Hattar general ómirinen syr shertedi

Shákir Jeksenbaıuly Jeksen­baev 1901 jyly 28 aqpanda Batys Qazaqstan oblysy Orda aýdany Shońǵaı aýylynda dúnıege kel­gen (keı derekter boıynsha Qaraqol aýylynda). Han stavkasy (qazirgi (Bókeı Ordasy) poselkesinde bastaýysh ýchılısheni (qazirgi mekteptiń 8 klastyq bilim deńgeıimen) bitirip, atal­ǵan oqý ornynyń pedagogıkalyq kýr­syna oqýǵa túsken. 1918 jyldan bas­tap jergilikti keńeste jumys istegen.

1919 jyly 1 Úlgili qazaq atty áskeri polkine erikti retinde jazylyp, bólimshe, vzvod komandıri, eskadron komandıriniń kómekshisi boldy. Jyl sońynda Orynbor qalasy Borısoglebskıı Kavalerııa ýchılıshesine jiberildi. 1920 jyly ony bitirgen soń osy oqý ornynyń bastyǵynyń kómekshisi, keıinnen Qyzyl armııanyń Áskerı akademııasyna (M.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııa) oqýǵa tústi. 1924 jyly áskerı qyzmette bolyp, 1927-1928 jyldary Qazaq AKSR áskerı komıssarynyń orynbasary bolyp, Ýkraınadaǵy áskerı bólimderde qyzmet etti. 1931 jy­ly Joǵary áskerı-tehnıkalyq kýrstardy bitirdi, Qıyr Shyǵys armııasynyń erekshe hımııalyq qyzmetiniń bastyǵy, Batys ba­ǵyttaǵy hımııalyq qorǵanys bó­limi bastyǵynyń aǵa kómekshisi, Brıansk maıdanynyń hımııalyq qorǵanys bóliminiń bastyǵy boldy. Onyń basshylyǵymen rota qyzmetterinde joǵary jarylǵysh ot jaqqyshtar qurylady, tútin perdeleri keńinen qoldanyla bas­taıdy. 1944-1945 jyldary Orta­lyq, keıinnen 2-shi Baltyq jaǵa­laýy jáne Lenıngrad maıdan­darynyń hımııalyq qyzmetiniń bastyǵy bolady. Soǵys aıaqtalǵan soń 1949 jylǵa deıin  K.Voroshılov atyndaǵy Áskerı akademııanyń hımııalyq qorǵanys kafedrasynyń bastyǵy bolyp qyzmet etti, áske­rı okrýgterdiń hımııalyq qyz­metin basqardy. 1949 jyldan otstav­kaǵa ketkenge deıin V.V.Kýıby­shev atyndaǵy Áskerı ınjenerlik akademııanyń kafedra basshysy jáne aǵa oqytýshysy boldy. Otstavkada júrip birneshe jyl Máskeý qalalyq DOSAAF órtke qarsy qorǵanys mektebinde koman­dır-nusqaýshy bolyp jumys is­tedi. «Lenın», tórt ret «Qyzyl Juldyz», eki ret «I dárejeli Otan soǵysy» orden­derimen, kóptegen medaldar­men marapattaldy. 1988 jyly qaıt­ys bolyp, Máskeý qalasynda jerlengen.

Azamat soǵysynyń ardageri Hamıt Dáýletuly Chýrınniń Qazaq­stan Prezıdenti arhıvine saq­taýǵa alynǵan jeke qorynda Sh.Jek­senbaevqa qatysty birneshe is saq­talǵan. Atalǵan isterdiń biri Sh.Jeksenbaevtyń óz ómiri men Qy­zyl armııa qataryndaǵy qyzmeti, este­lik memýarlar kitabyn daıyndaý, qoǵam ókilderimen kezdesýi týra­ly kóptegen málimetter kelti­retin je­ke jazǵan hattarynan tu­rady. Hat almasý 1943–1978 jyldar­dy qam­tıdy.

