– Bul saparǵa shyqqandaǵy maqsatyńyz ne?
– Jalpy Qazaqstan boıynsha 230 myńǵa jýyq túrli agroqurylym bar. Onyń ishinde sharýa qojalyqtarynyń sany 212 myńǵa jýyqtaıdy. Onyń 16 500-i ártúrli agrarlyq fırma, kooperatıvter. Esiginiń aldyndaǵy shaǵyn qora-qopsysynda azyn-aýlaq malyn ustap, baý-baqshasyn ósirip otyrǵan qosalqy sharýashylyqtardyń sany kúni keshe Prezıdent Q.Toqaev aıtqandaı, 1 mln 700 myń shamasynda.
230 myńdaı agroqurylymnyń ári ketse 10-15 paıyzy ǵana aıaǵyna nyq turǵan, áleýeti mol sharýashylyqtar. Basym kópshiligi usaq sharýashylyqtar. Usaq bolsa da, respýblıka boıynsha óndiriletin ónimniń 85 paıyzyn solar berip otyr. Iаǵnı búkil eldi etpen, sútpen, nanmen, jemis-jıdek, kókónis, basqa da ónimdermen asyrap otyrǵan solar. Meniń bul sapardaǵy maqsatym – shaǵyn sharýashylyqtardy aralap, jumysyn kórip, muń-muqtajyn bilý boldy. Jer-jerdegi atqarýshy bılikti maqtaý nemese dattaý týraly oıym joq. Sharýalardyń jaı-kúıine nazar aýdartý arqyly olarǵa degen qoǵamnyń kózqarasyn, jergilikti atqarýshy bıliktiń fermerler qaýymyna degen ustanymyn jaqsy jaǵyna ózgertkim keldi.
Orynbasarym ekeýmiz 10 kún ishinde 7 myń shaqyrymǵa jýyq joldy Aqmola oblysynan bastap, 6 oblystyń 23 aýdanyndaǵy 49 sharýashylyqqa bardyq. Aqmolanyń Atbasar, Astrahan, Jaqsy, Esil sııaqty aýdandaryndaǵy egin oryp, mal azyǵyn daıyndap jatqan sharýashylyqtardyń jumysymen tanystyq. Olardan ne jetpeı jatqanyn, qandaı problemalary bar ekenin surap bildik. О́zim áleýmettik jelide belsendi bolmasam da, kún saıyn feısbýk arqyly jurtshylyqqa esep berip otyrýǵa tyrystym. Odaqtyń resmı saıtynda da turaqty túrde tıisti aqparat jarııalanyp turdy.
– Sonymen 10 kúndik jolda ne kórip, oıyńyzǵa ne túıdińiz?
– Sizge jáne oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin ret-retimen baıandaýǵa tyrysaıyn. Aldymen Aqmolanyń sharýashylyqtaryna bardyq dedim ǵoı. Astrahandaǵy «Yrysty-Astyq» seriktestiginiń basshylary kádege jaratý alymynyń kóterilgenine baılanysty kombaınnyń baǵasy 330 myń dollardan 390 myń dollarǵa qymbattap ketkenin aıtty. Dızel otyny kóktemde 165 teńgeden bolsa, kúzge qaraı lıtri 172 teńgege jetipti. Janar-jaǵarmaı operatorymen, nesıe beretin banktermen jumys isteýde problemalar bar ekenin jetkizdi.
«Qazahmetov T.S.» JShS ókilderi qarajat jetispeı jatqanyn, tehnıka qymbat ekenin aıtty. Sharýashylyqty úlkeıtýge basy artyq jer joq. Uzaq merzimdi nesıe alýǵa fermerlerdiń múmkindikteri az.
Jaqsy aýdanyndaǵy «Agrofırma Astana TAN», «Tólegenov» sııaqty seriktestikter Baıagız aýylynyń janyndaǵy Qyzylsaı degen ózenniń bógetin jóndeýge jyl saıyn 1,8 mln teńge jumsaıdy eken. Iаǵnı oblystyń nemese aýdannyń esebinen jóndelýge tıis bógetti óz qarajatyna jyl saıyn jóndeýge májbúr.
– Sharýashylyqty ulǵaıtaıyn dese jer joq dedińiz. Negizi ıgerilmeı jatqan da jerler bar emes pe?
– Ondaı da problema bar. Basqa emes, dál osy sharýalarǵa jer jetpeı jatqan oblysta da kezdesedi ondaı faktiler. Mysaly, Esil aýdanynda 90 myń gektar egistikke arnalǵan alqap, 35 myń gektar jaıylymdyq jer paıdalanylmaı bos jatyr. Shaǵyn bıznesti tekserýge moratorıı jarııalanýyna baılanysty ol jerdiń ıelerin tekserý qıyn.
