Ol qandaı bolmaq?
Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda «Bolashaqtyń energııasy – Eýrazııalyq perspektıvalar» degen taqyrypta VIII KAZENERGY eýrazııalyq forýmy óz jumysyn bastady.
Ol qandaı bolmaq?
Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda «Bolashaqtyń energııasy – Eýrazııalyq perspektıvalar» degen taqyrypta VIII KAZENERGY eýrazııalyq forýmy óz jumysyn bastady.
Jer-ana barǵan saıyn óz ústinde mekendeıtin jeti mlrd. adamzattyń suranysyn qanaǵattandyrýda kúrdeli qıyndyqtarǵa tap bolýda. Jahandaný úrdisi beleń alǵan saıyn planetamyzda azyq-túlik tapshylyǵy, energetıka tapshylyǵy atty álemdik qaýipter boı kótere bastady. Adamzattyń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy búginde álem aldynda turǵan osy tyǵyryqtardy tusaýlaýdyń jolyn izdeýde. Qazaqstan úshin bul jahandyq problemalardy sheshýge úles qosý adamzat erteńi úshin jaýapkershilik turǵysyndaǵy mańyzdy mindetterdiń biri. Mine, Saryarqa tósindegi elordanyń Táýelsizdik saraıynda bas qosqan álemniń ozyq oıly energetıkalyq, ekonomıkalyq sarapshylary, ǵalymdary, iri munaı-gaz kompanııalarynyń ókilderi adamzat úshin aýadaı qajet «Bolashaq energııasy» atty ózekti máseleni talqylady.
Táýelsiz Qazaqstannyń astanasynda osymen segizinshi ret ótkizilip otyrǵan bul dástúrli forýmdy KAZENERGÚ assosıasııasynyń tóraǵasy Tımýr Qulybaev ashty. VIII KAZENERGÚ eýrazııalyq forýmynda alǵashqy sózdi elimizdiń Úkimet basshysy Serik Ahmetov alyp, Memleket basshysynyń forýmǵa qatysýshylarǵa arnaǵan quttyqtaýyn oqyp berdi. «Qazaqstan energetıka salasynda ózara tıimdi halyqaralyq yntymaqtastyqty árdaıym qoldaıdy. Elimizdi odan ári damytýdaǵy mańyzdy úrdisterdiń biri shıkizat óndirýden energetıkalyq resýrstardy qaıta óńdeý jáne jańa tehnologııalarmen almasý salasyndaǵy yntymaqtastyqqa kóshý bolyp tabylady», dep atap kórsetilgen quttyqtaýda.
Memleket basshysy óziniń quttyqtaýynda ınnovasııalardy, onyń ishinde ken oryndaryn ıgerý kezindegi ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyna ınnovasııalar engizýdiń mańyzdylyǵyn atap kórsetken. Bizdiń elimizde Qashaǵan ken ornyn ıgerýdi bastaý oqıǵasy arqyly bolashaq órkenıettilikke umtylýdyń ulttyq modeli jasalyndy. «Bizdi aldaǵy ýaqytta birqatar perspektıvalyq jobalar kútip tur. Munaı-gaz ındýstrııasy bizdiń elimizdiń ekonomıkasynyń sheshýshi salasy bolǵandyqtan, aldaǵy ýaqytta tehnologııalyq kóshbasshylyqty qamtamasyz etýge tıis.
Bizdiń ortaq eńbegimiz jáne bizdiń seriktestigimizdiń kúshi alǵa qoıǵan barlyq maqsattarǵa qol jetkizýge múmkindik beretindigine senimdimin», dep atap kórsetedi Prezıdent óziniń quttyqtaýynda.
Serik Ahmetov óz sózinde el Úkimeti atynan KAZENERGÚ forýmyn ótkizýdiń mańyzdylyǵyn atap kórsetti. Energetıkalyq sala bizdiń ekonomıkamyzdyń negizi bolyp tabylady. Az ýaqyttyń ishinde Qazaqstanda munaı óndirý úsh eseden astam ósip, jylyna 80 mln. tonna munaı óndirý deńgeıine jetti. Al gaz óndirý bes ese ósip, jylyna 40 mlrd. tekshe metrge jetti, – dedi Premer-Mınıstr. – «Prezıdent óziniń quttyqtaýynda atap kórsetken Qashaǵan jobasynyń iske qosylýy álemniń jetekshi munaı-gaz kompanııalarynyń birikken kúsh-jigeriniń jemisi, tehnologııalyq progrestiń jeńisi ekendigi sózsiz. Alaıda, Qazaqstan bul jobamen ǵana shektelip qalmaıdy. Geologııalyq barlaý Qazaqstannyń resýrstyq-ındýstrııalyq qýatyn arttyrýdaǵy basym saıasattyń biri bolyp qalady».
«Jalpy alǵanda, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen biz energetıkalyq resýrstardy paıdalanǵanda shıkizat izdeýden bastap joǵary qosylǵan quny bar taýar óndirýge deıingi joǵary tehnologııalyq baılanysty saqtaımyz. Bul oraıda munaı óńdeý jáne munaı-hımııa salasyn damytý, energııa únemdeý jónindegi sharalardy jetildirý, dástúrli energııa kózderin «jasyl» energetıka dárejesine deıin kóterý, balama energııa qýatyn tıimdi paıdalaný máselelerine basymdyq beriledi», dep qorytyndylady óz sózin Úkimet basshysy.
Kelesi sóz forýmnyń qurmetti qonaǵy Fransııanyń burynǵy premer-mınıstri Fransýa Fııonǵa berildi. Ol óziniń sózinde adamzattyń damyǵan aqyl-oıynyń nátıjesinde búginde buryn belgisiz bolyp kelgen birqatar energetıkalyq qýat kózderiniń ashylyp jatqandyǵyn atap kórsetti. 2020 jylǵa taman álemniń kóptegen elderi jańa tehnologııalardy qoldaný arqyly jańa ken oryndaryn ashý jáne kómirsýteginiń dástúrli emes túrlerin ıgerý arqyly ózderin ózderi energetıkalyq qýat kózderimen tolyq qamtamasyz etetin bolady, – dedi Fransýa Fııon. – «Eger biz Jerorta teńiziniń ońtústik-batys bóliginde tabylǵan gazdyń mol qory jáne dástúrli emes kómirsýtegi shıkizatynyń qoryn esepke alatyn bolsaq, onda bolashaqta batys blogy taǵy da ózin senimdi sezinetin bolady. Osydan birneshe jyl buryn biz buǵan múlde qarama-qaıshy kózqarasta bolǵan edik». Sonymen birge, Fransııanyń burynǵy premer-mınıstri Japonııadaǵy Fýkýsımada bolǵan apattan keıin atom elektr stansalarynan bas tartý jóninde sheshim qabyldaǵan Germanııanyń áreketine qosylmaýǵa shaqyrdy. Jahandyq klımattyń ózgerýi barǵan saıyn úlken qater tóndirýde. Energetıkalyq qaýipsizdik jáne ekologııalyq qaterler energetıkalyq tabıǵı qorlardyń azaıýyna ákep soǵýda. Adamzat aldynda turǵan bul qaterler jahandyq aýqymda birigýimizdi, sóıtip, ortaq qıyndyqtardy jeńýimizdi qajet etedi. Bul rette qorshaǵan ortaǵa qaýip keltirmeıtin atom energetıkasyn damytýdy joqqa shyǵarýǵa bolmaıtyndyǵyn da tilge tıek etti sheshen.
Ispanııanyń burynǵy premer-mınıstri Hose Marııa Asnar óz sózinde Qazaqstan óziniń kóshbasshylyǵynyń arqasynda munaı «qarǵysyna» ushyramaǵandyǵyn atap kórsetti. Onyń pikirinshe, ekonomıkalyq tar sheńberge mamandanǵan elderdiń kózqarasy tuıyqtalyp qalady. Sondyqtan olar balama tabys kózderin izdemeıdi. Al Qazaqstan óziniń kóshbasshylyǵynyń arqasynda munaıdy ıgerý arqyly ǵana tabys tabý aýqymynan shyǵyp ketti. Oǵan mysal retinde, Hosa Marııa Asnar Qazaqstanda bastaý alǵan «jasyl ekonomıkany» damytý baǵdarlamasyn atap kórsetti. Sonymen birge, ol bolashaq energııasyn damytýdyń túbegeıli joldaryn qarastyratyn EKSPO-2017 kórmesiniń óskeleń taqyrybyn da tilge tıek etti.
VIII KAZENERGÚ eýrazııalyq forýmynda sóılegen Munaı jáne gaz mınıstri Uzaqbaı Qarabalın «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń bolashaqta álemdegi eń iri jetekshi 30 munaı kompanııasynyń quramyna kiretindigin aıtty. Qazirdiń ózinde ulttyq kompanııanyń halyqaralyq dárejedegi róli artyp keledi. Aldaǵy 10 jyldyń kóleminde bizdiń «QazMunaıGaz» kompanııasy álemniń jetekshi 30 kompanııasynyń quramyna kiredi jáne qol jetkizgen bul jetistikterin odan ári nyǵaıtady, dedi óz sózinde U.Qarabalın.
«QazMunaıGaz» UK» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Saýat Myńbaev búginde álemdegi energetıkalyq ahýal jahandaný úderisterimen astasyp, energetıkalyq shıkizattarǵa qol jetkizý jónindegi básekelestik kúreske ulasatyndyǵyn aıtty. Bul rette damýdyń alǵysharty bolyp esepteletin kómirsýteginiń álemdegi qorlarynyń teń dárejede bólinbeýi saldarynan jaǵdaı shıelenisýde. Bul óz kezeginde memleketaralyq ekonomıkalyq jáne saıası qarym-qatynasqa áser etetin faktorǵa aınalýda. «Osy oraıda, Eýrazııa jalpy álemniń turaqty damýy máselesinde sheshýshi ról oınaıdy. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, bizdiń qurlyqqa, Taıaý Shyǵysty qosqanda dúnıe júzindegi munaı qorynyń 59 paıyzy, gaz qorynyń 80 paıyzy tıesili. Búginde álemdegi óndiriletin munaı men gazdyń basym bóligi – tıisinshe 62 jáne 60 paıyzy Eýrazııa qurlyǵynyń úlesine tıedi. Sondaı-aq, jahandyq turǵydan kelgende bizdiń qurlyq energetıkalyq resýrstarǵa degen suranys deńgeıin aıqyndaıdy. Sondyqtan, Eýrazııa qurlyǵynda bolyp jatqan úderister bolashaqtaǵy jahandyq energetıkanyń damý ssenarııin jasaıtyn bolady», dedi óz sózinde Saýat Myńbaev.
– Osy forým ashylar qarsańynda Qashaǵan ken ornynda alǵashqy munaı alyndy. Búgin Qashaǵannan táýligine 60 myń barrel munaı óndirilýde. 2025 jylǵa taman bizdiń elimiz jylyna 108 mln. tonna munaı jáne kondensat óndirý deńgeıine qol jetkizedi, – dedi «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasy.
Forýmnyń «Bolashaqtyń qýaty – tıimdi sheshimder izdeý» atty taqyrypta ótken bóliminde keleshektiń qýat kózderin qaıdan, qalaı alý joldary men olardy tıimdi paıdalana bilý máseleleri talqylaýǵa tústi. Áýeli birqatar uıymdar men kompanııalardyń ókilderi salany jetildirýge arnalǵan baıandamalaryn ortaǵa saldy. Bólimdi Halyqaralyq energetıkalyq forýmnyń bas hatshysy Aldo Flores-Kıroga júrgizip otyrdy. Ol osyndaı aýqymdy shara uıymdastyryp, álem halqynyń nazaryn «jasyl ekonomıka» men «jasyl» energetıkaǵa aýdaryp otyrǵan Qazaq eline alǵysyn aıtty. Sóıtip, bul salada Qazaqstannyń búgingi kúnge deıin qol jetkizgen tabystary men perspektıvalaryna keńinen toqtalyp, alǵashqy sóz kezegin Eýropa parlamentiniń múshesi Marıo Devıdke berdi.
Búgingi kún tártibine shyǵyp otyrǵan taqyryp búkil adamzatty tolǵandyryp júr. О́ıtkeni, ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn energııaǵa degen suranys kún saıyn artyp, saldarynan jer planetasy lastanyp, tabıǵatymyz zardap shegip jatyr. Planetanyń ekologııalyq kartalary ulǵaıyp, adamzatty tyǵyryqqa tireı bastaǵany da belgili. Sondyqtan, bolashaqtyń eń tıimdi qýat kózderin izdestirý isi men ony tabý, óndirý búgingi kúnniń basty jumysy. Desek te, osy kúnniń ózinde qýat kózin únemdeýdi árbir adam basty paryzynyń birine sanaýy kerek. Negizi energııany barynsha únemdeýdi jeke adamdarǵa qaraǵanda, shaǵyn jáne iri kompanııalar myqtap qolǵa alǵany durys dep bilemin. Sebebi, kompanııalarda ǵylymdy, ınnovasııany damytýǵa ári ony júzege asyrýǵa múmkindik mol. Iri kompanııalar jańa ınnovasııalardy dúnıege ákelip, jeke adamdardyń ıgiligine jaratyp otyrsa, jer planetasyna tónip turǵan ekologııalyq qaýip-qaterlerden arylar edik.
Búgin Qazaqstan kóterip otyrǵan máńgilik taqyryby taıaý jyldarda kún tártibinen túse qoımaıtyny málim. Bul ǵalamat maqsattarǵa jetýdiń jalǵyz joly, álemdegi damyǵan jáne damýshy elder energetıkalyq yntymaqtastyqqa uıysqanda ǵana jete alamyz. Máselen, osy turǵyda Qazaqstan Úkimeti joǵary ambısııamen arnaıy energetıkalyq baǵdarlama qabyldady. Onyń sátti oryndalýyna tilektespin. Qazaqstan BUU men basqa da birqatar halyqaralyq uıymdarǵa múshe. Buıyrtsa, taıaý ýaqytta Dúnıejúzilik saýda uıymyna da qabyldanady, dedi Marıo Devıd.
Sóz kezegin alǵan EksonMobıldiń prezıdenti Nıl Daffın, 2013 jyl Qazaqstan úshin tarıhı jyl bolyp otyr, dep bastady baıandamasyn. О́ıtkeni, bıyl Qazaqstan Qashaǵandy quryqtap, odan alǵashqy munaıdy ala bastady. Sondaı-aq, bul eldiń alǵashqy táýelsizdik jyldary birinshilerdiń qatarynan bolyp, munaı salasyna ınvestısııa salǵan «Teńizshevroıl» kompanııasy osy jyly óziniń 20 jyldyǵyn atap ótip otyr. Bul ıgi sharada meniń aıtpaǵym, álemniń kóptegen sarapshylary sońǵy ýaqytta jer sharynyń energetıka máseleleri jóninde ýaıymǵa jeteleıtin sózder aıtyp júr. Men olardyń pikirimen múlde kelispeımin. Men bul máselelerge optımıstik kózqaraspen qaraýǵa shaqyramyn. Iá, jer planetasyndaǵy halyqtyń sany jyl saıyn artyp keledi. Nátıjesinde, kólikke jáne de ózge qýat kózin paıdalanýshy jabdyqtarǵa suranys esepsiz ósip jatyr. Búgingi kúnde bul suranystardy qajetinshe qanaǵattandyryp jatyrmyz. Qazirgi boljamdy esep boıynsha 2040 jylǵa deıin álem ekonomıkasy 40 paıyzǵa deıin ósedi eken. Sondyqtan sary ýaıymǵa salynýdyń retin kórip turǵanym joq.
