Keregesin kemeńgerler keńitken, mádenıet marjandarynyń máýesi tógilgen Kókshetaý aıryqsha qýanysh pen tolǵanys ústinde. О́r qazaq óziniń uly hany Abylaıdyń 300 jyldyq mereıli toıyn asqaq rýh jelpinisinde bastady.
Keregesin kemeńgerler keńitken, mádenıet marjandarynyń máýesi tógilgen Kókshetaý aıryqsha qýanysh pen tolǵanys ústinde. О́r qazaq óziniń uly hany Abylaıdyń 300 jyldyq mereıli toıyn asqaq rýh jelpinisinde bastady.
Saryarqaǵa saryala kúz kelse de búgingi kúnniń jylylyq tartar shýaǵy kóńilderdi kógerimge kóterip turǵandaı áserge bóleıdi. Abylaı alańynda respýblıka oblystarynan, alys-jaqyn shetelderden kelgen qonaqtar, jergilikti turǵyndar bir-birimen ıin tirese amandasyp, toıǵa qutty bolsyn aıtyp jatyr.
Tańǵy saǵat 10-da mereıtoıdyń resmı ashylý saltanaty Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 1999 jyldyń 5 qarashasynda ashqan Abylaı han eskertkishine gúl shoqtaryn qoıýmen bastaldy. Alǵashqy lekte Memlekettik hatshy Marat Tájın, «Nur Otan» HDP Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baıbek baba rýhyna taǵzym etip, gúl shoqtaryn qoıdy. Gúlmen kómkerilgen eskertkish aldynda Aqmola oblysynyń ákimi Qosman Aıtmuhametov kórikti Kókshe topyraǵynda Abylaı hannyń týǵanyna 300 jyl tolýymen dúıim jurtty quttyqtady.
«Alashtyń aıbyn-ardaǵy – Abylaı babamyzdyń tarıhtaǵy orny erek. Ol, qazaq halqy tutastyǵynyń negizin qalap, onyń Táýelsizdigi jolynda ómirin qurban etken dara tulǵa. Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev: «Ár halyqtyń tarıhynda qaharman tulǵalar bar, olardyń esimderi árqashan el jadynda. Qazaq halqy tarıhyndaǵy ulttyq qaharmannyń biri – Abylaı han», dep atap kórsetken bolatyn. Elbasynyń osynaý sózinen babamyzǵa berilgen ádil baǵany anyq sezinemiz. Sondyqtan da hannyń 300 jyldyq mereıtoıy jalpyulttyq merekege aınalyp otyr. Búgingi mereıtoı aıasynda ótkiziletin barlyq sharalar elimizdi biriktirip, memleketimizdi nyǵaıta túsýge úles qosady», dedi óńir basshysy.
Alańdaǵy myń adamdyq birikken hor men bes júz adamdyq qazaq halyq aspaptar orkestri súıemeldegen aıbyndy ánuranymyz Kóksheniń bıiginen qanattanyp, barsha qazaq eline tarap jatqandaı áser qaldyrdy. Odan keıin E.Hasanǵalıevtiń «Atameken» áni men Abylaıdyń «Shańdy joryq» kúıi jer-jaHandy baýrap aldy. Osydan keıin merekelik sharalar Abylaı han, Táýelsizdik alańdarynda, ortalyq saıabaqta, qalanyń barlyq shaǵyn aýdandarynda jalǵasyp jatty.
«Kókshetaý» mádenıet saraıynda «Abylaı han jáne onyń tarıhı dáýiri» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń plenarlyq májilisi ótkizildi. Abylaı hannyń qazaq handyǵyn damytýdaǵy tarıhı orny men búgingi urpaq sanasynda otansúıgishtik, azamattyq qundylyqtardy qalyptastyrý máselelerine arnalǵan basqosýǵa Memlekettik hatshy Marat Tájın, Parlament depýtattary, Prezıdent Ákimshiliginiń, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń, memlekettik organdardyń, ǵylymı jáne shyǵarmashylyq uıymdardyń ókilderi qatysty. Konferensııanyń ashylýynda Memlekettik hatshy Marat Tájın Memleket basshysynyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Onda bylaı delingen:
«Qaı eldiń de aıbynyn asyryp, aıdynyn tasytatyn basty belgisi – urpaqqa mura, ultqa uran bolatyn uly tulǵalary. Qazaq halqynyń osyndaı uly perzentteriniń biri – Abylaı han. Alash balasynyń azattyqty ardaq tutqan asqaq arman-ańsary men taǵdyr talaıyn eńserip otyratyn eren erik-jigeri ardaqty Abylaıdyń bir boıynda tamasha toǵysqan.
