«Myńjyldyq kókjıek» baǵdarlamasy sheńberinde shetelge issaparǵa baryp qaıtqan ǵalymdardyń biri – tarıh ǵylymdarynyń doktory, Arheografııa jáne derektaný ulttyq ortalyǵynyń joǵary deńgeıli arheografy Juldyz TО́LEBAEVA.
«Myńjyldyq kókjıek» baǵdarlamasy sheńberinde shetelge issaparǵa baryp qaıtqan ǵalymdardyń biri – tarıh ǵylymdarynyń doktory, Arheografııa jáne derektaný ulttyq ortalyǵynyń joǵary deńgeıli arheografy Juldyz TО́LEBAEVA.
– Issapar nátıjesine toqtalmas buryn, eń aldymen zerttep júrgen taqyrybyńyz jaıynda aıtyp ótseńiz.
– Ǵylymı jumystarymnyń negizgi baǵyty – shyǵystyq dereknamalar. Kandıdattyq dıssertasııamnyń taqyryby parsy derekterindegi HVIII – HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaqtardyń kórshi halyqtarmen ózara qarym-qatynasyna arnalǵan. Doktorlyq dıssertasııamdy da Parsy derekterine súıene otyryp Qazaqstan jáne qazaq tarıhy. HIII-HIH ǵ.ǵ. atty taqyrypta qorǵadym. Shyǵys qoljazbalarymen qazirgi Sankt-Peterbýrg, burynǵy Lenıngrad ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetiniń birinshi kýrsyn oqyp júrgen shaǵymda tanysqan bolatynmyn. Shyǵys mádenıeti tarıhyna qatysty sabaqtarymyz Ermıtajdyń shyǵystaný bóliminde jıi ótetin. Bizge, óz shákirtterine shyǵystyń qoljazba muralaryna degen qurmet pen súıispenshilikti úıretip ketken ustazdarym, akademık M.N.Bogolıýbov, professorlar A.T.Tagırdjanov, A.N.Boldyrev, A.N. Rozenfeldterdi sheksiz alǵysymdy bildire otyryp ystyq yqylaspen eske alamyn.
– О́zbekstanǵa issaparǵa baryp kelipsiz. Eńbegińiz qanshalyqty nátıjeli boldy?
– О́zbekstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasynyń Abý Raıhan Bırýnı atyndaǵy shyǵystaný ınstıtýtynyń qoljazbalar qorynda boldym. Basty maqsatym – Qazaqstan tarıhyna qatysty arab, parsy jáne shaǵataı tilderinde jazylǵan mańyzdy derekkózderin izdestirip, tabý edi. Elimizdiń ejelgi jáne orta ǵasyrlar tarıhynan syr shertetin 73 derekkózderin anyqtap, taldadym. Bul qujattar arab grafıkasymen jazylǵan.
О́kinishke qaraı, kóne túrki taıpalarynyń tarıhy jazylǵan ejelgi ıran shyǵarmalarynyń túpnusqasy bizdiń ýaqytymyzǵa deıin jetpegen. Biraq, osy shyǵarmalardyń arab tilindegi aýdarmasy saqtalǵan. Mysaly, Ábý Jafar Mýhammed at-Tabarıdiń H ǵasyrda jazylǵan «Tarıh ar-rasýl va-l-mýlýk» («Paıǵambarlar men bıleýshilerdiń tarıhy») atty eńbeginde kóne ıran tilindegi «Hvadaı-namak» («Bıleýshi týraly kitap») shyǵarmasynyń tolyqtaı bólimderi kezdesedi. Arab tilinde jazylǵan qoljazba týyndylar ejelgi dáýirden bastap jazylǵan parsy tilindegi jalpy tarıhı eńbekterdiń ózegi bolyp tabylatynyn aıta ketkim keledi. B.z.d. 963-shi jyly belgili tarıhshy Ábý Álı Mýhammed ál-Balamı «Tarıh ar-rasýl va-l-mýlýk» atty eńbekti ózge derekterdegi málimettermen de tolyqtyryp, parsy tiline aýdarmasyn jasaýǵa kirisken.
Jalpy, tarıhqa qatysty ártúrli qoljazba týyndylardyń arasynda HIV ǵasyrda parsy tilinde jazylǵan Hamdallah Kazvınıdiń «Tarıh– ı-Gýzıda» («Tańdamaly jylnama») atty eńbegin, sonymen qatar, HV ǵasyrǵa qatysty týyndylar arasynda – Shýkýrallah ar-Rýmıdiń «Bahdjat at-tavarıh» («Jylnamalar maqtanyshy») atty eńbegin erekshe atap ótken bolar edim. Qazaqstandyq tarıhshylardyń nazaryna HVI ǵ. basynda Shaıbanıt Kúshkúnjı hannyń buıryǵymen Rashıd ad-Dın Fazallah Hamadanıdiń «Djamı at-taýarıh» («Jylnamalar jınaǵy») atty eńbegi ózge derekterdegi málimettermen de tolyqtyrylyp, shaǵataı tiline aýdarylǵandyǵyn málimdegim keledi.
HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Hıýa hany II Mýhammed Rahımniń buıryǵymen birshama arab tilindegi eńbekter shaǵataı tiline aýdarylǵan bolatyn. Solardyń ishinde Qazaqstan tarıhyn zertteý turǵysynan qundy bolyp tabylatyny Ábý-l-Hasan Álı ál-Masýdıdiń «Mýrýdj az-zahab» («Altyn shabyndyqtar») atty eńbegi. Bul eńbekte kóne dáýirden 947 jylǵa deıingi jalpy tarıhqa qatysty oqıǵalar baıandalady. Belgili arab tarıhshysy Izz-ád-Dın ál-Jazarıdiń «Kıtab kamıl fı-t-tarıh» («Tarıhtyń tolyq nusqasy») atty eńbeginde adamzattyń kóne dáýirinen bastap HIII ǵasyrdyń 30-shy jyldaryna deıingi musylmandardyń tarıhy baıandalady. Bul eńbek 12 tomnan turady. Sondaı aq, Ábý-l-Valıd Muhammed al-Halabıdiń «Raýzat al-manazır fı ahbar ál-avaıl va avahır» atty eńbegi kóne dáýirden bastap HV ǵasyrǵa deıingi jalpy tarıhty qamtıdy.
– О́zbekstan muraǵatynda bizdiń eldiń tarıhyna qatysty derekter kóp deısiz ǵoı.
– О́zbekstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasyna qarasty Shyǵystaný ınstıtýtynyń qoljazbalar qory álemniń eń baı qoljazbalary saqtalǵan mekeme bolyp tabylady. Ol «Álem esteligi» reestri boıynsha IýNESKO-ǵa kirgen. Munda jazba eskertkishter boıynsha 6 qor bar. Qoljazba shyǵarmalardyń 40 myńnan astam tizimi qamtylǵan 18 myń tomdyq túrli shyǵystyq qoljazbalar osynda kezdesedi. Bul qoljazbalar H ǵasyrdan bastap HH ǵasyrǵa deıingi myń jyldyq bir dáýirdi qamtıdy. Qazirgi tańda qorda arab grafıkasynyń 26 000 qoljazba jáne 39 000 lıtografııasy bar jáne bular árdaıym tolyqtyrylý ústinde.
Qazaqstan tarıhynyń orta ǵasyrlar kezeńin zertteýshilerge arab, parsy jáne shaǵataı tilderinde jazylǵan qoljazba kitaptary eń mańyzdy derekkózderi bolyp tabylatynyn eskertkim keledi. Bul derekkózderi negizinde Deshti Qypshaq aımaǵynda qandaı halyqtar men ulystardyń ómir súrgendigin, qandaı memleketterdiń qalyptasyp, ydyraǵandyǵyn bilýge bolady. Sondaı aq, bul derekkózderindegi málimetter aımaqtyń tutastaı etnıkalyq qurylymyn, etnogenez erekshelikterin, qazaq halqynyń qalyptasýy jáne etnıkalyq tarıhyn sýretteýge kómektesedi. Arab grafıkasymen jazylǵan túrli derekterdi zerttep-zerdeleý qazaqstandyq tarıhshylarǵa baǵa jetpes málimet alýǵa jol ashady. Keleshekte, qoljazba kitaptaryndaǵy jaryqqa shyqqan barlyq málimetterge, mindetti túrde jan-jaqty taldaý jasalýy tıis. Osylaısha, Qazaqstannyń ejelgi jáne orta ǵasyr tarıhyndaǵy kúńgirt qalǵan tustary qaıta qarastyrylyp, shynaıy ǵylymı nátıjege qol jetkiziledi.
– «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasyna qatysty oılaryńyzben bólise ketseńiz.
– Qazirgi tańda qazaqstandyq arheograftar Qazaqstan tarıhyna qatysty maǵlumattardy qamtıtyn sheteldegi shyǵys qoljazbalary men lıtografııasyna elektrondyq tizbe arqyly erkin qol jetkizip, óz jumystaryn bastaýlaryna bolady. Qazaqstannyń kóptegen akademııalyq ınstıtýttarynda, kitaphanalar men muraǵattarda, sonymen qatar, jekelegen zertteýshilerde elimizdegi negizgi kitaphanalarda kezdese bermeıtin qundy derekterdiń kóshirmeleri, arhıvtik qujattar men qundy kitaptar bar. Elimizde ortalyqtandyrylǵan elektrondyq kóshirmeler men mıkrofılmderdiń jınaǵynyń bolmaýy istelgen jumystyń qaıtalanýyna alyp keledi. Sondyqtan, otandyq ǵalymdar arasynda qoljetimdilikti ornatý jáne olardyń jumysyn jeńildetý úshin keleshekte ortalyqtandyrylǵan katalogtar ashyp, bularda derekterdiń Qazaqstandaǵy bóligi men qujattyń saqtalǵan orny týraly anyqtamalarǵa silteme jasalýy tıis dep oılaımyn.