Osy aýdandaǵy Dvýrechnyı aýylyna deıin 5 shaqyrymnan astam jol óte nashar, tez arada jóndeýdi qajet etedi. Aýyl men aýdan ortalyqtarynyń ishindegi joldardyń jaıy da sol shamalas. Eldi mekenderde qańyrap bos turǵan úıler, qulap qalǵan nysandar kóp. Men muny nege aıtyp otyr dersiz? Jol ınfraqurylymy aýyl sharýashylyǵyn damytýda asa mańyzdy ról atqarady. Ekinshiden, qulazyǵan aýylda adam turaqtamaıdy, ıaǵnı agrarlyq sektor maman tapshylyǵyn kóredi degen sóz.
Aqmolanyń aýdandaryn aralaǵannan keıin odan ári Qostanaı oblysyna astyq. Buryn Torǵaı oblysynyń ortalyǵy bolǵan Arqalyq qalasynyń mańynda sharýa qojalyqtary az emes. Ondaǵy sharýalardyń negizgi janaıqaıy – nesıe alǵan kezde kepilge qoıǵan úıdiń de, jerdiń de tym arzan baǵalanýy. Mysaly, úı 6 mln teńge tursa, 3 mln-ǵa baǵalanady. Jerdiń bonıtet baly 32 bolsa – 23 dep kórsetiledi. Sýbsıdııa sharýalarǵa jetpeıdi, «aqsha bitti» dep fermerlerdiń ótinimderin qabyldamaı qoıady. «Qoldaý» júıesin paıdalanǵany úshin 31 myń teńgeni óz qaltalarynan tóleıdi eken.
– «Qoldaý» sharýalardy aqparattyq qoldaý úshin 2-3 jyl buryn engizilgen júıe emes pe?
– Iá, ol memlekettiń agrarshylardy qoldaýy úshin arnaıy jasalǵan júıe, onda nelikten sharýalardyń esebinen aqsha tabýy kerek ekeni túsiniksiz. «Astyq qolhattaryn tirkeýshiniń de qyzmetine 58 myń teńge beremiz» deıdi sharýalar. Bul baǵa qaıdan kelgen?! Jańaǵy aqparattyq júıeniń ıesi «Aqparattyq esep ortalyǵy» AQ 100 paıyz Úkimettiki bolsa, qyzmeti de tegin bolýy kerek dep oılaımyn. Bul qyzmetti odan da e-gov atqaryp, onyń ıeligin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine bergen durys.
Amankeldi, Jangeldın aýdandaryn aralap, sharýalarmen kezdestik. Torǵaı jeri keremet qunarly, belýardan keletin qalyń shóp jaıqalyp tur. Ań-qus órip júr, ózen-kólinde balyq kóp. Mal sharýashylyǵyna da, eginge de, baqsha ósirýge de, qus, balyq ósirýge de qolaıly jer. Biraq jol nashar, tipti joq deýge bolady. Eń bolmasa qıyrshyq tas ta tógilmegen. О́zenderinde kópir joq, bógetteri buzylǵan nemese eskirip buzylýdyń aldynda tur. Mysaly, Amangeldi aýdany Shaqpaq ata aýylynda «Edres ata», «Káýsar» degen sharýashylyqtar bar. «Edres ata» sharýa qojalyǵynyń basshysy Marat Edresov degen azamatpen Nur-Sultanda júzdesip, aımaqtyń muń-muqtajy týraly estigenmin. Osy joly ózim kórdim. Shaqpaq ata aýylyna deıin 7 shaqyrymnan astam jerdi dalanyń qara jolymen júrdik. Jol degen atymen joq. Iаǵnı kólikter kúz ben kóktemde batpaqqa batady, qysta qalyń qardy jaryp júrý múmkin bolmaıdy, baılanys úziledi degen sóz. Aýyldaǵy ózende ótkel joq, 2 kópir salý kerek. Áıtpese bul jaqtyń halqy kóktemde sý tasyǵan saıyn biraz ýaqyt aýdanǵa da, qalaǵa da qatynaı almaıdy, tasyǵan sýdyń aryny qaıtqannan keıin ǵana parom salyp, jaıaý-jalpylap ótedi.
– Baılanys qıyn bolsa, mal ónimin qalaǵa jetkizý de qıyn bolar?..
– Árıne, qıyn. Jańa aıtyp ótkenimdeı, jol ınfraqurylymyn damytpasa, agrarlyq ónimniń kólemin de, sapasyn da arttyra almaısyz, baǵasyn túsirý de múmkin emes. Sonyń saldarynan ónimdi mańdaı terin tógip júrip óndirgen fermerler de, ony tutynýshylar da zardap shegedi.
