– Aqan myrza, áńgimeniń álqıssasyn tyń jańalyqqa balanyp otyrǵan qazba jumystary jaıynan bastasańyz?
– Torǵaı óńiri – bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi VIII-II ǵasyrlarda saqtar men savromat-sarmattardyń shekteser shekarasy bolǵan meken. Bul ólkeniń arheologııalyq turǵydan zerttelýi ótken ǵasyrdyń sońǵy shıreginen bastaý alsa da, keshendi zertteýler tolyq jasalmaǵan edi. Sońǵy jyldary joǵarydaǵy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda – belgili mesenat S.Ysqaqulynyń qarjylaı qoldaýymen 2016 jyldan bastap, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń baǵdarlamaly-nysanaly jobasy aıasynda zertteý júrgizýdemiz.
– Túsinikti. О́zińiz aıtqandaı, sońǵy jyldary turaqty júrgizilgen zertteý nátıjesinde atalmysh ólkeden qandaı tyń derekter tabyldy?
– Ulttyq mýzeıdiń «Halyq qazynasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty Torǵaı dalasyna júrgizgen bes jyldyq qazba jáne laboratorııalyq jumystar nátıjesinde, qazaq arheologııasy tyń derektermen tolyqty.
Máselen, Jańaqala (Qaratorǵaı) aýyly mańynda ornalasqan Saba qorymynyń ornalasý retine keler bolsaq: ejelgi saqtar dúnıetanymyna saı shyǵysynda Arqanyń alasa shoqylary, batysynda Torǵaı dalasy bastalar tustaǵy Qaratorǵaı men Sabasaldy ózenderiniń alqabyn tańdaǵandyǵy erekshe nazar aýdararlyq. Sonymen qatar qorymda jerlengen tulǵa qoǵamdaǵy áleýmettik dárejesine saı sol zamannyń mádenı úlgisimen jasalǵan buıymdardy ózimen birge qosa kómgeni anyqtaldy.
Naqtyraq aıtqanda, qazba jumysy kezinde tabylǵan 152 qola jebe salynǵan qoramsaq pen temir qanjarly áskerı bıleýshi men kólemdi altyn syrǵa taqqan áıeldiń jerlenýi bul ólke – saqtar men sarmattardyń bite qaınasqan ortaq mekeni ekendigine aıǵaq.
Ádette, buǵan deıingi zertteýlerde saq jaýyngeri qoramsaǵynda 10-nan artyq jebe kezdespegen jáne áıelderi massıvti altyn syrǵa taqpaǵan. Bul dúnıeler jańa derekterdiń bir parasy ǵana.
Laboratorııalyq zertteýler arqyly jerlengen tulǵanyń bet-álpeti jańǵyrtylyp, eskertkishtiń naqty ýaqyty anyqtaldy. Adam qańqasynyń tisin zertteý arqyly paıdalanǵan taǵam rasıony qalpyna keltirilip, qysh kózeshiligi aıqyndaldy. Sonymen qatar qorymnan tabylǵan áınekti monshaqtardy zerttegen japondyq ǵalymdar, Torǵaı men Aral teńizi arasyn meken etken ejelgi turǵyndar saq dáýirinde ózara tyǵyz baılanysta ómir súrgendigin dáleldedi.
– Maman retinde aıtyńyzshy, Torǵaıdan tabylǵan oljalar taǵy bir kezekti «Altyn adam» ba?
– Buǵan deıin Qazaqstan jerinen 8 altyn kıimdi adam tabyldy. Olar: Esik bekzadasy, Bereldegi salt attylar, Tarbaǵataıdaǵy Shilikti jáne Eleke sazy ámirshileri, Batys Qazaqstandaǵy Taqsaı abyzy, Shyǵys Saryarqadaǵy Taldy-2 ámirshisi, Atyraýdaǵy Araltóbe jaýyngeri jáne Úrjar abyzy.
Al biz zerttegen Saba-1 qorymy j.s.d. VII-VI ǵasyrlarda saqtar dúnıetanymyna saı turǵyzylǵan, arhıtektýralyq qurylymy erekshe, jalǵan kúmbezdi eskertkish. Munda dala ámirshisi tas qabyrǵaly dáliz arqyly astyna tósenish salynǵan kúmbezdi kamera ishine, janyna qurbandyq taqtatasy men oıýlanǵan súıek quraly qoıylyp, altyn áshekeıli kıimimen jerlengen. Jerlengen tulǵanyń jasy men jynysyn maman antropologtar anyqtap jatyr.
