Bozoq – elordanyń týrıstik brendi

Jýyqta osy jerge Mádenıet jáne sport mınıstrligi Bozoq mem­­lekettik tarıhı-mádenı mý­zeı-qoryq dırektory Sáýle Bóri­­baeva hanym bastaǵan jáne atalǵan nysanǵa kóp jyl­dan beri arheologııalyq qaz­ba-bar­laý jumystaryn júr­gi­zip kele jat­qan ǵalym, K.Aqyshev atyn­daǵy arheologııa ıns­tıtýty­nyń basshysy Ma­ral Hab­dý­lı­na qostaǵan bir shoǵyr qaýym qa­la­shyq basynda halqy­myz­dyń dás­túrli murasy «sirge jııar» rási­min ótkizýmen qatar, jınalǵan kóp­shilikke ejelgi meken týraly ǵy­ly­mı tanystyrylym jasady.

Elbasy Nursultan Nazarbaev 2010 jyly jaryq kórgen «Eýra­zııa júreginde» atty eńbeginde: «1820 jyly Reseı ımperatorlyq «Sıbırskıı vestnık» jýrnalynda orys ken ınjeneri Ivan Shangınniń kúndeligi jarııalandy. Osy kúndelik betterinde Shangın Bas shtab tapsyrmasy boıynsha 1816 jyly Esil-Nura boıyn zerttep, Bozoq kóliniń jaǵasynda kóne qalashyq orny baryn baıandaǵan. Osy derekke súıene otyryp men Astana tóńi­re­giniń arheologııalyq kartasyn jasaýǵa bastama kóterdim... Sonymen 180 jyldan keıin, 1999 jyly osy jumysty atqarý­dy zor qulshynyspen qolǵa al­ǵan akademık Kemel Aqyshev bas­taǵan arheologııalyq ekspe­dı­­sııa qazirgi Astanadan on bes shaqyrym jerde jatqan qala­ny qazýǵa kiristi. Keıin anyq­­talǵ­an­daı, qalanyń naǵyz ata­ýy Bozoq eken. Ǵalymdar qala­nyń gúldenýi H-HII ǵasyr­larǵa keletinin anyqtady. Bul oljanyń qundylyǵy – orta jáne odan erte kóne ǵasyrlarda dala ólkesi óz qalalary men qonystary bolǵan kóshpeli mádenıettiń naǵyz qaınary jáne oshaǵy ekendigin dáleldep otyr» depti.

Elbasynyń joǵarydaǵy paıym-pikiri sońǵy jyldary qala­shyq aýmaǵyna júrgizil­gen ar­heologııalyq barlaý jumys­tary nátıjesinde tolyq dálel­denip otyr. Nysanǵa 1999 jyl­dan bastap turaqty  zertteý júrgizip kele jatqan Esil stasıo­narlyq arheologııalyq ekspe­d­ısııasynyń jetekshisi Maral Habdýlınanyń qorytyn­dy esebine qaraǵanda, Bozoq es­kert­kishi hronologııalyq tur­ǵy­dan túrli nysandar kesheni­nen turady: ejelgi túrik ǵıbadat­hanasy, ortaǵasyrlyq qalashyq, Altyn Orda kezeńiniń qorymy, stasıonarlyq turǵyn úıler, óndiris oryndary, qazaqtardyń qystaýy jáne sýarý júıesi t.b. Sonymen qatar  qalashyq materıaldary tórt ortaǵasyrlyq memlekettik qurylymdardyń tarıhyn kórsetedi: Túrik qaǵanaty, Qyp­shaq handyǵy, Altyn Orda jáne Qazaq handyǵy. Iаǵnı, qalashyq VII-IX ǵasyrlardan XVI-XVII ǵasyrlarǵa deıin, ejelgi túrkilerdiń kıeli orny, odan keıin kerýen saýdasyn ba­qy­laıtyn qypshaqtardyń qo­nysy boldy degen boljam bar. Qypshaq dáýirinde bul jerde eginshilik isi órkendegeni baı­qalady. Oǵan dálel – stasıo­narlyq, óndiristik jáne ırrı­ga­sııa­lyq qurylystardyń qal­dyq­t­ary, turmystyq zattar, qarý-jaraq, áshekeıler, moneta­lar t.b. Al XIV ǵasyrda qala­shyq Nura-Esil aımaǵynyń ıslam­dan­ǵan elıtasynyń rýhanı orta­ly­ǵy­na aınalyp, dinı-memo­rıal­dyq keshen qalyptasypty. XVIII-XIX  ǵasyrlarda munda qazaq­tyń sharýashylyq nysandary (qystaýlar) ornalasqan kórinedi.

