Jalpy, bıylǵy jyl ısi qazaqtyń jańǵyrýynan, jańarýynan, Abaı álemine bet burýdan bastaldy. Aqyn álemin tanyp-bilýge, «Tolyq adam» ilimin zerttep-zerdeleýge, elimizdi tyń serpinmen damytý jolynda eńbekterin basshylyqqa alýǵa den qoıdyq. Fransýzdyq ǵalymdar Joselın Perer men Marıvann Perer «Adamzattyń oıshyly» dep ardaq tutqan biregeı ǵulamamyzdy Qazaqstannyń brendi retinde dúnıe júzine keńinen tanystyrýǵa, oı-tujyrymdarynyń mán-maǵynasyn jan-jaqty talqylaýǵa kiristik. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasy arqyly mereıtoılyq jyl aıasynda atqarylýy tıis osyndaı mindetterdi mejelep berdi.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev 1995 jyly Birikken Ulttar Uıymynyń IýNESKO baǵdarlamasy aıasynda ótkizilgen aqynnyń 150 jyldyq toıynda «Abaı jylyn ótkizgen jaqsy. Abaı jyryn jattaǵan durys. Al onyń tereń oıy men pikiri tek aıta júrer áńgime bolmaı, kúnbe-kúngi tirligimizge bir kirpish bop qalanyp jatatyn naqty iske aınalsa, tipten quba-qup. Ol úıretken taǵylym men ol kóksegen murattardy shyn qasterleı bilgenimizdiń, ádilet pen abzaldyq ustazy aldyndaǵy perzenttik qaryzymyzdy tereń túsinip, óteı alǵandyǵymyzdyń birden-bir belgisi de osy bolyp tabylady» degen edi.
Toı toılaý úshin emes, rýhanı oı-órisimizdi ósirýdi kózdegen bıylǵy is-sharalardyń eń áýeli oı salýdan bastalǵany bek qýantady. О́ıtkeni kúlli adamzat tarıhynyń qanshama ǵasyrlyq san alýan belesterinen ótken ádebıeti men mádenıeti, ıaǵnı halyq danalyǵy men sóz óneri barsha álem halyqtarynyń rýhanı qundylyqtar qazynasyn quraıtyny belgili. Teńizdiń tamshydan quralatyny sekildi bul baǵa jetpes baılyqtyń da ár ulttar men ulystardaǵy jekelegen uly tulǵalar shyǵarmalarynan nár alyp, ýaqyt ótken saıyn qordalana beretinin jaqsy bilemiz.
Qaınar kózi qadym zamandardan bastaý alatyn qazaq ádebıeti tarıhynda jınaqtalǵan uly muralarymyzdyń barlyǵynyń da ózindik erekshelikteri, ulttyq sıpaty mol. Munymen qatar olardyń basym kópshiliginiń búkil álemdik ádebıettiń klassıkalyq nusqalarymen de úndestigin, úzeńgi qaǵystyra alar básekelestigin baıqamaý múmkin emes. Osy oraıda qazaq ádebıetiniń asa kórnekti tulǵalarynyń biri, «sóz patshasyn» ulttyq deńgeıden álemdik arenadaǵy bıik shyńdarǵa deıin alyp shyqqan Abaıdyń alyp tulǵasy kún ótken saıyn asqaqtaı túsýde!
Osy rette aqyn mereıtoıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti aıtqan myna sóz taǵy da eriksiz eske túsedi. «Abaı... barsha álemge aty qadirli, sózi ótimdi, pikiri qymbat adamzat ardaǵy, adamzat aqyny, adamzat aqylmany bolyp kóterilip otyr. Buryn-sońdy kóterilmegen taqyryptardy kóterdi. Buryn-sońdy úrdiske enbegen janrlardy engizdi. Syrt sıpattaý, syrt dáripteýdi qoıyp, adamnyń ishki janyna úńiletin, bolmystyń tuńǵıyq qaltarystaryn ashatyn asa mándi fılosofııalyq-áleýmettik lırıka týǵyzdy. Shyǵys poezııasyna tán náziktik, áýezdilik, oınaqylyq batys ádebıetine tán jiti zertteýshi zerdemen baıydy...
Sezimtal aqyn, sergek oıshyl ǵulama dala tirshiligin ózge dúnıe tirshiligimen salystyra zerttep baryp túsingisi keldi. Bala kezinen tanys arab, parsy tilindegi kitaptardy qaıta aqtaryp, Shyǵys poezııasyna, tarıhyna, fılosofııasyna sony kózqaraspen qarap, jańasha baǵa berdi».
Osylaısha Elbasy abaıtaný ilimine memlekettik deńgeıde mán berip, tyń kózqarastar men jańa paıymdaǵy parasatty pikirler legine jol ashyp berdi. Memleket basshysy bul úrdisti ári qaraı jarasymdy túrde jalǵastyryp áketti. Uly aqyn, hakim Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolýyna oraı «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalasynda Prezıdentimiz: «...ıntellektýaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý aldy deýge bolady. Uly oıshyl ár sózimen ulttyń órisin ósirýdi kózdedi. Sondyqtan Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón» dep ulaǵatty paıym jasady.
