Qazir Qaztalov óńirinde at jaratyp, at qosyp júrgenderdiń arasynda Nurlan Nuǵmanovtyń orny bólek. Ol búgingi jas býynnyń ustazy, keshegi quryq ustaǵan seıisterdiń izbasary. Atadan ákege, odan ózine daryp, búginde balalaryna ótken seıistik ónerdiń jýan ortasynda júr. Aıtas atasy da mal baǵyp, talaı marapatqa ıe bolǵan azamat edi. Qarshadaıynan jylqy malynyń qyr-syryna qanyǵyp, quryǵy qutty ákesiniń ilimi men tálimin sińirip ósken ul ony óziniń zerdesine sala baıytyp, tájirıbesimen jetildirip, kánigi jylqyshy bolyp qalyptasty. Jylqyny alystan tanyr syralǵylyq, synshylyq qasıeti ashyldy.
Iá, Nurlan Elimulynyń esimi oblys jurtshylyǵymen qatar respýblıkaǵa da jaqsy tanys bola bastaǵanyna biraz ýaqyt boldy. Ol baptaǵan sáıgúlikter báıgelerde aldyna qara asyrmasa, ol tárbıelegen shabandozdar kóptegen jetistikke jetip júr. Qandy arap, aǵylshyn tuqymdaryn aıtpaǵanda ózimizdiń jaby tuqymdas qazaqy jylqylardyń da babyn bilgen atbeginiń aıtýynsha, qazaqy jylqyny durys tanyp, babyna keltirse dúnıedegi eń myqty sáıgúlik shyǵady eken.
Aıtpaqshy, Nurlan aǵamyz Bostandyq aýylynan arnaıy atqora salyp, «Aıbyn» sport klýbymen birlese jas shabandozdar daıyndaıtyn úıirme de ashyp otyr. Sáti túsip aǵamyzdyń atqorasyna bas suqtyq. Buryn-sońdy amerıkalyqtardyń kınosynan kóretin rancholardaǵy atqora aldymnan shyqqandaı. Sáıgúlikter turatyn oryndar ári taza, ári jaryq qylyp jasalǵan eken. Atqoranyń kelesi bóliginde bıeler men qulyndar baılaýly tur. Baby kelgen bıelerdi aǵamyz ózi saýyp, saýmalyn aýyldastarǵa satyp otyr. Munyń mánisin suraǵanymyzda ol: – Ár bıeniń óz minezi bar. Bógde adamǵa saýǵyzbaıdy nemese súti ıimeı qalady. Sondyqtan ózim saýmasam bolmaıdy. Qandaı da bolmasa aýrýǵa jylqy sútiniń em ekeni áý bastan belgili. Ásirese qazirgideı tumaý, ókpe aýrýyna taptyrmaıdy. Elimizde aty óshkir dert bastalǵaly otbasymyzben aqyldasa kele bıe baılap, saýmal satýdy qolǵa aldyq. Aýyldastarymyz saýmal ishýge úırenip te ketti. Tipten oblys ortalyǵynda turatyn aýyl azamattary habarlasyp, birden 10-15 lıtr saýmal, qymyzǵa tapsyrys berip, aldyryp jatyr, – dep jaýap qatty. Baıqaǵanymyzdaı atqoraǵa kelip, saýmal ishýge daǵdylanǵan bostandyqtyq aǵaıynnyń qarasy kóp-aq. Baǵasy da qymbat emes. 200 garmy – 200 teńge.
Qorada osydan 5-6 jyl buryn báıgelerde shańyna at ilestirmegen «Alapash» deıtin sáıgúlikti de kózimiz shalyp qaldy. Qazaqta «Syǵanala» atanǵan qyzyl ala tústi bul sáıgúliktiń jaratylysy bólek. Qarapaıym ǵana qazaqy at týraly kezinde talaı jazǵan bolatynbyz. Jylqy malyn jaqsy synap, tanıtyn Nurlan Elimuly «Alapashty» qulyn kezinen baıqap, baptaǵan. Sonymen birge Nurlan aǵamyzdyń «Jalǵyz oq» atty sáıgúligi de bir kezderi jaqsy tanymal bolatyn. Qazirgi kúnde «Jalǵyz oq» úıir bastap júr deıdi.
«Bárin aıt ta, birin aıt» demekshi, seıistik ónerdi tereń meńgergen Nurlan Nuǵmanovtyń jylqy týraly aıtary kóp. Tek tyńdaıtyn quıma qulaq kerek. Nurekeńniń aıtýynsha, at baptaýdyń biryńǵaı qalyptasqan qaǵıdasy, qalyp úlgisi – standarty joq. Baptaý ár attyń óziniń minezi men ereksheligine qaraı júrgiziledi eken. Demek, qansha at bar desek, olardyń sonsha minezi bar, ıaǵnı sonsha baptaý túrleri men erekshelikteri bolady degen sóz. Sheber atbegi bolý úshin árbir jylqynyń psıhıkasyn, ishki syryn, minez-qulqyn tolyq meńgerip, soǵan saı áreket ete bilý kerek degendi uǵyndyrady.