Osy oraıda, kóne qala­shyq­tyń kólemi jáne ejelgi ornalasýy jaıly zerttegen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aına­gúl Ǵanıeva, eskertkish keshen aýmaǵy 412 gektar ekenin alǵa tartyp,  Bozoq ortaǵa­syr­lyq qalashyǵyn qalpyna keltirý ar­qyly Botaı, Saq, Ǵun, Túrki jáne Qazaq handyǵynyń bes hro­­no­logııalyq tarıhı kezeń­derin beıneleıtin qonystar­dyń arheologııalyq saıabaq keshe­nin jasaýǵa tolyq negiz bar deıdi. Naqtyraq aıtqanda, ejel­gi dáýirdiń sol kezeńderin beı­ne­leıtin jandy mýzeı qurý qajet. Mundaı mýzeıler álemdik táji­rı­bede bar. Qazirgi tańda eli­miz­de 240-tan astam mýzeı bolsa, olardyń 12-si qoryq-mý­zeı ese­binde. Bul barlyq mýzeı­ler­diń 5 paıyzyn quraıdy. Eli­­­miz­de qazirge deıin birde-bir res­­­pýb­­l­ı­ka­lyq mártebesi bar arheo­­lo­gııalyq jáne etnogra­fııa­lyq pro­fıldi mýzeı joq. Osy sura­nysty qana­ǵat­tandyrýǵa Bozoq eskertkish kesheni suranyp tur.

2004 jyly Bozoq qalashyǵyn­da sheteldik sarapshylardyń qaty­sýymen halyqaralyq ǵyly­mı forým ótti. Forýmnyń qory­tyndysy boıynsha rezolıýsııa qabyldandy jáne qalashyqtyń ǵylymı jáne mádenı mańyzy týraly saraptamalyq pikirge qol qoıyldy. Sóıtip alǵash ret eskerkish materıaldary Eýra­zııanyń ǵylymı arheolo­gııa­lyq keńistigine endi.

Osylaı jalǵasyn tapqan jumystyń nátıjesinde 2018 jyly Úkimet qaýlysymen Bozoq memlekettik tarıhı-mádenı murajaı-qory­ǵy quryldy. «Mundaǵy maqsat – kóne qala­shyqqa arheologııalyq qazbalar negizinde «Ashyq aspan astynda ulttyq saıabaq» jobasyn iske asyryp, sol arqyly elimiz­degi  ejelgi jáne ortaǵasyrlyq stasıo­narlyq eskert­kish­ter­di qal­pyna keltirý» deıdi mýzeı-qoryqtyń ǵylymı qyzmetkeri Qajymurat Tólegenuly.

Joǵarydaǵy jobanyń aldyn-ala belgilen­gen beıimdik jospary boıynsha, Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqala­synda sıpat­tal­ǵandaı, ata-baba­­larymyzdyń jetistikterin beı­neleıtin mýzeı-qoryqtyń sáýlet kórinisin tujyrymdap, oıyn-saýyq, demalys, sport, densaý­lyq fýnksııalary ma­ńyzdy bolatyn sapaly jańa formatty jandy mýzeıin qurý.

Iаǵnı, mýzeı aýmaǵynda ar­heo­logııalyq park, mýzeı-ǵı­ma­­raty, otbasylyq demalys orta­­lyqtary, balalarǵa arnalǵan jasóspi­rim­der lageri, amfıteatr, bıopark, levadalar, saıabaq aımaqtary, shyǵys bazar­lary, qolóner sheberhanalary, taqy­ryptyq dámhanalar, sháı­hana, alma baqshalary bolady. Tolyq keshen 300 gektar aýmaqta ornalasady.

Joǵarydaǵy arheologııalyq saıabaqty iske qosý Eýrazııanyń ejelgi jáne ortaǵasyr­lyq tarıhynda otandyq jáne sheteldik ǵalymdar­dyń zertteýlerine ne­giz­delip, qalpyna keltirý ju­mystary eskertkishtiń arheo­logııa­lyq zertteýleri nátıjesi boıynsha jasalmaq eken.

Sonymen qatar bul jerde eneolıt keze­ńi­ne tán Botaı qonysynyń turǵyn úıleri de tur­ǵyzylady. Bul – tas dáýirden metall óń­deýge deıingi teh­no­logııalyq serpilis keze­ńi men jyl­qy ósirý mádenıeti dáýi­rin áıgilemek.

Osylaısha, bolashaqta salynýy tıis Arheolo­gııalyq saıa­baq aldaǵy ýaqytta ǵylymı jáne shyǵarmashylyq jobalardy iske asy­rýdyń platformasyna aınalyp, eldiń týrıs­tik kartasynda tartymdy mádenı ınfra­qu­rylym paıda bolýyna jol ashady. Sonymen birge atqa miný mádenıeti men dala órkenıeti tarıhymen tolyq tanysýǵa múmkindik beretin kórinedi. Nátıjesinde, Bozoq mádenıeti – elordanyń týrıstik brendine aınalady.