Jer óspeıdi... (Malshylar malyn qorada ustaýǵa májbúr)

Oblysta Sozaq aýdanynda ǵana tórt túlikke jaıylym jeterlik eken. Aýyl sha­rýa­shylyǵy bas­qar­masynyń málimetterine qa­raǵanda, So­zaqtan ózge aýdandar tórt tú­likti qajetti jaıylymmen qam­tamasyz ete almaı otyr. Ási­rese ýaq maly kóp Or­­da­basy, Qazyǵurt, Saryaǵash, Arys, Túr­­kistan, Tólebı, Báı­di­bek, Saı­­ram aýdandarynda ja­­ıylym tapshy. Keı aýdan mal­­shylary jaıylymnyń tap­shylyǵynan malyn qorada baǵýǵa májbúr. Mysaly, Qazyǵurt aýdany, Qyzylseńgir aýylynyń tur­ǵyndary malyn sońǵy úsh jyl­dan beri qamap baǵady. Tur­ǵyn­dardyń aıtýynsha, aýylǵa kireberistegi úlken joldyń bo­ıyndaǵy jazyq jer jekege berilip ketken. Ja­ıy­lymdyq jer­lerdiń jekege ótýi búginde aýyl­daǵylar úshin problemanyń úlkenine aınalyp otyr. Tur­ǵyn­dar «Jaıylymdar týraly» zań­da jekege ótken jerdi keri qaıtaryp ortaq paıdalanýǵa múmkindikter de qaralǵanyn aıtyp, jergilikti ákimder osyǵan kúsh salýy kerek dep esepteıdi.

Jıi kóteriletin jaıylym máselesinen Nur Otan partııa­sy­nyń jergilikti fılıaly da jaq­sy habardar. Mysaly, partııanyń aýdandyq fılıaldary janynan qurylǵan partııalyq baqylaý komıssııasy jáne Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi qoǵamdyq keńester jaıylymdyq aýmaqtardyń maq­satty paıdalanylýyna monıtorıng jumystaryn júrgizgen. Jalpy jer kólemi 227504 gek­tar Túlkibas aýdanynda jaıy­lymnyń aýmaǵy – 57858 gektar. Monıtorıng arqyly aýdanda mal baǵýǵa arnalǵan jaıy­lym tapshy ekeni anyqtaldy. Tólebı aýdanynda da osyndaı jumys atqarylǵan. Aýdannyń jalpy jer kólemi 306380 gektar bolsa, onyń 26056 gektary – jaıy­lym. Zerdeleý nátıjesinde aýdan­da mal basyna qajetti ja­ıy­lymdyq jer kólemi tapshy ekeni anyqtaldy. Jaıylymdyq jerdi maqsatty ári zańǵa sáıkes paıdalaný, turǵyndardyń mal sharýashylyǵymen aınalysýy­na jaǵdaı jasaý máseleleri par­tııa­nyń turaqty baqylaýynda bolmaq.

Saıram aýdanynda da jer má^­selesi óte ózekti. Aýdan halqy ty­­ǵyz ornalasqan, jer kólemi az. Byl­tyr júrgizilgen túgendeý ju­­mystarynyń nátıjesinde aýdan­­­nyń jer qory boıynsha ja­ıy­lym­dyq jerler 24549 gek­tar bolǵan. Aýdandaǵy mal ba­synyń statıstıkalyq esebi bo­ıynsha aýdanǵa 1777084 gektar, al bar jaıylymdy shegergen­de 1752535 gektar jaıylym jer qa­jet. Mamandardyń esep­teýinshe, aýdan­daǵy shartty mal basyna shaqqandaǵy jaıylymǵa degen qa­jetilik – 2,1 mln gektar. Qazir ja­ıylymdyq jerlerdiń tap­shy­lyǵyna baılanysty mal basy n­egizinen qolda, ıaǵnı qorada us­talady.

