06 Qarasha, 2013

Aqyn Amanqos

316 ret kórsetildi

01-Amankos Ershýov-1Baqytty bolý qas-qaǵym edi,

Shabytyń barda mazdaǵan.

Bir óleń jazyp tastaǵym keldi,

О́zgeler áli jazbaǵan...

Barlyq aqynnyń asyl arma­ny osy. О́zgelerdiń oıyna oral­maǵan, úsh uıyqtasa da tú­sine kirmegen, aýyz ashtyryp, kóz jum­­dyratyn bir О́leń... Áı, biraq ol ilýde bir aqynnyń ǵana enshi­sine buıyratyn baqyt qoı. Qa­dyr, Jumeken, Tólegen, Meń­de­kesh sııaqtylardyń... Aıt­qan­daı, solardyń sapyna qosyp, aman­­dyǵyn syrttaı tilep júretin taǵy bir aqyn aǵam bar. Esimi Amanqos Ershýov. Joǵarydaǵy bir tamshydaı ýyz jyr sonyki. Ekeýmiz bir jerdiń topyraǵynan ja­ralǵanbyz. Jem ózeniniń bo­­ıyn­­­daǵy Aqkıiztoǵaı aýylynan. Bul jerde Beket ata dúnıege kelgen.

 

01-Amankos Ershýov-1Baqytty bolý qas-qaǵym edi,

Shabytyń barda mazdaǵan.

Bir óleń jazyp tastaǵym keldi,

О́zgeler áli jazbaǵan...

Barlyq aqynnyń asyl arma­ny osy. О́zgelerdiń oıyna oral­maǵan, úsh uıyqtasa da tú­sine kirmegen, aýyz ashtyryp, kóz jum­­dyratyn bir О́leń... Áı, biraq ol ilýde bir aqynnyń ǵana enshi­sine buıyratyn baqyt qoı. Qa­dyr, Jumeken, Tólegen, Meń­de­kesh sııaqtylardyń... Aıt­qan­daı, solardyń sapyna qosyp, aman­­dyǵyn syrttaı tilep júretin taǵy bir aqyn aǵam bar. Esimi Amanqos Ershýov. Joǵarydaǵy bir tamshydaı ýyz jyr sonyki. Ekeýmiz bir jerdiń topyraǵynan ja­ralǵanbyz. Jem ózeniniń bo­­ıyn­­­daǵy Aqkıiztoǵaı aýylynan. Bul jerde Beket ata dúnıege kelgen.

Bir kezde Jánibek hanǵa Asan­­­qaıǵynyń: «Qyrynda kıik jaı­laǵan, sýynda balyq oınaǵan ...oıyna kelgen asyn jeıtuǵyn Jemde keńes qylmadyń, Jem­nen­ de eldi kóshirdiń», dep ókpe­leıtini bar emes pe?!

Arý Jem-aý,

Arý Jem –

Jan dertime dárý Jem!

Meniń Mysyr Shárimsiń.

Namysymsyń, Arymsyń.

Dámi aýzymnan ketpegen,

Meniń, meniń alǵashqy,

Gúl mahabbat – balymsyń.

Júrektegi jalynsyń,

Umytylmas ánimsiń.

Qajetterim ózińnen,

Tabylmasyn, tabylsyn.

Jarylaıyn aǵymnan,

Mende, mende júrek bar,

О́zińdi ańsap saǵynǵan.

Mende, mende tilek bar,

Nur armanǵa baǵynǵan.

Súńgigenmin, júzgenmin

qasıetti sýyńa,

Beket atam shomylǵan...

Osy aýyldaǵy Jem tolqy­­nyna shomylyp ósken aqyndar Qabıbolla Sydıyqov, Meńdekesh Satybaldıev aǵalarym men О́tegen Oralbaev inimiz jáne bar. Amanqos óz zamandastarynan erte, mektep qabyrǵasynda-aq tanyldy. Ustazy aqyn Ja­nash Nurmahanovtan dáris al­ǵan balań aqynnyń balapan jyr­lary arakidik aýdandyq ga­zette jarııalanyp júrdi de, Gýrev pedagogıkalyq ınstı­tý­tynyń stýdenti bolǵan kezde kemeldenip, oblystyq gazet­tiń betinde jarııalanǵan ár óleńi oqyrmanyn tamsanta, tańǵaldyra bastady. Jyr súıer qaýym onyń jańa óleńderin asyǵa kútetin boldy. Jaryq juldyz tez tanylady emes pe?! Ádebıet synshysy, ǵalym Zeınolla Qabdolovtyń jiti kózi birden: «Qazaq ádebıetine jańa Qasym keldi...», dep jalpaq álemge jar saldy.