«Káýsar» sharýa qojalyǵy maldy Arqalyqtaǵy «KazBeef» degen fırmaǵa ótkizedi eken. Maldyń 1 kılo tiri salmaǵynyń baǵasy 750 teńge, óte arzan. Sharýashylyqtyń negizgi problemasy – ónimin satyp alýshy joq, alatyndar arzanǵa baǵalaıdy. Malshylarǵa eń jaqyn bordaqylaý alańy 350-400 shaqyrym jerde ornalasqan. Sol sebepti deldaldar túkke turmaıtyn arzan baǵamen malyn alyp ketedi. Etti, sútti óńdeıtin kásiporyndar joq. Sharýalardyń sózine qaraǵanda, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» men QazAgroQarjy» durys jumys istemeıdi, adamdarmen durystap sóılespeıdi, nesıeni 3-6 aı boıy sharýalardy kúttirip bir-aq beredi.
– Qostanaı oblysynan ári qaı óńirge jol tarttyńyzdar?
– Amankeldi, Jangeldın aýdandarynan ári qaraı Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyna deıin 300 shaqyrym jolsyzben júrdik. Jol salýǵa qajetti tas, qum, sement sııaqty materıaldyń bári ózimizden shyǵady, eki oblystyń ortasyna sapaly jol tartýǵa bolar edi ǵoı. Bul úshin adamı kózqaras qana kerek.
Yrǵyzdyń Baıshegir degen aýyly aýdan ortalyǵynan 90 shaqyrym jerde eken. Munda da jol joq, kádimgi dalanyń qara joly, qıyrshyq tas ta tóselmegen. Dalada shóp shaýyp júrgen Erkin Qalabaev degen jigitti toqtatyp, áńgimege tarttyq. Astynda jetpisinshi jyldary shyqqan eski traktor. «Kúnkóristiń qamy, mal azyǵyn daıyndap jatyrmyz» dedi. 90 shaqyrym jerdegi aýdan ortalyǵyna aýyldan avtobýs ta qatynamaıdy. 40 úıli aýylda 9 synyptyq mektep bar eken, joǵarǵy synyptaǵy balalardyń basqa jaqqa qatynap oqýy qıyn. Mektebi joq aýylǵa adam turaqtamaıdy, sosyn taǵy maman tapshy deımiz.
Osy aýdandaǵy «N-Sydyq» sharýa qojalyǵynyń ókilderimen kezdestik. Malmen, balyq ósirýmen aınalysady. «Kólge sý az keledi, shlıýz bolmaǵandyqtan Qylqoja bógetine sý toqtamaıdy, sol jerge shlıýz salý kerek» deıdi. Sý az bolǵan soń balyq ta az.
Túıip aıtsam, bul oblysta da fermerler sharýashylyǵyn keńeıteıin dese, jer tapshy. Keı fermerlerdiń sharýashylyq basyna salǵan úıleriniń qujaty durys bolǵanymen, jalǵyz úı dep mekenjaı bermeıdi, mekenjaıy joq úıge jumysshylardy tirkeýge turǵyza almaıdy.
Keıbir malqoralar «Batys Eýropa – Batys-Qytaı» tas jolyna bir-aq shaqyrym jerde ornalasqan, maldy joldan jıi ótkizedi, ony kólik qaǵady. «Mal ótetin jerlerge «Abaılańyz...» degen syndy belgiler qoıylsa eken» degen ótinishterin aıtty.
Agrarlyq sektordy zaman talabyna beıimdeý kerek ekeni túsinikti. Aqtóbe qalasyndaǵy «SHF Progorodnyı» JShS ósimdik sharýashylyǵymen aınalysady eken. Bir ǵana ótinishi bar – tamshylatyp sýarý júıesin sýbsıdııalaǵanda tútikshelerge sýbsıdııany bólek berse, jyl saıyn bólse deıdi.
– 6 oblystyń 23 aýdanyndaǵy 49 sharýashylyqqa bardyńyz. Túıip aıtsaq, sharýalardy alańdatyp, jumysqa qolbaılaý bolyp turǵan basty problemalar ne eken?
– Iá, qandaı aýdanǵa, qandaı sharýashylyqqa barǵanymnyń bárin tizip shyqpaı-aq qoıaıyn. Qyzylorda, Túrkistan, Jambyl oblystaryna baryp, sapamyz sonda túıindeldi. Fermerlerden «Osynsha malyń, eginiń, jeriń bar eken. Budan da baı sharýashylyq quryp, qazirgiden de jaqsy turmys úshin, mádenıetti, baqýatty ómir súrýiń úshin ne kerek? Sharýashylyǵyn aıaǵynan nyq turýy úshin qandaı qoldaý qajet?» dep suradym. Báriniń aıtatyny negizgi úsh-tórt-aq másele: birinshiden, jol ınfraqurylymyn jaqsartýdy suraıdy. О́nimin tasymaldaýǵa jol kerek, alǵan kóligimen adam sııaqty júrýge de jol kerek.