Sondaı-aq aýdandaǵy óz zamanynda jer daýy men jesir da­ýyn ádil sheship otyrǵan Qasymbek datqanyń esimin ıelengen aýyldyń 700-den astam turǵyny kóp jyldan beri jerlerin daýlap keledi. Aýdan ákimi, oblys basshylyǵy habardar aýyldaǵy jer daýy zań sheńberinde, ıaǵnı sot arqyly sheshimin tabýy tıis. Alaıda aýyl turǵyndary óz quqyqtaryn qor­ǵaý úshin sotqa shaǵymdanýǵa qu­lyqsyz nemese shyǵyny men ma­sha­qaty kóp is sanaıdy. Kezinde ózde­ri kelisim berip, keıinnen san soǵyp qalǵandary da joq emes. Ázirge ákimderge aıtyp ádildik izdeý­men áýre. Bul – Saıram aýdanynda keminde shamamen sońǵy on jyl boıy kóterilip kele jatqan másele. Jerge qatysty ózge eldi meken turǵyndarynyń da aıtar aryz-shaǵymdary bar. Mysaly, Qarabulaq aýylynda 1042 turǵyn úı zańsyz salynǵan. Atalǵan tur­ǵyn úılerdi zańdastyrý maqsa­tyn­da zańsyzdyqqa jol bergen jer paıdalanýshylarǵa shara qabyldaý úshin oblystyq jer ınspeksııasy bas­qarmasyna shaǵym joldanǵan. Búginde aýylsharýashylyq maqsa­tyn­daǵy jerge zańsyz turǵyn úı sa­lynǵan «Mır Alısher Navoı» О́K-ge shara qoldaný máselesi sotta qa­ralýda.

Qazir Saıram aýdanynda 17625 azamat jeke turǵyn úı qury­ly­sy úshin bólinetin jer teli­min alý­­ǵa kezekte tur. Olardyń su­ra­­­nysyn qanaǵattandyrý úshin shama­men 3 myń gektarǵa jýyq jer qajet. «Kezekte turǵan azamat­tarǵa qajetti jer telimderi aýyl sharýashylyǵy aına­lymynan jeke turǵyn úı qu­rylysy úshin aýystyrylsa, bir­qa­tar sharýa qojalyqtary men aýyl turǵyn­da­ry kúnkórisine jarap otyrǵan egin­shiliginen ajyrap qalady. Son­dyqtan jerge qatysty máse­le­­lerdi sheshýge baǵyttalǵan ke­shen­di baǵdarlama daıyndalýda. Baǵdarlamada aýyl bıleri, sharýa qojalyqtary, óndiristik kooperatıvter ókilderin tarta otyryp, eldi mekenniń ereksheligine, suranysyna qaraı naqty jaǵdaıy zerdelenip, jerge qatysty túıtkildi máselelerdiń tıimdi tetigin tabý joldary qaralady», degen bolatyn aýdan ákimi Ulasbek Sádibekov eseptik kezdesýde. Qazirgi tańda kezekti qamtý maqsatynda eldi me­ken­­derdiń bas josparlaryna sáı­­kes aýylsharýashylyq maqsa­tyn­­daǵy jerler shegi ózgertilip, bir­qa­tar aýylda egjeı-teg­jeı­li jos­par­laý jobalary daıyn­da­lýda. De­mo­grafııalyq ósimi jo­ǵary, 210 myńǵa jýyq halyq turatyn aýdanda jer­di tıimdi paılaný – asa mańyzdy. Aýdan­da mal basy da kóbeıe túsken. Bıyl aýyl sharýashylyǵy salasynda 81,8 mlrd teńgeniń ónimin óndirý jos­par­lanýda. Jyl basynan ber­gi 5 aıda 19,76 mlrd teńgeniń óni­mi óndirilip, naqty kólem ın­deksi 109,1% bolypty. Mal sharýa­shylyǵy salasyndaǵy ósim ótken jyldyń tıisti kezeńimen sa­lys­tyrǵanda 9,2%-ǵa jetken. Aýdanda 82 orta shaǵyn mal bor­da­qylaý alańy ashylyp, 21 shaǵyn otbasylyq sút fermasy iske qosylǵan. Jalpy, 997 mal bordaqylaý alańynda orta­sha eseppen 45 myń bas mal bor­da­qy­la­nýda.

Turǵyndary eńbekqor aýdan­da búginde jer, onyń ishinde ja­ıy­lym ózekti ári sheshimi kúrdeli másele bolyp tur. Bul oraıda aýdan ákim­di­gi sharýa qo­ja­lyqtarynyń da, mal­shy­lar men jeke turǵyn úı­ge muq­taj­dar­dyń da múddesin es­ke­re otyryp sheshýdiń jolyn qa­ras­­ty­rýda.

Túrkistan oblysy