵy qara men aq, jaqsy men jaman, kisilik pen qysastyq maıdandasqan kez. Mundaıda etek-jeńi kelisken tek baqytty óleńder týdyrý múmkin be? Menińshe, aqynnyń mindeti – tek baqytty óleńder jazý emes, aqynnyń mindeti – baqytsyz óleńder jazý arqyly baqytqa jol kórsetý. Qadyr aǵamyz «Baqytty adamnan baqytty aqyn shyqpaıdy» degendi baıaǵyda-aq shegelep aıtqan.
Árıne, árbir adam baqytty bolýǵa haqyly. Sondyqtan da baqytty bolýǵa tyrysady, biraq olar baqyttyń qandaı ekenin bilmeıdi. Qolyna qalam ustaǵan árbir shyǵarmashyl adam, ol aqyn bola ma, jazýshy, ssenarıst bola ma, sýretshi, bıshi me, báribir, óz Jaratýshysyn izdeıdi. Jaratýshysyn izdeý arqyly ózin tanýǵa tyrysady. Biraq Jaratýshyny taný múmkin emes. Jaratýshyny taný múmkin bolsa, onyń Jaratýshylyǵy qaıda? О́ıtkeni Jaratýshy degenimiz – uly synaq joly. Osy uly synaq jolynan tek tańdaýlylar men tózimdiler ǵana ótedi. Talantty aqyndar osy Jaratýshynyń tańdaýly adamdary ǵana.
Osy rette taǵy bir oı. Myna mańdaıdaǵy eki shyraqty aqyndardyń bárine birdeı qyp bergen. Biraq, núkteni ár aqyn ózinshe kóredi, ózinshe elestetedi, ózinshe keıipteıdi. Meniń mańdaıyma aqshyl boıaýdan góri qara boıaýdy kóbirek kórý jazylǵan bolsa kerek. Jalpy, aqyndardyń basqa adamdardan aıyrmashylyǵy – basqa adamdar kórmegen nárseni kórip qoıý, sosyn ony kórkemsóz arqyly óleńge aınaldyrý emes pe. Aqyndyqtaǵy basty maqsat – osy!
– Qolyna qalam ustaǵan inilerińizdiń qadamyn qalaı baǵalar edińiz? Sizdiń paıymyńyzda qazirgi jastar poezııasynyń betalysy qalaı?
– Búgingi alasapyran zamanda bári mıdaı aralasyp ketti. Kimdi kim dep tanýdyń ózi qıyndyq týdyratyn ýaqytty bastan keshirip otyrmyz. Shyn aqyn kim, jasandy aqyn kim – tanyp bolmaıdy.
О́leń tehnıkasyn keremet meńgerip alǵan «óleńshiler» kóbeıdi. Bir qaraǵanda óleńderinen min taba almaısyń, shetinen symbatty, sulý, quddy qýyrshaq «Barbıge» uqsaıdy. Biraq júrek joq, qan joq, rýh joq, plastmassa sekildi birdeme. Qatqyl, qatal. Tehnokratııa ústemdik etken zaman aqyndarynyń óleńderi, bálkim, osylaı bolý kerek shyǵar. Ol jaǵyn túsinbedim. Bilgenim, óleń shirkindi júrekten shyǵaryp, sanany túrli sezimge dánekerlep, aınalasyn jup-jumyr etip tegistep, oqyrmanyn lázzat álemine jeteleı jóneletin óleń sıredi.
Bizdiń poezııa jaıyndaǵy túsinigimiz ýaqytqa tym laıyqtalyp, tehnokrattanyp ketken tárizdi. Rýhy joq óleńder minezsiz miskinder sekildi oqyrmannan alystap bara jatyr. Qarap otyrsań, ańyzy joq ádebıet, sheri joq poezııa alǵa shyqty. Oqysań baıaǵydaı kózińe jas kelmeıdi, kóńiliń bosamaıdy, biraq oryndalý tehnıkasy men pishinine min taǵa almaısyń. Jasandy ıntellekt pen jandy dúnıe jekpe-jekke túsken ýaqytta bizdiń bul oıymyz túsiniksizdeý kórinýi de múmkin. Intellekt dúnıelerdiń ishki oı men rýh aǵymynda kúreske túsip, aqyr túbi adamzat qoǵamyn depressııalyq jaǵdaıǵa dýshar etetinin áıteýir bir túsinetin bolamyz. Biraq, tym keshigip qalmasaq eken deımin. О́leń shirkin, móldirep, eljirep, án salyp turýy kerek, qýantyp, ókindire alýy tıis.
