Rasynda, qazir zaman basqa. «Synalar, eı, jigitter, keldi keziń», dep Abaı atamyz aıtqandaı, búgingi qazaq qoǵamy syn teziniń qatań synaǵynan aljaspaı ótkende ǵana baıandy bolashaqpen qaýysha alady. Prezıdentimiz aıtqandaı, dál qazir toıdyń zamany emes. Qazaq toılap alsyn dep ǵalamnyń shalqar kóshi bizdi kútip turmaıdy. Kún saıyn jańarǵan, sát saıyn jańǵyrǵan dúnıe adamzat balasyn joıqyn básekelestikke shaqyrýda. Osyndaı almaǵaıyp, tartysqa toly zamanda toı jarysty sanaly túrde toqtata turmasaq, ońbaı utylamyz.
Qazir halyq toıdyń býynan shyǵa almaı júr. Atam qazaq «jaqsy jigit oıshyl, jaman jigit toıshyl» degendeı, toıshyldyq psıhologııa qaýymdy esinen aıyrýǵa shaq qaldy. Abaı atamyzdyń: «Jas baladaı jeńsik qoı, Baılaýly emes aqyl, oı. Oılaǵany – aıt pen toı, Yrjyń-qyljań ıt minez», dep ashyna aıtatyny dál osy.
Iаǵnı berekesiz toıdyń býyna shaldyqqan sana jalǵanshyldyqqa, ásirese Qasym-Jomart Kemelulynyń suhbatynda aıtylǵandaı, bir-birin asyra maqtap, as iship, aıaq bosatqanǵa rıza keıipten asa almaıtyn kembaǵal kúıge ushyraıdy. Buǵan ynsapsyz ysyrapty qosyńyz...
О́tken ǵasyrlardan jetken keıbir derekke júginsek, 1860 jyly Ulytaý óńirinde ótken Erden Sandybaevtyń asyna 160 jylqy, 200 qoı soıylsa, 1894 jyly Qarqaraly ýeziniń baıy Jamanbala Qurmanovtyń asyna 160 qoı, 100 jylqy soıylypty. Sol sııaqty 1885 jyly okrýgtiń aǵa sultany bolǵan Musa Shormanovtyń asynda 150 úı tigilip, 200 jylqy, 400 qoı soıylyp, at báıgesine 100 jylqy tigilse, Ereımentaýda ótken Saǵynaıdyń asyna jumsalǵan shyǵyn áıgili Táj-Mahal mavzoleıin salýǵa jumsalǵan qarjymen para-par túsken deıdi.
Buny nege aıtyp otyrmyz. Joǵarydaǵy alapat as-toılardan qazaq ne utty? Ishti, jedi, maqtandy, mal-múlkin ysyrap qyldy. Bes tıyn paıda kórmedi. Qazaqtyń osy bir qylyǵyn kózimen kórgen Ahmet Baıtursynov: «Bul jurt toı dep shashyldy, as dep shashyldy, ar, bilim dep dáýlet shasharǵa qaı qazaqtyń qaıraty jetedi?!» dep ókinishten ah urypty.
Joǵaryda Memleket basshysy aıtqandaı qazirgi toıdyń sánine aınalǵan maqtaý men maqtanǵa keler bolsaq, mundaı keleńsiz qubylys jurtty shyndyqty paıymdaýdan aıyryp, adamnyń aqıqı sanasyn kómeskileri sózsiz. Nátıjesinde, adam ómirdi shynaıy paryqtaý qabiletinen aıyrylady. Abaı atamyz aıtqandaı, jikshil el jetpeı maqtaıdy, jelókpeler ony shyn dep oılaıdy.
Osy oraıda, qazaqtyń tanymal qalamgerleriniń biri Tursynjan Shapaı óziniń «Shyn júrek – bir júrek» atty ádebı-zertteý eńbeginde, maqtan jáne madaqtyń búgingi qazaq qoǵamyndaǵy áleýmettik sıpatyn aıta kelip: «Aýyldyq deńgeıdegi maqtandy Alashtyń deńgeıine kóterýge bolmaıdy, sol sııaqty, jalpyulttyq dúnıeni aýyldyń tar qoltyǵyna tyqpalaýǵa taǵy bolmaıdy. Osy eki maqtangóıliktiń ornyn aýystyrý arqyly oıdy tusaýǵa, boıdy shyrmaýǵa, kózdi baılaýǵa urynyp júrmiz», depti.
Jaryqtyq Abaı atamyz bolsa, maqtan deıtin dúnıeni úlkendik jáne maqtanshaqtyq dep ekige bóledi de, úlkendik – adam ishinen ózin-ózi baǵaly esep qylmaq, bul minez – aqyldylardyń, arlylardyń, artyqtardyń isi, olar ózin jaman degizbesem eken dep azaptanady. Maqtanshaqtyq – baı desin, batyr desin, qý desin, pysyq desin, dep júrip, «demesindi» umytyp ketedi, deıdi dana qart.
Sózimizdi túıinder bolsaq, maqtan bar jerde adam balasy rýhanı jetilmeıdi. Rýhanı jetilmegen adam qaı taraptan bolsyn rýhty, kemel dúnıe jasaı almaıdy. Ár nárseniń shegi bolatyn sııaqty, maqtaý men madaqtyń da shegi bar.
«Men qaýip etkennen aıtamyn», dep aqyn Murat Móńkeuly aıtpaqshy, Prezıdentimiz dál qazirgi qazaq qoǵamynyń kúrdeli dertin anyq eskertip otyr. Osydan sabaq alsaq edi!!!