Endeshe Abaıdy tereń tanyp, oqyǵanymyzdy kóńil kókjıegine Temirqazyqtaı qonaqtatyp, aınalamyzǵa túsindire berý, barshamyzdyń azamattyq ári patrıottyq boryshymyz dep bilemin.
О́leńderi men qara sózderinde Abaıdy aıryqsha alańdatqan másele – qazaq ultynyń bolashaǵy ekeni talassyz aqıqat. Osy oraıda kesip-tilip, synap aıtsa da, ýytty tilmen minep aıtsa da, tipti asqaq pafospen jyrlap aıtsa da kókeıiniń túpkirinde ultyna degen uly mahabbatynyń jatqanyn bek túsine alamyz.
4-qara sózindegi myna bir pikirine nazar aýdaraıyqshy: «Árbir ýaıym-qaıǵy oılaǵysh kisi ne dúnıe sharýasyna, ne ahıret sharýasyna ózgeden jınaqyraq bolsa kerek. Árbir jınaqylyqtyń túbi kenish bolsa kerek. Endi olaı bolǵanda, únemi ýaıym-qaıǵymen júre alamyz ba? Únemi kúlmeı júrýge jan shydaı ma eken? Joq, men únemi ýaıym-qaıǵymenen bol demeımin. Ýaıym-qaıǵysyzdyǵyńa ýaıym qyldaǵy, sol ýaıym-qaıǵysyzdyqtan qutylarlyq oryndy qareket tabý kerek hám qylý kerek. Árbir oryndy qareket ózi de ýaıym-qaıǵyny azaıtady, orynsyz kúlkimenen azaıtpa, oryndy qareketpen azaıt!»
Oryndy qareket týraly budan asyryp ne aıtýǵa bolady? Oryndy qareketpen aınalyspaq turmaq, mynaý alasapyran tirlikte óz ornyn tappaı júrgender az ba búgin? Joǵarydaǵy pikirin danyshpan aqyn bylaı túıindeıdi: «Adam balasy jylap týady, keıip óledi. Eki ortada, bu dúnıeniń rahatynyń qaıda ekenin bilmeı, birin biri ańdyp, birine biri maqtanyp, esil ómirdi eskerýsiz, bos, jaramsyz qylyqpen, qor etip ótkizedi de, taýsylǵan kúnde bir kúndik ómirdi bar malyna satyp alýǵa taba almaıdy.
Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ónersiz ıttiń isi. Áýeli qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyńa súıenip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy».
Hakim Abaıdyń qara sózderindegi adamzat balasyna, onyń ishinde qazaqqa qarata aıtqan ǵaqlııalarynyń basty kredosy – jamandyq pen aramdyqtan meılinshe alystap, jaqsylyq pen adaldyqqa barynsha jaqyndaý, eńbekti súıý, masyldyqtan aýlaq bolý.
«...Já, kimdi súıdik, kimniń tileýin tiledik? О́zi qurttanyp shashylǵan bolys-bıler tura tursyn. Endi, álbáttá, amal joq, momyndyǵynan «yrys baqqan – daý baqpas» degen maqalmen bolamyn dep, bergeninen jaǵa almaı, jarymyn berip, jarymyn tynyshtyǵymen baǵa almaı, ury, zalym, qýlarǵa jemit bolyp júrgen shyn momyn baılardy aıamasań hám sonyń tileýin tilemeseń bolmaıdy. Sonan basqany taba almadym» deıdi Abaı 22-qara sózinde. Kóz aldyńa búgingi orta tapty qalyptastyrýǵa barynsha úles qosyp jatqan kásipkerler qaýymy kelmeı me? Mine, búgingi kúnde de sonshalyqty qoldaý men qorǵanyshqa zárý bop otyrǵandar da osy tapqanyn tapqanyna jalǵap, otbasy men memlekettiń tileýin tilep júrgen qaıaý kóńil kásipkerler ekeni shyndyq! Endeshe osyndaı isker azamattardy qoldap, demeý jasaý is basyndaǵy azamattardyń abzal boryshy dep uǵynǵan abzal.
Sonaý HH ǵasyrdyń bas kezinde-aq taǵy bir danyshpanymyz, ult kemeńgerleriniń biri Ahmet Baıtursynuly hakim Abaıdy «Qazaqtyń bas aqyny» dep tanydy. Ahań Abaı týraly: «Sóz jazatyn adam ári jazýshy, ári synshy bolarǵa kerek. Sózdiń shyraıly, ajarly bolýyna oıdyń sheberligi kerek; unamdy, oryndy, dámdi bolýyna synshylyq kerek; maǵynaly, mańyzdy bolýyna bilim kerek. Abaıda osy úsheýi de bolǵan», deıdi. Alyp-qosary joq, ondyqqa dál tıip turǵan aıdan anyq baǵalaý!
Abaı hakimniń ár synynda tereń jaqsy kórý men óz halqyna degen aınymas mahabbattyń jatqanyn bek túsinýimiz kerek. Danyshpan aqyn synaı otyryp, sóz uǵar sanasy bar árkimge baǵyt-baǵdar nusqaıdy, jol kórsetedi.
Jastyqta bir kúlgeniń – bir qaralyq,
Kúlki baqqan bir kórer bısharalyq.
Áýeli óner izdelik qoldan kelse,
Eń bolmasa eńbekpen mal tabalyq», – degen aqyn sózderine den qoıar bolsaq, qanshama zaman ótse de esh eskirmegen janashyr aqyl men búgingi qoǵam múshelerine de kerekti nasıhatty kóretinimiz aqıqat.
О́tken ǵasyrda aıtylsa da qunyn joımaǵan, kún ótken saıyn ár qyrynan jarqyraı túsetin mundaı marjan sózder Abaıda az emes. Ǵajaıyp sóz zergeriniń ulylyǵy da osynda shyǵar.
Aqyl sózge yntasyz jurt shabandap,
Kóngenim-aq soǵan dep júr tabandap.
Kisimsingen, jep keter bilimsiz kóp,
Jibersem ókpeleme kóp jamandap.
Amaldap qaraǵaıdy talǵa jalǵap,
Hárkim júr alar jerdiń ebin qamdap.
Maqtan qýǵan malqumar neni uǵa alsyn,
Shyqpasa myńnan bireý talǵap-talǵap.
Munda da baıqaıtynymyz, kesheginiń emes, búginginiń sózin kórip turǵandaımyz. Jerine jetkize synaý, aqynnyń óz sózimen aıtsaq, «jamandaý» arqyly jurtynyń qamyn oılaý, tek elin sonshalyqty súıgen oıshylǵa ǵana tán qasıet bolsa kerek.
Uly aqynnyń óleńderinde de, qara sózderinde de bajaılap qaraıtyn bolsaq, óner jáne eńbek atty uǵymdar egiz júıede, parallel keńistikte taldanady. Bul árıne kezdeısoqtyq emes. Qaı zamanda da bul eki uǵymnyń bir-birin tolyqtyryp, ómir mándiligin quraıtynyn jaqsy bilemiz.
Qazaǵym dep kókiregi qars aıyryla kúrsinetin hakim Abaı óz ultyn sheksiz súıý arqyly kúlli adamzat qaýymyna degen asyl mahabbatyn da tynbaı jyrlaýmen ótti.
Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de súı ol Allany jannan tátti.
Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,
Jáne Haq joly osy dep ádiletti.
Osy tórt jol arqyly danyshpan aqynnyń ómirlik kredosyn, tek qazaq halqynyń ǵana emes, álemniń asqan oıshyly, gýmanıst, fılosofy ekenin kózi qaraqty ár oqyrman tap basyp tanı alady dep senimmen aıta alamyz.
Qazaqtyń uly oıshylynyń taǵylymy mol ilimi men bilimi arysyn aıtqanda paıǵambardan, berisi túgel túrki jurtynyń piri sanalatyn Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdan bastaý alatyny aqıqat. Onyń danalyǵy, tereń oıshyldyǵy túriktiń aqyny Iýnýs Emremen, ázerbaıjan aqyny Nesımımen úndesedi.
«Adamzattyń bárin súı baýyrym dep!!!» Kez kelgen halyqaralyq uıymnyń, álem bederinde beıbitshilikti nasıhattaýmen aınalysatyn dúnıe júzine ortaq qoǵamdyq mekemelerdiń aınymas devızi osy emes pe?! Abaıdy álemge tanytý barysynda aqynnyń osy baǵyttaǵy oı-pikirlerin temirqazyq etip ustansaq jańylmaımyz dep oılaımyn.
Osy oraıda Qazaqstan halqy Assambleıasy «Abaı kúni» jáne uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraı 10 tamyz kúni «Abaı: tarıh jáne qazirgi zaman» halyqaralyq onlaın konferensııasyn jáne respýblıkalyq onlaın poezııa festıvalin ótkizýdi josparlap otyr. Ǵylymı konferensııaǵa Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan memleketterinen abaıtanýshy-ǵalymdar men tarıhshylar jáne QHA Ǵylymı-sarapshylyq keńesiniń músheleri, zııaly qaýym ókilderi qatysyp, uly oıshyldyń ǵylymı murasyn talqylaıdy.
Poezııa festıvalinde memlekettik tildi erkin meńgergen barlyq ult ókilderi qazaq tilinde aqyn óleńderin oqyp, áleýmettik jelide jarııalaıdy. Mundaǵy maqsat – etnomádenı birlestikter arasynda oıshyl aqynnyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattap, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý. 130-dan astam ult ókilderi Abaı poezııasynyń aıasynda shynaıy óleńmen júzdesip, shyraıly óleń tilimen tildesetin bolady.
Abaı kúni, aqyn mereıtoıy jáne biregeı ǵulamanyń shyǵarmashylyq álemi óz kezeginde kópultty halqymyzdyń jarasty yntymaǵyn arttyryp, bereke-birligimizdi bekemdeı túspek.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary
