Ulttyq bolmys jaýapkershilikke úndeıdi

Búginde kez kelgen eldiń bolashaǵy óńirler deńgeıindegi ózgeristerge baılanysty. Bul tusta óńirlerdiń teń­gerimdi áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý, óńirlerdegi áleý­mettik-ekonomıkalyq ahýal men ómir sapasynyń aıyrmashylyq deńgeıin qysqartý mańyzdy. Sondyqtan óńirlerdi damytý isine qatysty tyń ıdeıalar tıimdi júzege asatyndyǵyna tolyqtaı senimdimiz.

Azamattardyń áleýmettik ál-aýqaty máselesi elimizdiń basty baǵyttarynyń biri ekeni barshamyzǵa málim. Ál-aýqat túsinigi árdaıym qoǵamdaǵy jeke adamnyń jaıly ómir súrýi men sát­ti qyzmet atqarýymen sıpattalady. Demek, «ómir sapasy» men «ómir deń­­geıi» túsinikteri ál-aýqat deńgeıin kór­­­setedi. Sonymen qatar áleýmettik saıa­sattyń jańa paradıgmasy ál-aýqat qury­lymyndaǵy myna quramdastarǵa erekshe mán beredi: halyqtyń tabys deńgeıi men turǵyn úı jaǵdaıyn kór­setetin materıaldyq ál-aýqat; halyq densaýlyǵynyń jaıy men qaýipsizdigin qam­tamasyz etetin tabıǵı ál-aýqat; tul­ǵaaralyq qatynastar, qoǵam ómirine aralasýdy aıqyndaıtyn áleýmettik ál-aýqat; tulǵalyq ósý, psıhıkalyq jáne rýhanı densaýlyq, senimdi kórsetetin emosııalyq ál-aýqat; jumystaǵy quzy­rettilik pen eńbek ónimdiligine yqpal jasaıtyn kásibı ál-aýqat.

Joldaýda qoljetimdi ári sapaly bilimge de erekshe mán beriledi. Inno­vasııalyq ekonomıkany qalyptas­tyrý úshin qoǵamnyń serpindi ekono­mıkalyq ósimi men áleýmettik damýynyń negizi jáne azamattardyń ál-aýqaty men el qaýipsizdiginiń faktory bolyp tabylatyn bilim berý júıesin jań­ǵyrtý negizgi shart bolyp tabylady. Bilim salasyndaǵy básekelestik tek ın­no­vasııalardy ıgerip qana qoımaı, jahan­dyq talaptarǵa beıimdelýdi jáne tehnologııalardy únemi jańartyp otyrýdy qajet etedi. Sondyqtan sapaly bilimge qol jetkizý áleýmettik ádildik pen saıası turaqtylyqty qamtamasyz etetin azamattardyń mańyzdy ómirlik qundylyqtarynyń biri bolyp qala beredi. Bul tek memlekettiń ǵana emes, ustaz­dar qaýymy, ata-analar men oqýshy­lardyń erekshe jaýapkershiligin talap etedi. Ǵylymda halyqaralyq tájirı­bege arqa súıeý jáne «Jas ǵalym» jobasy­nyń júzege asýy ǵylymı-tehnologııa­lyq ilgerileýimizdiń irgetasy bolmaq.

Jańa jaǵdaıdaǵy densaýlyq saq­taý salasyn damytý qoǵam men mem­lekettiń mańyzdy mindeti. Ár eldegi halyq densaýlyǵyn saqtaý júıesin uıymdastyrýdyń jáne bul saladaǵy ekonomıkalyq qatynastar ereksheligin taldaý barysynda mynadaı negizgi ekonomıkalyq sıpattamalyq belgilerdi baıqaýymyzǵa bolady: menshik qatynas­tary; qarjylandyrý tásilderi; óndi­rý­shiler bolyp tabylatyn medısına qyzmetkerleri men tutynýshy halyq­ty yntalandyrý tetikteri; medısı­nalyq kómektiń kólemi men sapasyn baqy­laýdyń túrleri men ádisteri. Bizdiń oıymyzsha, bul belgiler aldaǵy ýaqytta da ózektiligin joǵaltpaıdy. Al medısınalyq ınfraqurylymdy damytý úshin bilim, ǵylym jáne mádenı qundylyqtar yqpal jasaıdy. Bilim men ǵylymnyń densaýlyq salasyna yqpaly bar ekendigi túsinikti. Búgingi tańda ár adam óziniń densaýlyǵyn qalyp­ty deńgeıde saqtaý óte mańyzdy ekenin biledi. Biraq densaýlyqty saqtaý mádenıetin qalyptastyrý boıynsha kóptegen jumystar júrgizilýi tıis.