О́kinishke qaraı, eskertkish ertede tonalǵan eken. Kúmbez astyndaǵy bos orynǵa jerlengen adamnyń janyna qoıylǵan buıymdardy bireýler qazyp alyp ketken. Sonyń ózinde ártúrli pishindegi elýden astam altyn áshekeıler men múrdeniń shalbaryna kómkerilgen kólemi 3-4 mm tesik kózdi myńnan astam altyn bıserler tabyldy. Osyndaǵy altyn bıserler arqyly shalbardy jańǵyrtýǵa tolyq múmkindik bar.
– О́zińiz jumys isteıtin Ulttyq mýzeıde dala ámirshileri men abyzdardyń altyn buıymdary, kıimderiniń jańǵyrtpalary kórmede tur. Arheolog retinde osy ashylymdarǵa qatystyńyz ba?
– Ulttyq mýzeıde segiz altyn kıimdi adamnyń altaýynyń qaıta jańǵyrtpalary kórme zaldaryna qoıylǵan. Sonymen qatar mýzeı qory men ekspozısııasy sońǵy ashylym materıaldarymen tolyǵýda. Atap aıtsaq, olar Shyǵys Qazaqstannyń Úrjar óńirinen tabylǵan abyz áıel kıiminiń túpnusqa áshekeıleri men kıiminiń jańǵyrtpasy; Marqakóldegi ortaǵasyrlyq Túıetas-Aıan eskertkishterinen tabylǵan at ábzelderiniń jańǵyrtpasy; Katonqaraǵaıdaǵy ortaǵasyrlyq Qaraqaba eskertkishinen tabylǵan mýzykalyq aspap, qarý-jaraq jáne t.b.
О́z basym 1999–2013 jyldary Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy toń basqan Berel obalary men 1999 jyly Atyraý oblysy Jylyoı aýdanyndaǵy Jem ózeni boıyndaǵy Araltóbe obalaryn zertteýge qatystym. 2018 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń óńirdi damytý baǵdarlamasy aıasynda Tarbaǵataı aýdany Eleke sazy jaılaýynan kezekti altyn kıimdi adamdy zertteýge atsalystym.
Bul jerde kópshilikke túsinikti tilmen aıtar bolsam, arheologııalyq ashylymdy jalǵyz adam jasamaıdy. Bul – ujymdyq eńbek. Mysaly, dalalyq zertteýlerge 5-6 ǵylymı qyzmetker men 30-40 jumysshy qatysady. 2018 jylǵy Eleke sazy ashylymynda ekspedısııa basshysy boldym. Al joba jetekshisi – Zaınolla Samashev aǵamyz. Sonymen qatar áriptesterim: Aıdos Chotbaev, Ábdinur Nusqabaı, Arhat Qaıyrmaǵambetov, Meıirjan Qyzyrhan, Ǵalymjan Qııasbektiń eńbegi zor.
– Jyl saıyn «Altyn adam» tabyldy dep álemge jar salamyz. Keıde osy oqıǵa otandyq arheologtardyń arzan pıar aksııasy sııaqty áser beredi. Osy muralardy halyqaralyq ǵylymı orta qanshalyqty moıyndaıdy?
– Arheologııa – saıasattyń soıylyn soqpaıtyn ǵylym. Máselen, erte temir dáýirinde Orhonnan Dneprge deıingi Eýrazııa keńistiginde saq-skıftik «úshtik» (qarý-jaraq, ań stıli jáne at ábzelderi) bir mádenı-tarıhı qaýymdastyq retinde moıyndaldy. Qazirgi qazaq dalasy joǵarydaǵy mádenı-tarıhı úrdistiń ortasy boldy.
Búginde osy ortaq muralardy zertteýshi arheologtar ondaǵan memleket jerine zertteý jumystaryn júrgizedi. Olar bir-biriniń ǵylymı tabystary men jetistikterinen tez habardar bolady jáne bári ortaq ádistemege saı jumys jasaıtyndyqtan tez túsinisedi. Sol sebepti, jerimizden tabylyp jatqan altyn muralar halyqaralyq qaýymdastyq aldynda óz deńgeıinde moıyndalýda.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