Qazaqstan tarıhy men mádenıetine qatysty kóptegen baǵa jetpes qundy derekter bir ǵana nusqa túrinde kezdesip, ol sheteldik qorlarda saqtaýly. Bul qujattarmen tek qana saqtalyp turǵan jerinde ǵana tanysýǵa bolady. Qoljazba kitaptar men qujattardy aldyn ala zerttemeı turyp, olardy kóshirme jasaý tıimsiz. Qazaqstan tarıhyna qatysty máni bar tustaryn saralaǵannan keıin ǵana onyń kóshirmesin jasaýǵa tapsyrys berý kerek.
Ǵalymdarǵa tıimdi bolýy úshin jáne shetelden alyp kelgen qujattardyń qaýipsizdigi úshin ony eki nusqaǵa kóbeıtip, Astana jáne Almaty qalalarynda saqtalýyn eskerý kerek. Bul qujattar barlyq zertteýshilerge qol jetimdi bolýy tıis. Olar iri muraǵattarda, akademııalyq kitaphanalarda erekshe qorǵalyp, oqyrman zaldarynda zertteýshiler úshin arnaıy jaǵdaı jasalýy kerek. Jeke kózqarasym boıynsha, Almaty qalasyndaǵy «Ǵylym ordasy» ǵylymı kitaphanasy men Astana qalasyndaǵy Ulttyq muraǵat buǵan qolaıly jer dep esepteımin.
Qazaq halqynyń tarıhyna qatysty málimetter qamtylǵan barlyq qoljazbalardyń kóshirmelerin jınaqtap, saqtaǵanymyz úshin bizge bolashaq izbasar zertteýshi tarıhshylar sheksiz alǵystaryn bildiretindikterine senimdimin.
– Baǵdarlama boıynsha kóptegen ǵalymdar shetelderge shyǵyp jatyr. Biraq, ótken «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda elimizge qatysty kóptegen derekterdiń ákelingeni, olardyń áli tutastaı ıgerilmegeni anyq. Buǵan ne deısiz?
– Ǵalymdardy shetelderge issaparǵa jiberý durys qabyldanǵan sheshim dep oılaımyn. Qazir tarıh birshama júıelendi, Qazaqstan tarıhyna qatysty kóptegen qujattar sheteldik qorlarda saqtaýly ekendigine kózimiz jetti. Eger bizder Qazaqstan jáne qazaq tarıhyna qatysty shynaıy tarıhty jazǵymyz kelse, onda ózimizdi mazalap júrgen suraqtardyń jaýabyn alý úshin aldaǵy ýaqytta shetelderge derek jınaý maqsatynda áli talaı barýǵa týra keledi.
Al, «Mádenı muraǵa» qatysty aıtsaq, mysaly, osy baǵdarlama boıynsha men Ulybrıtanııa, Fransııa, Ispanııa, Germanııa, Italııa, Vatıkan qoljazba qorlarynda jumys jasadym. Qazaqstan tarıhy boıynsha parsy jáne shaǵataı tilderinde 68 shyǵarma jarııaladym, qazir Qazaqstan Ulttyq kitaphanasynda saqtaýly. Olardyń ishinde keremet qoljazbalardyń kóshirmeleri bar, árıne, olardy aýdarý kerek jáne ǵylymı aınalymǵa engizý kerek. Biraq ol úshin qarajat kózderi qarastyrylýy qajet. Eski shyǵys qoljazbalaryn aýdarý árqashan qıyn bolǵandyqtan, oǵan tólenetin eńbekaqynyń kólemi laıyqty mólsherde eskerilýi tıis. Elimizde shyǵys derektanýshylary turǵysynan árdaıym kadrlyq tapshylyq seziledi. Ýnıversıtettiń bitirýshi túlekteri arasynda bul jumyspen aınalysýǵa ynta bildiretinder kóp emes. Egerde ǵalymdardyń qatary Qytaı, О́zbekstan jáne Mońǵolııadan kelgen oralman oqymystylarmen tolyqpaǵanda, tyǵyryqqa tirelý sol kezde bolǵan bolar edi. Mysaly, biz Qytaı derekterinen Qazaqstan tarıhyna qatysty tyń maǵlumattardy ala almas edik.
«Mádenı mura» baǵdarlamasynyń qarajat kózi negizinen burynǵy jyldary jınaqtalǵan eńbekterdi qaıta basyp shyǵarýǵa jumsaldy. Endigi kezekte bizder aýdarma jasaýǵa erekshe kóńil bólip, ǵylymı aınalymǵa jańa derekkózderin engizip, osy qujattar negizinde ǵylymı zertteýler jasaýdy qolǵa alýymyz qajet.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