– Munymen ne aıtpaqshysyz?
– Romantıka óldi, ornyna pragmatıka keldi. Pragmatıkter romantıkterge jol bermeýge aınaldy. Qaı salada bolmasyn – osy. О́zin myqty, talantty etip kórsetý úshin neshe túrli aıla-tásilderge, eshkim kútpegen áreketterge baryp júr. Eń qaýiptisi olar toptasyp alǵan. Shyn aqyndardy talap jeýge bar.
Bir nárse anyq, aýyzdy qur shóppen súrte bergennen eshkim bizge jaqsy aqynyn bólip bermeıdi.
Bizdiń poezııamyz ulttyq turǵydan alǵanda eshkimnen osal emes, biraq álemde ortaqol poezııaǵa jatady. Aqyndarymyzdyń da tegeýrini myqty, abyroıy asqaq. Temirhan, Tynyshtyqbek, Járken, Svetqalı, Serik, Ǵalym, Maraltaı, Baqyt, Álibek, Erlandardyń poezııasy kimnen kem? Biraq álemdik turǵydan qarasań, kópke belgisizdeý. Eger bular aǵylshyn tilinde óleń jazǵanda, áldeqashan qubylys bolyp júrer edi.
Adamzattyń osy ýaqytqa deıingi jasalǵan iliminde oıdy tarqatý, ony san qyrynan kórsetý, sebep-saldaryn anyqtaý, ıaǵnı dıskýrs jasaý jaǵy basymdaý boldy. Osy turǵydan kelgende keıbir keńestik jazýshylar men ǵalymdardyń orasan eńbekteri shynynda da sózi kóp, myljyń sııaqty kórinedi. Qazirgi oqyrmandar ondaıdy kótermeıdi, tez sharshaıdy, júıkesi jyldam syr beredi. Muny ne úshin aıtyp otyrmyn? Bizdiń býyn kitap oqyp ósken urpaq. Boılaryna jazba mádenıettiń dástúrin tereń sińirgen. Trılogııa, epopeıa janryndaǵy qalyń-qalyń týyndylardy oqyǵanda buıym qurly kórmeıdi, áp-sátte oqyp, boılaryna jyldam sińire alady. Iаǵnı úlken dúnıelerdi oqýǵa da, jazýǵa da beıim. Soǵan úırengen, beıimdelgen. Al qazirgi býyn ókilderi qysqalyqty qalaıdy. Soǵan beıimdelý ústinde. Bir jaǵynan qysqalyq qazaq mentalıtetine bir- taban jaqyn tur. О́ıtkeni bizdiń babalarymyz qorshaǵan ortasyna saı kóbine tomaǵa tuıyqtaý, kóp sóılemeıtin, sóılese az sózge kóp maǵyna syıǵyzyp aıtýǵa mashyqtanǵan. Sońǵy kezde ádebıetimizge enip otyrǵan osy formalyq ózgerister, az sózge kóp maǵyna berý arqyly sóıleý, sýretteý bizdiń shaldardan qalǵan mádenı úrdis dese bolady. Sondyqtan ádebıettegi formalyq ózgerister bizge sonshalyq bir tańsyq nárse emes.
Ekinshi jaǵynan óner, ádebıet, mádenıetti «áleýmettik jeli» arqyly ólsheıtin, rýhanı qundylyqtar týraly tanymy bólek, dúnıege, tabıǵı ortaǵa kózqarasy basqalaý jastardyń qaýlap ósip kele jatqanyn moıyndamasqa laj joq. Olaı bolsa, ádebıet te qoǵamdyq suranysqa qaraı beıimdele bastaıdy degen sóz. Odan biz qashyp qutyla almaımyz. Aıtpaǵym, biz ádebıettiń jańǵyratyn, qaıta túleıtin ýaqytynda ómir súrip otyrmyz. Endi sheginerge jol joq, artymyzda Uly Dala, Uly dalanyń rýhyn sińirgen uly mádenıet tur. Osy kúnge deıingi ádebıet jalpy kópke arnalǵan taptaýryn sóılemder jıyntyǵy bolyp kelse, endi ol ózgerdi. Qazir mátin, mán, maǵyna, poshym, mashyq, ádebıet fılosofııasy qaıta jańǵyrýy kerek. Ol adamnyń ózin ózi taný ilimine, ıaǵnı óziniń «ishki menin», Qudaıyn tanýǵa baǵyttalýy tıis.
– Muqaǵalı, óz kúndeliginde «óleń ómirdiń ózindeı qarapaıym bolýy kerek» demep pe edi. Jańa osy oıdyń ushqynyn ózińizden de estidik. Degenmen, bul kúni kerisinshe, óleń qanshalyqty túsiniksiz bolsa, sonshalyqty tereń bolady degen sarynda pikir aıtatyndar tabylyp júr. Buǵan ne deısiz?
– Osyndaı pikirdiń bar ekenin estımiz. Biraq kimnen shyqqan sóz ekenin bilińkiremeımiz. Túsiniksiz óleń tereń bolady deý, menińshe, absýrd. О́leńniń de óleńi bolady. Keıbir óleńdi bir ret oqyp shyǵyp, tereńine boılaı almaýyń múmkin, biraq ol tereńdikti, shedevrlikti bildirmeıdi. О́leńniń mindetiniń ózi sol – oılandyrý emes pe. Oılandyra almaıtyn óleń – ol taqpaq. Taqul-tuqyl nárse. Alaıda óleń jalǵan paıymǵa, túsiniksiz tilge qurylsa – ol adastyrady. Mundaı ózge turmaq ózi de túsinbeıtin óleń – tuıyqtalyp qalǵan sý sııaqty. Ne aqpaıdy, ne tolqymaıdy, qur sý. Sasyp-byqsyp jata beredi. О́li sýdan tereńdik izdeý qandaı ábestik bolsa, óli óleńnen tereńdik izdeý de sondaı ábestik.
Qazirgi jastardyń isinen góri, ambısııasy basym ba deısiń. О́zderi búgin oqyp bilgendi jurt bilmeıdi dep oılaıdy, sóıtip ózinshe «jańalyq ashqysy» keledi. Ol jańalyǵyn keremet kórip, ortaǵa tyqpalaıdy. Al ony ózi sııaqty ádebıet esigin jańa ashqanqandar sumdyq jańalyq dep qabyldaıdy. Osynyń bári óleńge kezdeısoq kelgenderdiń eshteńeden júreksinbeıtindigin, ádebıet kıesinen qoryqpaıtyndyǵyn kórsetetindeı.
Qazirgi keıbir jastardyń esil-derti qazaq ádebıetinde tóńkeris jasaý, biraq eń aldymen óziniń mıyna tóńkeris jasaý kerek ekenin bilmeıdi. Ádebıette tóńkeris jasaý – ol jaı bir kıim aýystyrý emes. Kóp izdenýdi, uıyǵyp qalǵan aram terdi shyǵarýdy talap etedi. Al «jas tóńkerisshiler» qazaq ádebıetiniń bolashaǵyn álemdik ádebıetten izdegisi keledi. Sonda júrek ilimin dástúrli ulttyq qaınardan kim izdeıdi?! Ony kim oılaıdy? Qazirgi ıdeologııa – aqsha, mıllıondar. Telejáshikke muqııat nazar salyńyzshy, búkil álem kóz aldyńda sóılep tur, biraq ózimiz týraly túk joq. Sonyń esebinen bizder áli kúnge deıin álem tarıhy men geografııasyn kóp bilip, qazaqtyń ózi týraly túk bilmeımiz. Bul kórinis, sóz joq, kúndelikti ádebimiz ben bolmysymyzǵa, ádebıetimiz ben mentalıtetimizge áserin tıgizedi. Mysaly, jas qalamgerler qazaq ádebıetin áýelden qalyptasqan qazaq tilinde, qazaq bolmys-paıymynda emes, álemdik tilde, álemdik «ızmder» rakýrsy turǵysynan túsindirip, jazatyn boldy. Álemdik til – qaı til? Aǵylshyn, qytaı, orys!.. Joq, keshirip qoıyńyz, qazaq ádebıeti aǵylshyn, qytaı, orys tilinde jasalmaıdy, qazaq ádebıeti tek qazaq tilinde jasalady. Basqasha bolýy múmkin emes. Qazaq tilinde jasalmaǵan qazaq ádebıeti ol qazaq ádebıeti emes, margınal ádebıet. Qazaq ádebıeti úshin álemdik til – ol qazaq tili. Taǵy da aıtamyn, munyń basqasha túsindirmesi bolýy múmkin emes. Árıne, ózimizden de bar. Olardyń osy kemshiligin kóre-bile tura, «sen sumdyqsyń!» dep qoltyǵyna sý búrkip qoıatynymyz ótirik pe?
Ǵylymda álemdik til, álemdik ádebıet degen uǵym joq. Álemdik ádebıet – jer betindegi ártúrli tilderde jasalǵan ulttar ádebıetiniń jıyntyq beınesi. Bary osy.
– Pende bitkenge tán ahýaldyń barlyǵy aqynǵa da tıesili ǵoı. О́mirde qulazıtyn kezderińiz kóp bola ma, kóńilińizde qandaı alań bar?
– «Alań da alań, alań jurt» dep jyrlap ketken Qaztýǵan netken baqytty aqyn deseńshi! Ol búkil aıtpaǵyn osy biraýyz sózge syıdyryp aıtty. Keıde pendeshilikpen artymda jurt aýyzynan tastamaı aıtyp júretin osyndaı bir sóz qalar ma eken dep oılaısyń.
Osydan qyryq jyl buryn Almatyǵa oqýǵa shyǵaryp salyp turǵanda aıtqan ákemniń sózi eshýaqytta umytylmaıdy. Ol «Qaıda júrseń de týǵan aýylyńdy umytpaǵaısyń. Qolyńnan kelse kómektes. Eger dárejeń ósip, dáýletiń tasyp jatsa, aýdanyńdy oıla, odan da myqty bolyp bara jatsań qazaqty alaqanyńda usta. Sonda istegeniń el aýzynda júredi» dep edi. Qolyńa qalam ustaǵan soń qaraqan basyńdy ǵana oılamaısyń, aqyn degen atyńa kir keltirmeýge tyrysasyń. Másele mynada: aınalańda bolyp jatqan keleńsizdikterdi, óresizdikterdi kórip turyp, qalaı úndemeı qalýǵa bolady! Kemshilikti kórip turyp, úndemeı qalsań – onda aqyn emessiń, qylmyskersiń. Qoǵamnyń jaýysyń. Jazýshynyń maqsaty – adam boıyndaǵy jaman qasıetterdi syn sadaǵyna alyp, qoǵamdy oıatý, keleńsizdikterdi boldyrmaý emes pe?
Sizge myna jaıdy aıtaıyn. Bir kezderi dostyq, mahabbat degen uǵymdar adamzat balasy oılap tapqan eń uly qundylyqtar retinde erekshe dáripteletin. Dosyn satqan adam qoǵamdaǵy eń usqynsyz, uıatsyz, kereksiz adam retinde aıyptalatyn. Al qazir adamnyń quny quldyrap ketti. Dostyq pen mahabbat eń izgi qundylyq retinde baǵalanbaıtyn boldy. Basqa halyqtardy bilmeımin, biz sııaqty dostyq, erlik, jaýapkershilik rýhynda tárbıelengen halyq úshin bul asa qaýipti. Dostyqty, mahabbatty qadirleı almaıtyn adam, anasyn qalaı qadirleıdi? Ákesin qaıtip qurmetteıdi? Dosyna, súıiktisine opasyz adam Otanyna opasyzdyq jasamaıdy deýge kepildik bar ma? Týǵan jer men týǵan eldiń qadirine qalaı jetedi?! Jaýapkershilikten jaltarý, sózde turmaý, ýádeni oryndamaý, satqyndyq jasaý, ekijúzdilik – ómir saltyna aınalyp barady. Munyń bári romantıkanyń joǵalyp, ornyna pragmatıkanyń órken jaıyp otyrǵandyǵynan bolyp jatyr. О́ıtkeni, búgingi tańdaǵy barlyq qarym-qatynas esepke qurylǵan. Úılený, úı bolý, dostyq, mahabbat, barlyǵy belgili bir esepke negizdelgen. Endi budan biz eshqashan qashyp-qutyla almaımyz. Tek esep pen aqshaǵa negizdelgen kapıtalızmniń basty sharty – osy!
Eger jastarǵa osy paıymmen qaraıtyn bolsaq, bizdiń bolashaq otan qorǵaýshylarymyz Otandy da eseppen súıetin bolady. Otan buǵan bólip bere alsa, ol súıip, qurmetteıtin, qorǵaıtyn bolady. Bólip bere almasa, keshirińiz, perzenttik qurmetke ıe bola almaıdy, súımeıdi, qorǵamaıdy. Kerek deseńiz basqa «yńǵaıly, paıdaly» Otanǵa aıyrbastap júre beredi. Eń qaýiptisi – bul úshin ony eshkim aıyptaı almaıdy.
– О́zińizdiń eń basty shyǵarmańyzdy jaza aldyńyz ba?
– Jaza alǵam joq. Qazir sol boıynsha jumys istep jatyrmyn. Qudaı qalasa!
– Sóz sońynda aıtaryńyz bar ma?
– Ult qamy úshin aıtylǵan barlyq sóz – sońǵy sóz, barlyq aıqas – sońǵy aıqas bolý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