Bıologııalyq árkelkilik ómirdiń barlyq kórinisterindegi alýandyq pen bıologııalyq júıe kúrdeliliginiń kórsetkishteri men quramdastarynyń sapalylyǵyn bildiredi. Genetıkalyq, eko­júıelerdegi túrler men osy eko­júıe­degi árkelkilik mańyzdy bolyp tabylady. Amerıkalyq ekolog Robert Ýıtteker zertteýinde bıologııalyq árkelkiliktiń qorshaǵan orta faktorlaryna táýeldiligi dáıektelip, qaýymdastyq ishindegi, qaýymdastyqtar arasyndaǵy jáne orta gradıentteri boıynsha júıeniń árkel­kiligi týraly baıandalǵan. Bul da alda­ǵy ýaqytta nazarǵa alynatyn ıdeıa. Sony­men qatar ekologııalyq týrızmniń damýy ekologııalyq bilim berý jáne nasıhatpen tikeleı baılanysty. Tabıǵatty taný arqyly biz qorshaǵan ortaǵa muqııat qaraý qajettiligin sezinemiz, halyq arasynda ekologııalyq mádenıet pen oılar qalyptasady.

Ádiletti memleket túsinigi ejelgi grek fılosofy Platon eńbekterinde moly­nan kezdesedi. Uǵymdy zertteý bo­ıynsha ǵylymda birneshe tujyrymdar da bar. Ǵylymı saraptaýlar negizinde ádiletti memleket dep halyqtyń bılik­ke senimi, atqarylyp jatqan basta­ma­lar­­dy qoldaýy jáne ortaq ıgilik múdde­leri úshin memlekettik bılik qyz­metin oń baǵalaýy bolyp tabylady. Sondyqtan «Ádiletti memleket» qurý tujyrymdamasy halyq pen bıliktiń birlese atqarǵan jumysynyń nátıjesi dep túsinemiz.

Sıfrlandyrý eń aldymen ekono­mıkanyń jańa prosesterge beıimdelýin, aqparattyq tehnologııa­larǵa negizdelgen tásilder jáne ony basqarýdy kózdeıdi. Jalpy, kóptegen ǵalymdar sıfrlandyrý tehnologııa nemese belgili bir ónim emestigi týraly aıtady. Demek, ol ár jumysty ózgertýge baǵyttalǵan sıfr­lyq resýrs­tardy paıdalanýdyń tásili degenimiz durys bolar. Sondyqtan bul ıgiliktiń keń múmkindikterin qoǵam­nyń barlyq salalarynda ońtaıly paıdalaný mańyzdy.

Azamattardyń memleketti basqarý isine qatysýy halyqtyń jeke qajettilik­terin qanaǵattandyrýǵa yqpal jasaıdy. Memlekettik basqarýǵa azamattardyń qatysýynyń barlyq túrleri qoǵam úshin mańyzdy ózgeristerdi qamtyp, tıimdi qoldanylǵan jaǵdaıda áleýmettik áser qaldyrady. Sondyqtan saıası tájirıbe barysynda saıası prosesterde oryn alyp otyrǵan saıası qatysýdyń negizgi túrlerin qoldaný tıimdiligin kórsetedi. Eń bastysy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn bıliktiń barlyq ókilderi tereń túsinýi qajet.

Ulttyń jańa bolmysy bilimdi bolýdy, eńbek etýdi, kásibı daǵdyny qalyptastyrýdy, temirdeı tártip jáne joǵary jaýapkershiliktiń qajettiligin, ádiletti bolýdy jáne adaldyq, uqypty­lyq, tııanaqtylyqty qajet etedi. Bul úshin «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesindegi negizgi trıadalarǵa asa joǵary dárejede mán bergenimiz jón.

Qoryta aıtqanda, Memleket bas­shy­­sy­nyń Joldaýyn halyq joǵary baǵa­lady dep oılaımyz. Joldaý­daǵy tyń ıdeıalar men bastamalar in­det­pen kúres jaǵ­daıyndaǵy elimiz­diń aldaǵy ýaqyt­taǵy josparlardy júze­ge asyrýǵa ke­der­gi bolmaıtyn­dyǵyna senimimiz mol.

Murat NASIMOV,

saıası ǵylymdar kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor, «Bolashaq» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory

Qyzylorda