– Qatar turǵan eki atty bir ádispen baptaý múmkin emes. «Attyń syry ıesine málim» degendeı, onyń ishki syryn, múmkindigin bilý kerek. Negizinde sportqa adam baptaýdan, at baptaý qıyn. Adamnyń tili bar, aıtasyń, suraıdy, túsinderesiń, al attyń tilin óziń tabýyn kerek. Jaıasy jalpaq, jondy da qońdy qulyn saýyr qara etti júırikterdi jaratyp, arytamyn dep jilik maıyn úzip alýdan, olpy-solpy pishinde jupyny, júdeý tartyp turǵan tulparlardy semirtýde saq bolý kerek. Dene turqy onsha iri emes, semizdikti súıetin qulyn saýyr júırikter negizinen etine senip shabady. Mundaı attardy retine qarap bir aıdan asyrmaı jaratyp, 4-5 ret sýyna tıip, tań asyryp, báıgege qosa berýge bolady. Al etti, qol-aıaǵy balǵadaı balýan deneli júırikterdi kóbirek áýreleý kerek, – deıdi seıis bizben áńgimesinde. Bapkerdiń áńgimesinen uqqanymyz, tuqymyna, kúıine, jalpy fızıkalyq jaǵdaıyna baılanysty atty babyna keltirýge shamamen 40-60 kún ketedi. Al burynnan babynda júrgen báıge attary on shaqty kún tynyǵyp qaıta qosyla beredi eken.
Báıge atynyń terin alý, báıge atyn synaý, báıgeniń túrleri, atty baptaý, atqa qatysty sport túrleri, shabys túrleri, jylqy malynyń aýrýlary men olardy emdeý, jylqy terisin baptap, buıymdar jasaý, jylqyny jasyna qaraı kúzeý, jylqy sútin saqtaý, at ábzelderi men olardy daıyndaý, kútip ustaý, jaıylym túrleri, ony tıimdi paıdalaný – Nurlan mektebiniń tylsym dáristeri. Iá, shalys oqyp otyrǵan joqsyz. Qazirde aýdanymyz boıynsha Nurlan Nuǵmanovtyń mektebi qalyptasyp úlgerdi. Aýdanda jylqy baǵyp, tulpar jaratyp júrgen nebir myqtylardyń ózi osy Nurlan aǵamyzben aqyldasyp otyratynyn talaı kózimiz kórdi. Aýdan ortalyǵynda at úıirmesin ashqan Talǵat, Jolaman syndy atbegiler bizdiń keıipkerimizdiń shákirtteri ekeni sózimizge dálel bola alady.
«Er qanaty – at» bolsa, sol tulpardy baptaıtyn er-azamat. Al sonda er-azamattyń babyn keltiretin kim bolmaq? Árıne qudaı qosqan qosaǵy. Nurlan aǵamyzdyń talaı sulýdyń ishinen tańdap alǵan ómirlik jary – Saltanat jeńgemiz. Jeńgemiz de jylqynyń syryn aǵamyzdan kem bilmeıdi. Jas kúninen eriniń qasynan bir eli qalmaǵan Saltanat mal baǵýdyń talaı qıyndyqtaryn basynan ótkerdi. Desek te, júzinen jymıǵan kúlkisi ketpeı, sharýasyna myǵym kelinshek Nuǵmanovtar otbasynyń berekesin kirgizdi, tútinin túzý ushyrdy. Búginde otbasy 1 qyz, 2 ul tárbıelep, olardan taraǵan nemere men jıenniń qyzyǵyn birge kórýde. Saltanat jeńgemiz de qymyz ashytýdyń, jylqy sútinen jasalatyn nebir táttilerdiń sheberi ekenine saparymyz barysynda kózimiz jetti. Dálirek aıtsaq, jeńgemizdiń kúbide qymyz sapyryp jatqan sátine kýá boldyq. Sonymen birge jylqy sútinen jasalǵan qurttan da dám tattyq. Mine, sheberlik.
Búginde óziniń balalarymen birge, ózge de balalardy atadan qalǵan mura ónerge, mıras iske baýlyp júrgen Nurlan Nuǵmanovtyń alǵa qoıǵan maqsattary da kóp. Mal baǵýdyń quryǵyn úlken uly Nursultanǵa tabystap, kishi uly Sultanbekti óz qasynda tárbıelep júr. Atqoradaǵy attardyń tazalyǵy men azyǵyn berý – osy kishi ulynyń moınyndaǵy sharýa. Endigi kezekte aǵamyz atqora qasynan tynyǵyp, jylqy terapııasymen emdeletin arnaıy oryn salmaqshy. Iаǵnı, saýmal, qymyz iship jatatyn arnaıy úı-jaı jáne atqa minip shabatyn ıppodrom salýdy kózdep otyr. Seıistiń bastaǵan isi nátıjeli bolsyn deımiz!
Qaırat JAQYP
Batys Qazaqstan oblysy,
Qaztalov aýdany