Ekinshiden, uzaq merzimge arzandatylǵan nesıe kerek. Jambyl oblysynda Asqar Myrzahmetovtiń kezinde qanatqaqty joba bastaldy, 50 myń adamǵa 2,5 paıyzben nesıe berildi. Qazir 11 aýyldyq okrýgtegi nesıe alǵan adamdardyń bári jeke sharýashylyǵyn damytyp jatyr. Osy jobany oblystyń qazirgi ákimi Berdibek Saparbaev ta qoldap, ári qaraı damytýǵa nıetti ekenin aıtty. Menińshe, bul qanatqaqty jobany respýblıkaǵa taratý kerek.
Úshinshiden, sýbsıdııalaý júıesin jetildirý kerek. Qazir qosalqy sharýashylyqtar sýbsıdııa almaıdy. Basqa da kemshilikteri az emes. Tórtinshiden, maman tapshy. Saladaǵy problemalardyń bári osy tórteýinen kelip týyndaıdy. Aıtalyq tehnıkany jańartý úshin qarjy kerek – nesıe alý qıyn. 70-80 jyldardaǵy traktor, kombaın, tuqym sepkishter, shópshapqyshtar áli júr. Sharýa tezirek malyn semirtip, tuqymyn seýip, eginin ósirgisi keledi – biraq qajetti sýbsıdııa alý qıyn. Solaı másele kúrdelene beredi. Negizi sharýa sýbsıdııa, kredıt, dızeldik otyn ber dep Úkimettiń artynan emes, Úkimet sonyń bárin usynyp sharýanyń artynan júgirýi kerek. Sebebi ónimdi beretin, eldi asyraıtyn solar. Aýyl sharýashylyǵy damyǵan elderdiń bárinde solaı.
– Keńes kezinde eńbek adamyna erekshe qurmet kórsetiletin. Qazir she?
– Shynynda 19 mln halyqty asyrap, artylǵanyn eksporttap otyrǵan qaýym erekshe syı-qurmetke laıyq. Biraq sony el túsinbeıdi. Eńbekkerlermen kezdeskende árqaısysynyń qolyn alyp, búginginiń naǵyz juldyzy solar ekenin aıtyp eńselerin kóterýge, rýh berýge tyrystym. Úkimettiń agrarlyq saıasatyn túsindirdim, Prezıdent Q.Toqaevtyń Joldaýynda salaǵa qanshalyqty mańyz berilgenin jetkizdim. Osy sapar barysynda ózim kórgen problemalardy, sharýalardyń ótinishterin, janaıqaıyn, ony sheshýdiń joldaryn hatqa túsirip Prezıdent Q.Toqaev pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.Omarovtyń atyna hat ázirledim.
Qazaqstan – áleýmettik memleket. Iаǵnı memlekettiń negizgi maqsaty – adamǵa jaǵdaı jasaý. Konstıtýsııada aıtylǵandaı, elimizdiń basty baılyǵy – adam, bizdiń baǵa jetpes kapıtalymyz – osy eldiń halqy. О́kinishke qaraı, optımızasııa, ýrbanızasııa degen uranmen kóp jaǵdaıda máseleniń qarjylyq jáne ekonomıkalyq jaǵyna basa mán berilip, adamdardyń taǵdyry ekinshi kezekke qalyp qoıyp jatyr. «Bolashaǵy joq aýyldar» degen termın shyqqanyna da biraz boldy. Bul tirkesti sózdik qorymyzdan, qoldanystan múlde alyp tastaý kerek. «Bolashaǵy joq» dep júzdegen aýyldy sanattan syzyp tastaý qazaqtyń bolashaǵy joq deýmen birdeı. О́kinishke qaraı, sol saıasattyń kesirinen 1 100 aýyl jabyldy. Aýylda eki qazaq qalsa da jol salyp, sý tartyp, turmysyn jaqsartýdyń amalyn oılaý kerek.
Qostanaıdyń Amangeldi, Jangeldın aýdandaryna barǵanda tún ortasy bolǵanyna qaramaı, Ahmet Baıtursynuly, Álibı Jangeldınderdiń mýzeıine soqtyq. Ýaqyt tyǵyz bolsa da aıaldamaı ketýge dátimiz shydamady. Alashtyń zııalylary eldiń negizgi tirshiligi, ekonomıkanyń tiregi aýyl sharýashylyǵy ekenin aıtyp, salany damytýdyń da jaı-japsaryn aıtyp ketti ǵoı. Sharýalardyń jaı-kúıin, aýyldaǵy aǵaıynnyń tynys-tirshiligin kórgende biz sol atalarymyzdyń amanatyn adal oryndap júrmiz be degen oıǵa kettim.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