1944 jylǵy 18 qańtardaǵy hatyn general: «О́z sezimimdi bil­diretin laıyqty sóz tappaı otyrmyn. О́mirde sondaı sátter bolady, basyńdaǵy jaǵdaıdy qaǵazǵa da túsire almaısyń nemese aıta al­maısyń. Sol jaǵdaı dál qazir meniń basymda tur. Sen meni túsinedi dep oı­laımyn»... dep júrekjardy sózi­men bastaıdy. О́ziniń alǵys sezimin, qurmetin, iltıpatyn aıta otyryp, shırek ǵasyrdyń, shalǵaı qashyqtyqtyń kedergi jasamas­tan, alys mekteptegi jyldar týraly qymbat sátterdi bólisip, nazar aýdarǵanyna rızashylyǵyn bil­­diredi. О́zi týraly sońǵy alǵan maman­dyǵy boıynsha jumys istep jatqanyn, 1940 jylǵy shildeniń basynda bolǵan áńgimelesýin eske ala­dy. Soǵys kezinde jazylǵan soń­ǵy haty 1944 jylǵy 18 mamyr­da kelgen. Sodan keıingi ýaqyttaǵy hattary saqtalmaǵan nemese H.Chý­rın mýzeı, arhıvterge ótkizgen bo­lýy múmkin. 1970 jylǵy 11 jel­toqsanda Hamıtke jazǵan hatynda Sh.Jeksenbaev: «Sálemetsiń be, Hamıt! Mektep oryndyǵynan bergi dosym jáne joldasym Hamıt, ıá, meniń de jetpis jyldyǵym taıap qal­dy. Mendegi bul ýaqyt tip­ten jaqyn – 28 aqpan 1970 jyl. Al biz 1915 jyldan bastap dos bolyp kele­miz, 55 jyl tolyp­ty – jarty ǵasyr­dan astam ýaqyt» dep bas­talady hat. 1976 jylǵy 11 qańtarda jaz­ǵan hatynda Sh.Jeksenbaev «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetiniń tilshisine bergen suhbaty, áńgimesi jaıynda aıtady. Almatydan arnaıy kelgen tilshi, Shákirdiń Áskerı akademııadan «baıdyń balasy» retinde shyǵarylyp, ony bitire almaı ketken» degen pikirin bildiredi. Sol týraly «ıá, 1921 jyly komıssııa ómirbaıandyq anyqtamam joq bolǵandyqtan oqýdan shyǵarý týraly másele qoıdy. Biraq sońy­nan meniń jastyǵym men ultym­dy eskerip, oqýda qaldyrdy, solaısha men akademııany 1924 jyly bitirdim. Bálkim keıbireýler meniń qyzmetimmen tanysqysy kelgen bolar» dep aıtady. Keıingi hatynda da atalǵan tilshiniń maqalany jazyp bitirgendigin, Chýrınmen jo­lyqqysy keletindigin aıtqanyn baıandap, onyń «meniń áleýmettik shyqqan tegimdi bilgisi kelip júr­gen sııaqty, áńgimesin baıqap kórersiń» degen ótinish jasaıdy. «Meni baıdyń balasy degen áńgime órship turǵan sekildi, álgi tilshi sony anyqtaýǵa kelgen bolar. Osy bir bos áńgime meni qaýiptendiredi» degen kúdigin bildiredi. 1976 jylǵy 3 mamyrdaǵy hatynda: «Myna tilshi óziniń «baıdyń uly bolǵannan keıin oqýdan shyǵarylǵan ekensiz ǵoı?» degen suraǵyn qoıyp alyp, jaýap kútpeı ketip qalyp edi. Sol suraq meni qatty oılandyrdy. Iá, men bul jóninde M.V.Frýnze atyn­da­ǵy Áskerı akademııanyń ar­hı­vi­nen baryp naqtylap keldim, shy­ǵa­­rý týraly sheshim 1922 jyly 20 qyrkúıekte qabyldanǵan, eki ap­­tadan keıin 20 qazanda, RK (b) P­ OK hatshylyǵynyń sheshimimen oqý­ǵa qaıta qabyldandym». Ár tyń­­daýshynyń appelıasııasy saq­talmaǵan, biraq qaıta qalpy­na keltirý týraly sheshimde Sh.Jek­senbaevtyń saıası motıvte, baı balasy retinde emes, komandırlik bólimshelerdiń tájirıbesizdigi men daıyndyqtyń álsizdigi sebe­binde oqýdan shyǵarylǵandyǵy anyq­taldy. Densaýlyǵynyń álsiz­diginen ol ekinshi jylǵa qal­dy­ryl­ǵan. Onyń oıynsha: «Kýı­byshev qazaqtardy, olardyń jaǵ­daıyn jaqsy bilgen­dikten, meni Akademııaǵa qaıta qabyl­daýǵa sh­e­shim shyǵardy». Ata-anasy týraly birneshe málimetter berip ketken: «meniń atam, tegim men ákemniń atyndaǵy atam 40 jyl boıy Bókeı­han urpaqtarynyń malshysy bolyp, revolıýsııanyń aldynda orta sharýa boldy. Onyń úsh uly men úsh qyzy ózimen birge turatyn. Tuńǵysh nemeresi bolǵandyqtan ájem baýyryna basty, balalyǵymdy solarmen ótkizdim. Ákem eki baýyrymen jazda Tómengi Basqun­shaqta tuz óndirisimen nemese Bó­keıhanovtarǵa jaldanyp shóp shabý­men aınalysty, jekemenshik jeri bolmady, keıde Saratov-Astra­han temirjolynda jumys istedi. 1918 jyly men barlyq mal men aýylsharýashylyq qural­daryn jınastyryp «Aq nıet» aýylsharýashylyq artelin qur­dym. Onyń óziniń jarǵysy men basqarmasy bar edi. Men Qyzyl armııa qataryna shaqyrylǵan soń ol artel tarap ketti. Áńgime bolyp jatqan kezeńde 1922 jylǵy kúzde ákem Aıtalynyń orta sharýasy boldy. 10 aty, 3-5 túıesi, 8-9 sıyry jáne 5-6 qoıy bar edi. 1929 jyly ákem M.I.Kalının atyn­daǵy kolhozǵa kirdi, 1935 jyly qaıtys bolǵanǵa deıin kolhozshy bolyp jumys istedi. Anam men inim kolhozda 1957 jylǵa deıin jumys istedi. Inim Satbaı 1939-1946 jyldary Keńes armııa­sy qata­rynda bolyp, Uly Otan soǵysyna qatardaǵy jaýynger, saıa­sı jetekshi, (shtýrman), aǵa leıtenant retinde qatysty, eshqaısysy eshkimdi jalshylyqqa almaǵan, óz eńbekterimen kúneltip ómir súrdi. Atam Jeksenbaı da, ákem Aıtaly da repressııaǵa ushyraǵan joq, bar­lyǵy óz ajaldarymen Shońǵaı nemese Qaraqol – M.I.Kalının atyndaǵy kolhozda ómirden ótti», dep derektermen bólisedi.

Batys Qazaqstan óńiriniń týmalary, azamat soǵysy men Uly Otan soǵysynyń ardagerleri Shákir Jeksenbaıuly men Hamıt Dáýletulynyń uzaq jyldarǵa sozylǵan baılanysyn kórsetetin qujattar arhıvte saqtaýly. Eke­ýi­niń arasyndaǵy tyǵyz qa­rym-qatynasty olardyń hat-ha­barlary aıqyndap beredi. Hat jazý úrdisi joǵalyp bara jatqan búgingi zamanda keńestik qoǵam músheleriniń baılanysy úshbý hatpen jalǵasqandyǵyn kóremiz. О́kinishke qaraı, hattar tolyq saq­tal­maǵan, úzik kúıde. 1943 jyly jazylǵan hat pen 1960 jyldardaǵy hattar arasynda birshama úzilis bar.

Shákir Jeksenbaevtyń Qazaq úlgili atty ásker eskadronyn qu­rýǵa qatysqany, hımııalyq qarýlardy paıdalaný, hımııalyq shabýylǵa toı­tarys berý tásilderin oqytyp úıre­týdegi eren eńbegi de eskerýsiz qalǵan joq.

Onyń alǵashqy keńestik qazaq atty áskeriniń negizin qalaýshy eken­digi, hımııalyq qarýǵa qarsy qor­ǵanys ádisterin saralaýshy maman retin­degi eren erligi el esinen ketpeýi tıis. Er esimi – el esinde.

Álııa SÚLEIMENOVA,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıviniń bas sarapshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty