Baqyt Odnaıuly: «Kúreske kúsh emes, aqyl kerek»

Baqyt balýan Shyńǵys qaǵan elinde asa tanymal tulǵa. Mońǵoldyń kóptegen  qalamger-jýrnalısteri ony keıipker etip kólemdi ocherkter jazdy. Mysaly, 1997 jyly Ulan-Batyr qalasynda shyǵatyn «О́nóódór» («Kúndelik») atty gazettiń 16 qańtar kúngi sanynda R.Chýlýýn esimdi jýrnalıst: «Baqyt Odnaıuly taý qyranyndaı kúres kilemine julqynyp shyqqanda kórermen qatty súısinýshi edi. 1970 jyldary mońǵol balýandary dúnıege tanyla bastaǵan kez. Ásirese erkin kúres túrinen báseke kúshti boldy. 1974-1975 jyldary Baqyt qıyrdaǵy qazaq ortasynan kelip, jastar arasynda chempıon atandy. 1976 jyly eresekter arasynda el birinshiligi Zabqyn aımaǵynda ótti. Osy dodaǵa tuńǵysh qatysqan 22 jasar qazaqtyń balasy Baqyt 82 kıloda kúresip, qola medalǵa ıe boldy. Kelesi jyly salmaǵy kúrt ósip 100 kıloǵa jetip, álem chempıony H.Baıanmýkeden ǵana jyǵylyp, kúmis medal qanjyǵalady. Osy jetistigin qatarynan tórt jyl qaıtalady. 1980 jyly osy salmaqta top jaryp, 1985 jylǵa deıin eshkimge des bermedi. 1986 jyly 130 kılo salmaqqa aýysyp 1988 jylǵa deıin aldyna jan salmady...» dep jazypty.

Sol sııaqty óte tanymal «Bóh» («Balýan») gazetiniń 1999 jylǵy kezekti sa­nynda B.Onqa atty zertteýshi bylaı depti: «Boıy – 190 sm, salmaǵy – 125 kılo, keýdesiniń kólemi – 130 sm, qoıý qara qasty, eńgezerdeı osy bir qazaq azamatyn kórgende kóz toıady. Erkin kúres túrinen 1980 jyly Máskeý olımpıadasyna jáne 1983-86 jyldary qatarynan úsh dúrkin álem chempıonatyna qatysty. 1986 jyly álem birinshiliginiń kishi qola medalin alyp keldi. «Izgi nıet» oıyndarynyń jáne halyqaralyq Internasıonal saıysynyń eki dúrkin jeńimpazy. Halyqaralyq úlken týrnırlerden 4 altyn, 11 kúmis, 6 qola, jalpy sany 80-nen astam medal alǵan qazaq ultynyń ulany»

Múmkin, tarıh úshin qajet bolar, 1964 jyly Tokıo olımpıadasyna qatysqan mońǵolııalyq R.Aldanysh atty jelaıaq qyzymyzdan keıin, 1980 jyly Máskeý olımpıadasyna qatysyp +100 kılo salmaq dárejesi boıynsha jarysqa túsken ekinshi qazaq – Baqyt Odnaıuly eken. Baqytqa Olımpıada júldesi buıyrmapty. Bastapqy eki beldesýde jeńiske jetip, úshinshi kezekte áıgili keńestik balýan Soslan Andıevten jeńilgen. S.Andıev osy joly Olımpıada chempıony atandy.

Dańqty balýan óz dáýirinde Olım­pıada  jáne álem chempıondary men júl­degerleri: Soslan Andıev (KSRO), B.Baýgartner (AQSh), D.Gobedjeshvılı (KSRO), I.Bolla (Vengrııa), B.Molla (Kanada), A.Sandýrskı (Polsha), A.Shreıder (Germanııa), Kasımıkov (KSRO), Habelev (KSRO), Robotka (Vengrııa) t.b. alyptarmen ıyq tires­tirip, birde jeńip, birde jeńilip júrgen azamat.

Ásirese 1981 jyly erkin kúresten AQSh-tyń Toleda qalasynda ótken Álem kýbogynda qola medal, 1986 jylǵy Álem birinshiliginde kishi qola medalǵa qol jetkizdi. О́z basym aǵamyzben kópten dámdes-syrlas júrgen jaıym bar. Baqań bir qaraǵanda tuıyqtaý kóringenimen qazaqy áńgimeni baptap aıtqanda meıiriń qanyp tyńdaısyz. Sonymen, elordaǵa at basyn burǵan kezekti saparynda B.Odnaıulyn áńgimege tarttyq:

–  Baqyt aǵa, sportqa qaı kezden bastap den qoıdyńyz?

– 1971 jyly 10 jyldyq orta mektepti bitirgen soń eshqandaı oqýǵa túse almaı dalada qalyp qoıdym. Ulan-Batyrda apa-jezdem turatyn. Salyp uryp sonda bardym. Apaıym: «til úıren, elmen tanys» dep, ózi jumys isteıtin un óndirisine «elektrıktiń kó­mekshisi» degen jyly orynǵa jaıǵastyrdy. Meniń soraıǵan boıymdy kórip óndi­ristiń voleıbol komandasynyń jat­tyqtyrýshysy shaqyryp aldy da, dop oınaýymdy talap etti. Menen voleıbolshy shyǵady dep oılasa kerek.

– Sizden voleıbolshy shyqty ma?

– Sporttaǵy alǵashqy medaldy osy voleıboldan aldym. 1973 jyly jastar arasyndaǵy respýblıkalyq birinshilikte bizdiń komanda júldeli úshinshi orynǵa ıe boldy.

– Kúresti qashan bastadyńyz?

– Kúresti 20 jasymda bastadym. 1974 jyly oıda joqta  erkin kúreske kelip qatysyp, eki aıdyń ishinde jas­­tar arasyndaǵy birinshilikte 84 kılo salmaqta top jardym. Ile-shala Sol­tústik Koreıanyń Phenıan qalasyn­da ótken «Olımpıada úmitteri» atty halyqaralyq jarysqa qatysyp, alǵash­qy altyn medalǵa qol jetkizdim. Kelesi jyly taǵy da jastar arasynda chempıon boldym. Osylaı meniń kúrestegi kúnderim bastaldy.

– 1976 jyly eresekter qataryna óttińiz...

– 1976 jyly eresekterge óttim.  Salmaǵym 82 kılo. El birinshiligine Baı-О́lke aımaǵy atynan qatystym. Mońǵol balýandarynda unamsyz bir ádet bar. Olar óz elinde basqa ulttyń adamynan jeńilýdi qup kórmeıdi. Eger jeńilgen jaǵdaıda ózgeleri  ony kelekelep mazaq etedi. Men qola medal úshin Batshýlýn degen balýanmen kezdestim.  Sumdyq namysshyl eken. Tik shapshyp, edireń-edireń etedi. Men de qarap qalmadym, tuqyrtyp turyp, álgini ári-beri tóńkerdim. Tóreshi meniń qolymdy kóterdi. Jeńilgen jigit kilemnen turmaı jatyp aldy. Ony komandalastary zembilge salyp áketti.

–  1980 jyly ótken Máskeý olımpıadasyna qatystyńyz...

– 1980 jyly Máskeý olımpıadasynda kúrestim. Men kúresetin salmaqqa álemniń 33 eliniń 151 palýany qatysty. Salmaǵym 100 kılodan joǵary bolatyn. Osetın jigiti Soslan Andıevten jeńildim. Ol Olımpıada chempıony boldy.

– Siz erkin kúresten  Álem kýbogy men Álem birinshiliginen medal alǵan Mońǵolııadaǵy tuńǵysh qazaq ekensiz. Taǵdyr osyndaı ǵajaıyp múmkindik syılapty. Osy kúresterińiz jaıynda tarqatyp áńgimeleýge qalaısyz?

