Áıelderge álimjettik jasaý tyıylmaı tur

Álemdi jaýlaǵan indetten týyn­daǵan máselelerdiń bir she­ti otbasyna kelip tireletini túsi­nikti. Jumys oryndarynyń jabylýy, mektepterdiń onlaın formatqa ótýimen baılanysty kóptegen másele paıda boldy. Eń ókinishtisi – bul qıyndyqtar otbasynyń kóńil kúıine áser etip, turmystyq zorlyq-zom­by­lyqqa alyp kelgeni. Bul týraly halyqaralyq qaýymdastyq pan­demııanyń basynda-aq dabyl qaǵa bastaǵan edi. Birikken Ulttar Uıymy búkil álemdegi turmystyq zorlyq-zombylyqtyń artýyn COVID-19-ben qatar «kóleńkeli pandemııa» dep atady.

Kóptegen óńirlerden jınalǵan derekter mundaı jaǵdaılardyń ásirese halyqtyń margınaldanǵan toptary arasynda aıtarlyqtaı óskenin aıǵaqtaıdy. Mysalǵa áıelderdi turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaıtyn zańdar az Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkany alýǵa bolady. BUU-nyń Áıelder qory Palestına aýmaǵynda júrgizgen esepte áıel­derge jasalǵan álimjettiktiń edáýir artqany kórsetilgen. Mek­sıka, Brazılııa sekildi Latyn Amerıkasyndaǵy elderde sáýir, mamyr aılarynda arnaıy shuǵyl jelige habarlasqan adamdar sa­nynyń kóbeıýi eldegi máseleniń ýshyqqanyn kórsetti. Birikken Ult­tar Uıymy jáne jergilikti prokýrorlar Chılı, Bolıvııa el­de­rinde resmı shaǵymdardyń ­azaıýyn qatań karantındik shara­lardyń saldarynan bolýy múmkin degen toqtamǵa kelgen.

Qytaıda Szınchjoý qalasy­nyń polıseıleri osy jyldyń aqpan aıynda 2019 jylmen sa­lystyrǵanda turmystyq zorlyq-zombylyq týraly úsh ese kóp qońyraý alǵanyn aıtady. Aýstra­lııa, Fransııa, Germanııa jáne AQSh sııaqty joǵary tabys­ty keıbir elder de COVID-19 bas­talǵannan keıin turmystyq zor­lyq-zombylyq týraly habar­la­malardyń aıtarlyqtaı óskenin habarlaǵan.

Jalpy, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq pandemııa bas­­talǵanǵa deıin de jahandyq ­prob­lema bol­ǵanyn este ustaǵan jón. Birik­ken Ulttar Uıymy jı­naǵan málimetterge sáıkes sońǵy on eki aıda búkil álemde 15-49 jas aralyǵyndaǵy 243 mıllıon áıel men qyz óz otbasynda qysymǵa ushyraǵan. Qaýipsizdik, densaýlyq saqtaý, qarjy jáne ózge de áleýmettik máseleler qys­paqqa alǵan saıyn jaǵdaı odan saıyn qıyndaı túsýi múmkin.

Karantındik sharalar en­gi­zil­gennen bergi búkil álemdegi de­­rekter kóńil kónshitpeıdi. Má­­­se­len, 17 naýryzdan bas­tap Fran­­sııa­da otbasyndaǵy álim­jettik 30 pa­ıyz ósken. Kıpr men Sıngapýr­dyń shuǵyl jelileri­ne kelip tús­ken qońyraýlar sany da týra osyndaı paıyz kó­­beı­gen. Al Argentına­da 20 naý­ryz­­dan bastap kómek su­rap tele­fon shalǵandardyń sa­ny 25 pa­ıyzǵa artqan. Kanada, Ispa­nııa, Ulybrıtanııa elderi de otba­syn­daǵy «taıaqtan» bas saý­ǵalap ketkender kóbeıgenin habarlapty.

Qazaqstanda da jaǵdaı osyǵan uqsas. Jaqynda Májilistiń jalpy otyrysynda Ishki ister vıse-mınıstri Alekseı Kalaıchıdı elimizde karantın kezinde otba­syndaǵy turmystyq zorlyq-zom­bylyqtyń artqanyn aıtqan edi. Eldegi esep boıynsha bul kórsetkish ótken jyldarmen sa­lystyrǵanda 25 paıyz ósken.

Áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqtyń áleýmettik jáne eko­nomıkalyq shyǵyndary, já­birlenýshilerge kórsetiletin kó­mek pen qylmystyq sot tóreligi­ne jaýap berýge baılanysty shy­ǵyndarmen qosa alǵanda orasan. Bul shyǵyndar álemdik ishki jalpy ónimniń shamamen 2 paıyzyna teń dep baǵalanady nemese 1,5 trln dollar. Bul kórsetkish qazirgi jaǵdaıǵa saı ósip, pandemııa aıaqtalǵan soń da tendensııa jalǵasa berýi ábden múmkin.

COVID-19 álemdik ekonomı­ka­ǵa ǵana áser etip qoımaı, ómir­diń barlyq salasyna ózgerister engizip jatyr. Aldaǵy jyldary memleketter aldynda sonyń saldarymen tıimdi kúres júrgizý min­deti tur.