Al keleshekte energııa kózderi sarqylady degen burynǵy pikirler búginde joqqa shyǵa bastady. О́ıtkeni, qýat kózin óndirýdiń túrli joldary tabyldy. Kerisinshe, jerdiń ekologııasyn lastap, búldiretin tehnologııalar azaıyp, jańa ınnovasııalar órkendep damı bastady. Álem bolyp energııany únemdeý sharalaryn da qolǵa aldyq. Eýropa elderi men AQSh-ta jelden, kúnniń kózinen jáne sýdan energııa óndirý isi qarqyndy damyp keledi. Sondaı-aq atom otynyn beıbit ómirge paıdalanyp, adamzatqa, tabıǵatqa zııanyn tıgizbeı óndirý jumystary da ilgerilep jatyr. Bul turǵyda atom energııasynan múlde bas tartqan Germanııany eshkimge úlgi tutpaımyz. Tabıǵı apat saldarynan atom stansasynyń zardabyn tartqan japon eli keleshekke shynaıy kózqaraspen qarap, salany áli de damyta túsýge áreket etip otyr. Sondyqtan, adamzatqa paıdaly qandaı da qýat kózin paıdalanýdan aldyn ala bas tartpaı, optımıst bolǵanymyz jón. Bul turǵyda, qazaqstandyq áriptesterimizdiń «jasyl ekonomıka» men «jasyl» energetıka salasyndaǵy kópjaqty izdenisteri kim kimge de úlgi bolarlyq, dedi Nıl Daffın.
Osynaý halyqaralyq mańyzdy sharaǵa qatysyp otyrǵanym úshin Qazaqstannyń Úkimeti men KAZENERGY jetekshilerine rızashylyǵym mol. Talqylanyp otyrǵan taqyryp óte ózekti ekendiginde daý joq. Bolashaqtyń energııasyn tıimdi óndire bilý úshin ońtaıly qýat kózderin tabýmen qatar, ony ysyrapsyz ári zalalsyz paıdalanýdyń joldaryn da tereń zerdeleýimiz qajet. О́ıtkeni, bolashaqtyń órkendeýi jer sharynyń ekologııalyq tazalyǵyna da baılanysty. Ras, qazir kómir otyny men munaıdy qýat kózine paıdalanýdy kóptegen elder azaıtyp, shegerip jatqany málim. Áıtkenmen, kómirdi de, munaıdy da nóldik deńgeıde adam men tabıǵatqa zııanyn tıgizbeı óndirýdiń tehnologııalary jasalyp jatyr. Sondyqtan taıaý jyldarda munaı men kómir shıkizatyn óndirý múlde toqtatylady degen jańsaq pikir, dedi Ortalyq Azııa men Qurlyqtyq Eýropanyń aǵa vıse-prezıdenti Maıkl Borel.
«Bolashaqtyń qýaty – tıimdi sheshimder izdeý» taqyrybyna «Teńizshevroıl» JShS bas dırektory Tım Mıller, Nort Kaspıan Opereıtıng kompanııasynyń tóraǵasy ári basqarýshy dırektory Per Offan men Petrofaktiń bıznesti damytý jáne energetıka salasynda keshendi qyzmet etý boıynsha atqarýshy vıse-prezıdenti Gevın Greham baıandama jasady. Olar «jasyl» energetıkaǵa, «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýdiń túrli joldaryna áńgime tartyp, Qazaqstannyń osy salada jasap jatqan batyl qadamdaryna rızashylyqtaryn bildirdi.
Forýmnyń birinshi kúni úsh dóńgelek ústel ótkizildi. Shara aıasynda halyqaralyq energetıkalyq forýmmen birge «Bolashaqtyń qýaty – tıimdi sheshimder izdeý» jáne «Dástúrli energetıka – dáýirdiń túgesiler tusy ma, álde salanyń túrlenýi me?» dep atalatyn paneldik seksııalar jumys istedi. Sondaı-aq, forým aıasynda «Energetıkany turaqty damytýdaǵy áıelderdiń róli» atty otyrys uıymdastyryldy. Atalǵan is-shara munaı-gaz jáne energetıka salasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq, quqyqtyq, genderlik jáne ózge de máselelerdi talqylady. Bularmen birge, KAZENERGY jastar forýmynda ıntellektýaldyq «Zerek» oıyny boldy. «Bolashaqtyń qýaty: qaterler men jańa múmkindikter» atty EKSPO-2017 ınteraktıvti pikirsaıysy men KAZENERGY bilim berý baǵdarlamasy shákirtaqy ıegerleriniń sleti, sondaı-aq, Munaı jáne gaz mınıstriniń «Jastarmen dıalog – kásibılik aspektileri» atty sheberlik dárisi ótti.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».
------------------------------------
Sýretti túsirgen
Erlan OMAROV.
