Sýrette: Qyrǵyz ataýyn «QAZAQ» dep ózgertý týraly 5-sezd qaýlysy. Aqmeshit q., 19 sáýir 1925 j. Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Osy tusta, ıaǵnı HIH ǵasyrda patshalyq Reseı quramynda qansha qazaq boldy? Aıtalyq, 1830-1840 jyldary qazaq dalasyna halyq sanaǵyn júrgizgen reseılik qujatta: kishi orda qazaqtaryn sanaǵan polkovnık Blaremberg bul ólkede shamamen 500 000 adam, 100 000 tútin boldy dese, Orta júzdi sanaǵan polkovnık Býtovskıı 468 000 adam, 116 500 shańyraq bolǵany jaıly derek keltiredi. Al Uly júz qazaqtaryn sanaǵan sheneýnikter Iýjakov pen Arıstov bul elde 95 000 shańyraq, 550 000 qazaq bolǵany jaıly málimet qaldyrǵan eken. Budan biz 1830-1840 jyldary qazaq dalasynda barlyǵy – 311 500 shańyraq, 1 518 000 adam bolǵanyn ańǵaramyz. Osy tusta qazaq dalasynan tys ómir súrip jatqan qandastardy qosa eseptesek, qazaqtar sany shamamen 2 mıllıonnan asyp jyǵalady.
Endeshe, azııalyq otarlaý isin tııanaqty júrgizý úshin qurylǵan Orys geografııa qoǵamy men Saryarqany kókteı ótip, barlaý jasaǵan orys ekspedısııalary 2 mıllıon qazaqty tanymaı «qyrǵyz» dep qatelesýi múmkin be? Múmkin emes. Otarlaýshylar ejelden uly dalany erkin jaılap, kóship-qonyp júrgen etnostyń ataýy «qazaq» ekenin jaqsy bilgen. Oǵan reseılik etnograf-tarıhshy A.Levshınniń (1798-1879) 1832 jyly Peterborda jaryq kórgen «Opısanıe kırgız-kazachıh ılı kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı» atty eńbegi dálel. Ǵalym bul kitabynda dala turǵyndaryn ózderińiz kórip otyrǵandaı «qyrǵyz-qazaq» dep jazǵan.
Endeshe, bul qazaq qalaı «qyrǵyz» atanyp ketti. Bul másele jaıly qazaq oqymystysy Shoqan Ýálıhanov 1864 jyly jazǵan «Sot reformasy jaıynda hat» atty eńbeginde, orys sheneýnikteri qazaqtar arasynda barlaý-zertteý isin júrgizip, olardyń etnojaralym tarıhyn zerttegeni jaıly aıtady. Iаǵnı, 1840 jyldardy otarlaýshylar shekara basqarmasyndaǵy Sotnıkov degen sheneýnikke qazaqtardyń zań jobalaryn, sot ǵuryptaryn jınastyrýdy tapsyrady. Bul sheneýnik ózine tapsyrylǵan isti tereńnen tartyp zertteýdi qolǵa alyp, qazaqtyń rýbasylaryn jergilikti prıkazǵa jınaıdy da, olardan: qazaq halqy qaıdan shyqty, olar qalaı qalyptasty degen suraqtar qoıady. Qazaqtar bolsa, «bizdiń ata-babamyzdy bilgennen orysqa ne paıda, munyń arǵy jaǵynda aram pıǵyl jatyr. Bulardyń maqsaty, qazaqtyń túbin orys-kazaktardan shyǵarmaqshy, sóıtip bizdi orysqa aınaldyrýdyń taǵy bir haram jolyn oılastyryp otyr» degen kúdikpen prıkazǵa jınalǵan qazaqtar ózderiniń arǵy tegi arab jáne túrikten taraǵan etip kórsetedi... Sotnıkov qazaqtardy orys-kazaktarǵa aınaldyrmaq boldy degen qaýeset qyrda kópke deıin basylmady, deıdi qazaq ǵalymy (Shoqan Ýálıhanov. Tańdamaly.., Almaty, «Jazýshy». 1985 j.132-b).
Bul jerde Shoqan shyndyqty aıtqan. О́ıtkeni patshalyq Reseı qazaq dalasyn otarlaý isine orys-kazaktardy paıdalandy. Tipti I Petr patsha «Orys-kazaktardy qarýlandyryp, otarlaý isine paıdalaný týraly» jarlyq shyǵardy. Osy tusta qazaq jerin otarlaý isine jaýapty Dýknasov deıtin sheneýnik: «Orystardyń Ortalyq Azııany otarlaýyna senimdi tirek bolatyn negizgi kúsh – orys-kazaktar. Olardy basqynshy kúsh retinde paıdalana otyryp, basyp alǵan jerlerin tegin berý arqyly biz jeńiske jetemiz. Kazaktar sol jerdi keńeıtý úshin-aq jańa jerlerdi jaýlaı beredi. Sonyń arqasynda Reseı buratanalardy qurtyp, tipti olardy orysqa sińirip jiberemiz, depti (Aldabergenov Q.M. Reseıdiń Qazaqstandaǵy otarlaý saıasatynyń baǵyttary men nátıjeleri. – Almaty: Raýan. 2000. 285 b).