Abylaı han – qazaq rýhyn qaıta túletýdiń altyn dińgegine aınalǵan tulǵa. Dańqty babasy týraly Shoqan Ýálıhanov: «Abylaı han dáýiri – qazaqtardyń erligi men órliginiń dáýiri» dep aıshyqty aıtqan bolatyn.
Abylaı han qazaq tarıhynyń talmaý tusynda ómirge kelip, halyqtyń basyna kún týǵan qıyn kezeńde eldiń basyn biriktirgen óz zamanynyń asa kórnekti memleket qaıratkerine, ata jaýǵa qarsy atoılap qol bastaǵan qaharly qolbasshyǵa aınaldy.
Qazaq halqynyń Abylaı han basshylyǵymen syrtqy dushpanǵa qarsy qııan-keski kúresi, týǵan jerdi ata jaýdan azat etip, sol syrtqy dushpanǵa kezeńniń kúrdeli geosaıası jaǵdaıynda aınaladaǵy memlekettermen qarym-qatynasta derbestigin saqtaýǵa qol jetkizýi – ulttyq tarıhymyzdyń jarqyn betteri.
Abylaı hannyń 300 jyldyǵy – eldigimizdiń bederli bir belesi. Osyǵan oraı halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń uıymdastyrylýy da, onyń aıbyndy hanymyz orda tikken kıeli Kókshe jerinde ótkizilýi de óte oryndy. Biz bul jıynda Abylaı hannyń erekshe eńbegin ashyp kórsetýmen shektelip qalmaýymyz kerek. Bárinen buryn Abylaı hannyń qoly nege jetti, nege jetpedi, babamyz neni armandady, bizge neni amanattady, bolashaq urpaqtarynan neni kútti, keler kúnderge neni eskertti, biz sol zamannyń tarıhynan qandaı taǵylym alamyz degen saýaldarǵa jaýap izdeý, tabýǵa tyrysý kerek. Myńjyldyqtar toǵysynda Abylaı armanyn júzege asyryp, azat memleket qurǵan, táýelsiz eldiń ordasyn el ortasyna, aıbyndy hanymyz at oınatqan Arqa tósine ornatqan myna biz jas táýelsizdigimizdi qalaı shyńdaımyz, dúbirli dúnıede aldymyzdan tosylatyn syn-qaterlerge qalaı shydaımyz degen máseleler óte mańyzdy. Azattyqtyń joly azapty, táýelsizdiktiń joly táýekelge toly bolatynyn umytpaýǵa tıispiz. Boı talastyratyn emes, oı talastyratyn zamanǵa, bilektiden bilikti basym túsetin kezeńge kelip otyrǵanda munyń bári kóp bolyp keńeser kúrdeli jaılar.
Máńgilik el qurý jolyndaǵy uly saparymyzda bizdiń bárimizge Abylaı hannyń arýaǵy jar bolsyn!».
Konferensııa moderatory ári baıandamashy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory E.Sydyqov: «Abylaı asa kúrdeli zamanda ómir súrdi. Sóıte tura ol týy jyǵylmaǵan dana qolbasshy, qıyn zamannyń suńǵyla dıplomaty bola bildi», – dep atap kórsetti.
Qazaq eliniń eńsesin kóterý men memleket muraty jolyndaǵy kúreste Abylaıdyń memleketshil parasaty, dara batyrlyǵy, jetekshi qolbasshylyǵy, saıası qaıratkerligi, dıplomattyq birtýar qasıeti aıqyn kórindi. Osyndaı aıryqsha qasıetteriniń arqasynda erjúrek sultan handyq dárejege kóterilip, óz dáýirindegi túrli áleýmettik toptar men aıtýly qaıratkerlerdiń qoldaýyna ıe boldy.
Ulttyń turmys-tirshiliginde qordalanǵan máseleler de Abylaıdyń basty nazarynda boldy. Ol birde kúshimen, endi birde aqylymen qazaq qonystarynda tártip pen tynyshtyq ornata bildi. Ýaqyt óte kele ol aqsaqaldar bıligin álsiretip, basqarýdyń dástúrli ınstıtýttaryn (quryltaı) qaıta jandandyrýǵa kúsh saldy, sot júıesin nyǵaıtyp, óziniń quzyretin han bolyp saılanǵan kezde belgilengen shekterden asyra keńeıtti.
Hannyń ishki jáne syrtqy bıliginiń bar mazmuny halyqtyń tutastyǵyna baǵyttalǵan edi. Sóıtip, ol jasampaz ári strateg, dana bıleýshi jáne saıası kóshbasshy retinde tanyldy. Onyń sheber saıası amaldary kúshtep otarlaýǵa, memlekettiń tutastyǵyn buzýǵa qarsy turdy. El hanyna sendi, han eldiń úmitin aqtaı aldy. Qazaq halqynyń jadynda ol osyndaı sıpattarymen saqtalyp qaldy.
«HVIII ǵasyrdan bastap, – dep jazady Elbasy «Tarıh tolqynynda» atty eńbeginde, – Ortalyq Azııanyń túrki tektes halyqtary udaıy jalǵasyp, tereńdeı túsken ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası jáne mádenı daǵdarystar kezeńine dýshar bolǵan, ári óz aýmaqtaryn otarshyldyq saıasat esebinen keńeıte túsýdi kózdegen memleketterdiń ońaı oljasyna aınalǵan».
Osy turǵydan alǵanda, Abylaı zamanynyń baı ári kúrdeli tarıhyn zertteýdiń jáne taldap qorytýdyń tanymdyq, syndarly máni arta túsedi.
Ǵylymı basqosýda Reseı jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń akademıgi N.Bekmahanovanyń, Túrik akademııasynyń prezıdenti Sh.Ibraevtyń baıandamalary jurtshylyq nazaryn aýdardy. Sondaı-aq kórnekti ǵalym Tursynbek Kákishev pen sáýletshi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Shot-Aman Ýálıhanov sóz sóıledi.
Bıyl tarıhshylarymyz Pekınge baryp, Abylaıdyń Qytaı basshylaryna jazǵan kóptegen hattaryn alyp kelgen-di. Al myna toıǵa sol Qytaı, Mońǵolııa, Ázerbaıjan jáne Reseıden Abylaıdyń urpaqtary kelip qatysty. Olar Elbasyna rızashylyq belgisi retinde Abylaı hannyń bıýstin syıǵa tartty.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetinde tórt seksııa boıynsha jalǵasyn tapqan ǵylymı-praktıkalyq konferensııada da álemge tanymal ǵalymdar Abylaı dáýiriniń el táýelsizdigi jolyndaǵy rólin ashyp kórsetti deı alamyz.
Toı aıasynda ótkizilgen gala konsert, mádenı kópshilik sharalary taǵylym uıalatýymen este qaldy.
Krasnyı Iаr kentindegi «Qulager» atshabaryndaǵy «Azat rýhtyń Abylaı hany» atty teatrlandyrylǵan kórinis qasiretti jońǵar shapqynshylyǵy men elimizdiń azattyq kúresiniń tolyq kartınasyn kóz aldymyzǵa shynshyldyqpen elestetti. Al, ulttyq sport túrleri boıynsha jarystarǵa Astana, Almaty qalalarynan, 12 oblystan 130 adam qatysty. Munda jibek jelis, jorǵa jarys, qunan báıge, toq báıge, alaman báıgeniń bási tigilip, jeńimpazdar alty jeńil avtokóliktiń kiltterine ıe boldy.
Osylaısha Kókshe tórinde dúrildep ótken toı týraly maqalany aqyn Shómishbaı Sarıevtiń «Abylaı dese júrek jylytady, Kim qalaı qan maıdandy umytady. Ulanǵaıyr Eli úshin janyn salǵan, Qazaqtyń Abylaı han – uly hany! Demeý bergen kúıi men óleńderi, Qus qanatyn taldyrǵan kólemdi Eli, Buqar jyraý aqynmen Eldi oılaǵan, Qazaqtyń Abylaı han kemeńgeri!», degen óleń joldarymen aıaqtaǵandy jón kórip otyrmyz.
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy.
--------------------------------------
Sýretterdi túsirgen
Ermurat Dosymov.