– 1981 jyly Álem kýbogy jolyn­daǵy kúres AQSh-tyń Toleda qalasynda naýryz aıynyń 28-29 kúnderi ótti.  Buǵan ár qurlyqtaǵy úzdik komandalar shaqyryldy. Azııa qurlyǵy atynan mońǵol balýandary bardyq. Ol zamanda jarystyń ózindik ereksheligi bar edi. Búgingideı komandalar betpe-bet kúresip, esep aıyryspaıtyn. Árbir salmaqtaǵy balýandardyń jekeleı kórsetkishi boıynsha komandanyń upaıy túgendeletin.

Sodan opyr-topyr kúres bastaldy. Bir zamanda ańdasaq, bizdiń komanda men taǵy bir  komandanyń upaıy teńesipti. Eldiń bári kúresip bitken. Kúrespegen 100 kılodan joǵary salmaqta jalǵyz men qalyppyn. Kim jeńedi, sonyń komandasy Álem kýbogynyń qola júldegeri atanbaq.

Buǵan deıin Mońǵolııa balýandaryna mundaı múmkindik buıyrmaǵan. Komandalastarymynyń kózi jaýdyrap maǵan qaraıdy. Olardyń janarynan: «Baqyt, bizdi jerge qaratpa!» degen janaıqaıdy oqydym. Osylaı bir surapyl shaıqas bastaldy. Aqyrynda men jeńdim. Qorytyndy esep boıynsha Keńes odaǵy balýandary birinshi oryn, amerıkalyqtar ekinshi oryn, bizdiń komanda úshinshi orynǵa ıelik etti. Osylaı Álem kýbogynyń jekeleı salmaqta da qola medalin alǵan jaıym bar.

– Bul oqıǵa týraly sol tusta Moń­ǵolııa baspasózinde kóp jazylypty. Tipti sizdi «ult batyry» retinde sıpattapty...

–  Biz jeńis alyp kelgen soń úkimet adamdary qabyldady. Eldiń basshysy qolymdy qysyp, rahmetin aıtty. Memlekettik nagrada – «Altyn Juldyz» ordenin keýdeme taqty.

– 1986 jyly siz Álem chempıonatyna qatysyp, kishi qola medal alǵan ekensiz. Osy oqıǵany tarqatyp kórsek?

 – 1986 jylǵy álem birinshiligi qazan aıynyń 19-22 aralyǵynda Vengrııanyń astanasy Býdapesht qalasynda ótti. Men 120 kılodan joǵary salmaqta kúrestim. Osy salmaq boıynsha bas júlde Amerıka balýany Brıýs Baýgartnerge buıyrdy.  Ekinshi orynǵa Keńes eliniń balýany Davıd Gobedjeshvılı ıe bol­dy da, úshinshi orynǵa shyqqan ger­ma­nııalyq balýan Adreas Chorder ekeýmizdiń upaıymyz teńesip qaldy. Sóıtip A.Chorder qola medal aldy da, maǵan kishi qola medal buıyrdy. Osy jetistigim úshin maǵan «Halyqaralyq dárejedegi sport sheberi» ataǵy berildi.

– Úlken sportta qııanat kóp bolady dep jatady, sondaı jaǵdaı ba­syńyzdan ótken joq pa?

– Talaı qııanatty bastan keshirdik. Bir jyly erkin kúresten Azııa birinshiligi Úndistanda ótetin boldy. Baratyn komanda quramyna men de kirdim. Úndistan kapıtalıstik el bolǵandyqtan baratyn sportshylar quramy Ortalyq komıtette qaralyp, bekitiledi. Osy tizim boıynsha Syrtqy ister mınıstrligi shetelge shyǵatyn vıza beredi.

Qazirgi tanymal dıplomat Saıran Qadyruly Syrtqy ister mınıstrliginde qyzmet atqaratyn. Úıge Sákeń keldi súıinshi surap: «Oıbaı, Baqyt, Azııa birinshiligine baratyn boldyń, bizge tizim kelip tústi, ishinde seniń aty-jóniń bar» dedi. Sodan ápke-jezdemde es qalmady. «Úndistan ystyq el, kún ótip ketpesin» dep ádemi aq sur kostıým satyp alyp kıgizip qoıdy. Erteń attanady degen kúni aǵaıyn-týǵandardy shaqyryp, kishigirim toı jasadyq.

Tańerteń erte áýejaıǵa kelsem, bizdi bastap baratyn bastyqtar: «Baqyt, sen barmaıtyn boldyń, ornyńa basqa bal­ýan barady. Sen áli jassyń, bolashaǵyń alda!» dep, mańyrap tur. О́mirimde osylaı qulazyp kórmegen shyǵarmyn. Sendelip, kók soqqan tekedeı áýejaıda qalyp qoıdym. Osyndaı kúnder de ótken bizdiń bastan...

– Shynyńyzdy aıtyńyzshy, sportta qazaqy qanyńyzǵa tartyp, namysqa basqan kezińiz boldy ma?

–  Taǵy bir jyly mynadaı oqıǵa boldy. Alpystan astam ataqty balýandar jınalyp mońǵoldyń ulttyq kúresinen básekege tústik. Tańerteń bastalǵan kúres tús aýǵanda baryp ortalady. Eń sońynda eki  balýan qaldyq. Sodan ári arbastyq, beri arbastyq, alystyq-julystyq, jyǵysa almadyq. Kórermen jalyǵa bastady. Olardyń kóńilin aýlap áskerı bólimniń úrmeli aspaptar orkestri quıqyljytyp mýzyka oınady. 

Bir kezde qulaǵyma óte tanys áýen sharyqtaı jónelgeni. Baıyptap tyńdasam, Abaıdyń «Kózimniń qarasy» eken. Shirkin, syńsyp tur. Qý me­dıen dala, qumy kóship, kıigi júgirgen Ǵobynyń quba shólinde Abaı atamnyń áni. Tula boıyma tylsym kúsh kelip quıyldy. Ánniń shýmaǵy kóterilgen tusynda men de qarsylasymdy tik kóterip, basymnan asyryp laqtyrdym. Dalanyń qaıraq qumyn qaýyp jyǵylǵan qarsylasym: «Myna qazaqty qarashy, ultynyń áni estilip edi ózinen ózi qutyrynyp ketti» dep kúńkildep jatty.  Oǵan qarap turǵan men joq, basynan attap, taırańdap júre berdim. Osyndaı da qyzyq bolady eken.

–  2000 jyly sizdiń ǵumyrbaıandyq tarıhyńyz jazylǵan  «Nar tulǵa» at­ty kitap jaryq kóripti. Osy kitap­ta qa­zaqtan shyqqan tanymal rejısser Sultan Qojyqovpen jolyǵyp dámdes bolǵanyńyz jaıly derekti kózimiz shaldy. Qalaı, qaıda júzdesip júrsizder?

– 1981 jyly Grýzııanyń astanasy  Tıblısı qalasynda erkin kúresten «A» klastyq halyqaralyq týrnır ótti. Dál kilemge shyqqaly turyp  áıgili rejısser Sultan Qojyqov aǵamen tanys­tym. Marqumdy burynda «Qyz Jibek» fılminiń rejısseri retinde biletin edim. Meniń qazaq ekenimdi estigen jerde eńirep jetti. Arshyndap kelip: «Aı, baýyrym-aı, arysym-aı, batyrym-aı, bar ekensińder ǵoı, qazaqtyń atyn shyǵaryp júrgen senen aınalaıyn!» dep, bas saldy. Kújireıip turǵan meni sholpyldatyp súıip jatyr. Qasymdaǵy mońǵol balýandary ań-tań... Eki qazaq súıisip jatyrmyz. Kilem men kúres jaıy­na qalǵan.

– Sodan...

– Sodan esimdi jısam bapkerim «kilemge shyq» dep ursyp jatyr eken. Menimen kúresetin túrik balýany baıa­ǵyda kilemge kelip alǵan, kútip tur. Onyń da salmaǵy 120 kılo, kóziniń aǵy aı­nalyp, qyzaryp ketken, qańtardaǵy jaraǵan býra sekildi bireý. Tegi kezinde Keńes elinen qashqan kavkazdyqtardyń tu­qymy bolar dep joramaldadym, basy qazan­daı, ústi basyn jún basqan taýdyń jabaıy aıýy sııaqty yńyranady-aı kelip.

Kilemge bettep bara jatyp, artyma burylyp qarasam, Sultan aǵam shóke túsip otyryp qalypty. Eki alaqanymen betin kólegeılep alǵan. Tegi meni je­ńiledi-aý dep oılasa kerek, táńirisine jalbarynyp jatyr. Shirkin, qan degen bólek qoı, shıyrshyq atyp shyǵa keldim. Tóreshiniń ysqyryǵymen qosa qarsylasyma oqsha atyldym.  Beıshara beıqamdaý adam eken, syp etip aıaǵyna ótip  kettim. Ash belinen oraı ustap, ózim shalqaıa berip oń qaptalǵa laqtyrdym. Top etip eki upaı qorjynyma túse qaldy.  Qaıta beldestik, ekinshi kezeń teń aıaqtaldy. Aqyrǵy beldesýde artyna shyǵyp ketip taǵy bir upaı aldym. Anaý shette typyrshyp turǵan Sultan aǵama kózimniń qıyǵyn salyp qarap qoıam. Jaryqtyq máz-máıram, arqa-jarqa. Meniń jeńisime áıeli ul tapqandaı qýan­dy. Sol kúni Sultekeń eń úlken meı­ram­hanaǵa dastarqan jaıyp meniń qurmetime kúlli komandany qonaq etti.

– Qazaqtyń dańqty balýany Ábil­seıit Aıhanovty aǵa ári ustaz tutatyn kórinesiz, onyń sebebi qalaı?

– Ábilseıit Aıhanov aǵammen alǵash 1983 jyly  oıda joqta ushyrastym. Sol jyly qyrkúıek aıynyń 11-14 aralyǵynda Kıev qalasynda erkin kúres­ten álem birinshiligi ótti. Oǵan álem­niń 25 elinen 150 balýan qatysty. Men besinshi oryn ıelendim. Ábil aǵa kelip  qushaǵyna basty. Aq batasyn berdi. 

Odan keıin Ábil aǵam 1984 jyly Aýǵanstan eliniń quramasyn bastap Ulan-Batyr qalasynda ótken jarysqa kelip qatysty. Úıime shaqyryp dám tatyryp jiberdim.

Úshinshi ret aǵamen 1986 jyly Kabýl qalasynda  ushyrastym. Aýǵanstanda Sáýir tóńkerisiniń segiz jyldyǵyna oraı úlken halyqaralyq týrnır ótti. Men óz salmaǵymda 1-oryn ıelendim. Taǵy sol Ábil aǵam aıqara qushaqtap baýy­ryna basyp turyp, kózine jas aldy. Men de kózimdi sýlap ısharat jasaǵan boldym.

Dál osy kúni Kabýlda qyrǵyn soǵys bastaldy.  Babrak Karmaldyń úkimetin qulatyp, Najıbýlla bılikti qolyna aldy. Qala ishindegi qyrǵyn atysqa qaramaı Ábil aǵa meni áýejaıǵa deıin ózi shyǵaryp salyp, oq borap turǵan qoınaýda qala berdi. Ábilseıit kókem, osyndaı batyr adam.

– Bolashaqta balýan bolamyn degen baýyrlaryńyzǵa arnap ne aıtar edińiz?

– Meniń sporttaǵy ustazym – sambo jáne erkin kúresten Álem chempıo­ny, Olımpıadanyń kúmis júldegeri H.Baıanmýnke: «Eı, Baqyt, balýan bolam deseń erinbeı eńbek et, tókken terdiń bodaýy áste dalaǵa ketpeıdi,  búgin bolmasa erteń ıgiligin kóresiń. Kúres­ke kúsh emes  aqyl kerek. Aqyl men qaı­ratyń tolysqanda naǵyz bal­ýan bolasyń!» deıtin.  Osyǵan birtýar bal­ýan Aleksandr Medvedtiń: «balýan adam – shahmatshydaı suńǵyla, shtangıs­teı kúshti, marafonshydaı tózimdi, 100 metrge júgiretin jelaıaqtaı shapshań, sırk­tiń akrobatyndaı epti bolý kerek» degenin qosar edim. 

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»