Al úlken jazýshy Ánýar Álimjanov óziniń bir zertteýinde: «Otarlaý isin basqarǵan basqynshy ıdeologtar Qazaqııany basyp-janshýǵa ázirlengen orys-kazaktar men otarlanýshy qazaqtardy shatastyrmaý úshin ádeıi qazaqtardy «qyrǵyz» dep ataýdy uıǵaryp, álem aldynda «qazaq» degen halyq bolmaǵandaı, túbirimen joıyp jiberýdi kózdedi» deıdi.
Mine, másele qaıda jatyr! Iаǵnı, reseılikter úshin otarlaýshy kazaktar men uly dala ıesi qazaqtardy shatastyrmaý úshin «qazaq» ataýyn joq etip, onymen qoımaı joǵaryda Shoqan jazǵandaı «sender qazaqtar «kazak»-tyń týysy, ıaǵnı bir tuqymnan taraısyńdar, sondyqtan qazaqtar budan bylaı «aǵalaryń» kazaktarǵa boıusynyp, onyń dinin qabyldańdar» degen syńaıda ıdeologııa júrgiziledi.
Bul týraly ǵulama ǵalym Máshhúr Júsip atamyz «Qazaq shejiresi» atty eńbeginde, 1871 jyly Qunanbaı bastap qajyǵa barǵan qazaqtar dini jat «kazak» bolýdan saqtanyp, qazaqtyń túbin arab Ánes pen Málik sahabadan taratyp, paıǵambarǵa týysqan, baýyr bolyp keldi, deıdi. Rasyn aıtsaq, Qunekeńder qazaqtyń túbi arab emes ekenin bilgen, biraq dinin saqtap qalý úshin osylaı jasaýǵa májbúr bolǵan syńaıly. О́ıtkeni keıin Shákárim qajy bul ıdeıany túzep «Qazaqtyń túp atasy – batyr túrik, Arabsyń degen sózdiń túbi shirik» degen joq pa?!
Joǵaryda otarlaýshylar tańǵan «qyrǵyz» ataýy tipti bertinge deıin qalmaı ilesip otyrdy. Tipti 1920 jyly 26 tamyz kúni Búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý Komıteti men RSFSR Halyq Komıssarlary Soveti qazaq dalasynda ornaǵan jańa ulysty «Qyrǵyz Avtonomııaly Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy» dep atady. Bul tusta qazaq oqyǵandary es jıyp, eńse kótergen «Alash» ıdeıasyna birigip, eldiktiń qamyn qarastyrǵan kezeń-tin. Tól halqyna kúshpen tańylǵan «qyrǵyz» ataýy bularǵa unamady. О́zderiniń ult retindegi esim-soıyn qaıtarýǵa atsalysty.
Osy oraıda alǵash ret memleket qaıratkeri Sáken Seıfýllın 1923 jyly «Eńbekshil qazaq» gazetiniń №66 sanyna «Manap Shamıl» degen búrkenshik atpen «Qazaqty «qazaq» deıik, qateni túzeteıik» degen maqala jazdy. Onda: «Búginge deıin qazaqty orystar «kırgız» dep keldi... Tórelerdiń qatyndary ıtine urysqanda: «Ah, ty, polkan! «Kırgızdan» da jamansyń!» deıtin boldy. Aq patsha tóreleriniń bul ańyzdary orystyń nadan halyqtarynyń aralaryna da jaıyldy. Qyrǵa shyqqan shabarmandary, jasaýyldary qazaqqa zorlyq qylǵanda, qazaqty qorqytqanda kózin alartyp, tisin qaırap: «Ý, kırgız-z-z!» deıtin boldy. Qazaqstannyń ortalyq úkimeti «kırgız» degen esimdi joıyp, «qazaq» degen esimdi qoldanýǵa jarlyq (dekret) shyǵarý kerek. Qazaqty «qazaq» deıik, tarıhı qateni túzeteıik!» dep qazaq zııalylaryna ún tastaıdy.
Atalǵan taqyryp boıynsha zertteý jasaǵan tarıhshy Sábıt Shildebaıdyń paıymdaýynsha, 1925 jyly 15-19 sáýir aralyǵynda Aqmeshitte Qyrǵyz AKSR Keńesteriniń besinshi búkilqazaqtyq sezi ótedi. QazOAK tóraǵasy S.Meńdeshev keshki saǵat 21:00-de sezdi saltanatty túrde ashyq dep jarııalap, bir respýblıka quramyna birikken qazaq halqyn quttyqtaıdy. Sezdiń kún tártibine 6 másele qoıylady. Biraq bulardyń ishinde biz sóz etip otyrǵan oqıǵa joq edi.
Biraq kútpegen jerden sóz alǵan RK(b)P Qyrólkekomynyń ekinshi hatshysy S.Qojanov «kyrgyz» atanǵan qazaq halqyna tarıhı durys ataýyn qaıtarý, res-pýblıkany «Qazaqstan» dep ataý, Aqmeshit ataýyn Qyzylorda dep ózgertý týraly usynystaryn ortaǵa salady. Sezd delegattary bul usynystarǵa oryndarynan tik turyp qyzý qol shapalaqtap, osy arqyly qoldaý kórsetti. Osylaısha 1925 jyly 19 sáýirde qazaq halqy óziniń tarıhı ataýyn qaıtarý týraly sheshim qabyldap, sheshimdi bekitý úshin Búkilreseılik OAK qaraýyna usyndy. BOAK bul sheshimdi 1925 jylǵy 15 maýsymda resmı túrde maquldap, osylaısha qazaq halqy óziniń tarıhı ataýyn qalpyna keltirdi. Bul oqıǵaǵa da bıyl 95 jyl bolypty.