Aq bulttar, ala bulttar,

qara bulttar,

Qarasań aspanda da

alalyq bar.

Bireýde jas ta bolsa

danalyq bar,

Bireýde qart ta bolsa

shalalyq bar,

– dep balań kezinde-aq fıloso­­­fııalyq oıdy bir shýmaqqa syı­ǵyza qoıǵan Amanqos naǵyz tý­ma aqyn retinde baǵalanyp, onyń aty jyr qumarlar aýzynan túspegen. Ol kezde Aman­qostyń kitaby shyq­­paq túgili shy­ǵarmalaryn bas­paǵa da­ıyn­daý da oıynda joq bolatyn.

Jyryna berildim de

qulaq túrdim,

Basymnan baıǵus

oıdy laqtyrdym.

Qasymnyń keler degen

bir Qasymy,

О́zimnen senbisiń dep

surap turdym,

– dep ózi aıtqandaı, kitaby shyq­paı-aq bárimiz de qazaq poezııasyna jańa Qasym keldi dep bildik. Ustaz tutyp, óleńimizdi onyń dárejesine jetkizýge tyrystyq.

Amanqostyń «Tús jáne altyn balyq» atty óleńi bar. Túsinde aqynnyń qarmaǵyna Pýshkınniń ertegisindegideı altyn balyq tú­se­di de: «meni jiberińiz, ne tile­se­ńizde oryndaımyn» deıdi ǵoı. Son­da aqyn: «Kitabymdy baspadan jıi shyǵar, men bolaıyn uly aqyn dúrildeter» degisi kelip tu­rady da, ony aıtpaı, ún-túnsiz bosa­typ jiberip, óleńdi bylaı aıaqtaıdy:

Altyn balyq keshirshi

kóshetindi,

Saǵan tilek aıtpadym

neshe túrli.

Eshkimniń jeteginsiz

maqsatyma,

Jetermin talqan qylyp

tós etimdi.

Amanqos ta, bizde shynynda da eshkimniń jetegine ermedik. О́z betimizshe tirlik qyldyq. Múm­kindigi bola tura, ıaǵnı, Á.Sár­senbaev, Z.Qabdolov, J.Mol­­­da­ǵalıev aǵalarynyń «Qa­­­lam­ger­ler ortasy – Almatyǵa aýyssaıshy», degenderine elp ete túspedi, Jem ózeni baıaý ǵana syldyrap aǵyp jatatyn Aqkıiztoǵaıyn qımady. Mine, týǵan jerge degen mahabbat. «Aýylda da aqyn bar» degen óz qaǵıdasyn dáleldedi. Aýyl mektebinde áde­bıetten dáris bere júrip, aıadaı ǵana Aqkıiztoǵaı aýylynan res­pýblıkaǵa tanymal О́tegen Oral­baev, Qarjaý Orazbaev, Te­mentaı Ádilhanov, Sáýlesh Shátenova, Amantaı Ospanov jáne óz perzenti Marjan Ershýo­va tárizdi aqyndardy tárbıelep shy­ǵardy. Áke jolyn qýýdy maqsat etken Marjan óz jyrla­ryn poezııa bıiginen túsirmeı kele jatqan aqyn qyz, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, birneshe kitaptyń avtory.

Amanqostyń «Keleshegim –kókjıegim», «Shyrqaý», «Shopan balasy», «Jylqyshynyń uly», «Oısylqara», «Altyn bosaǵa», «Shuǵylaly shaqtar», «Pir Beket pen jyr zeket», «Oǵylandy» jyr kitaptary men «Jaraly jyldar», «Máńgilik mahabbat» dramalyq shyǵarmalary oqyr­mandardyń ystyq yqyla­syna bólendi. «Qurmet Belgisi» or­de­ni­niń ıegeri, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qyzmetkeri, res­pýb­lıka halyq aǵartý isiniń úzdigi.

Búginde Atyraý aımaǵy aqyn­nyń 70 jyldyǵyn toılaýda. Aqy­nyn ardaqtaǵan elge rızamyz.

Aıtýar О́TEGENOV,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.

Sońǵy jańalyqtar

Instagram balalar qaýipsizdigin kúsheıtedi

Mýltımedıa • Búgin, 17:32

Bapker: Konor jekpe-jekti saǵynyp júr

Jekpe-jek • Búgin, 15:53

Aqyly joldarda qandaı jeńildikter bar?

Aımaqtar • Búgin, 15:22

Jańa salmaq jańa múmkindik pe?

Boks • Búgin, 12:07

Uqsas jańalyqtar