Ulttyq sana, dástúr degenderden jurdaı. Erteń aqsaqaldyń kózi jumylar bolsa, artynda qazaqtyń ıisi de qalmaıdy. Osylaı san ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan bir áýlettiń ulttyq qasıeti óshkeli tur. Osyny álgi aqsaqaldyń múldem oılamaıtyny meni tańǵaldyrdy. О́ziniń, urpaǵynyń qurdymǵa ketip bara jatqanyn sezine almaý, bul jaqsy nyshan emes» dep jazyp, rasyn aıtqanda, qazirgi qazaq qoǵamynyń qasiretine aınalǵan máseleni qozǵapty.
Iаǵnı bul oraıda, bizdiń de aıtpaǵymyz, ultyna, urpaǵyna tónip turǵan qaýipti sezinbeý – qasiret. Mundaı adamdar álem sosıologtary kóp aıtatyn «Tıtanık sındromyna» ushyraǵan jandar. Osy uǵymdy tápsirleı túsindirsek, bylaı: 1909 jyly Ulybrıtanııanyń «Ýaıt Star Laın» kompanııasy uzyndyǵy – 269, bıiktigi – 59 metr (murjasyn qosqanda), elý myń attyń kúshi bar «Tıtanık» aty alyp keme jasap shyǵarady. Kemeni tanystyrýǵa baılanysty ótkizilgen baspasóz-máslıhatynda kompanııa ókili: «Kemeni Qudaıdyń ózi sýǵa batyra almaıdy» dep soqqan. Sóıtip, keme 1912 jyly 10 sáýir kúni AQSh-ty betke alyp saparǵa shyqqan. Arada tórt kún ótkende 22 ýzel jyldamdyqpen júıtkip kele jatqan keme alyp muztaýǵa soǵylyp, túpsiz tuńǵıyq teńizge máńgilikke batqan.
Qyzyq bolǵanda joǵarydaǵy kópshik sózge sengen jolaýshylar kemeniń sýǵa batyp bara jatqanyn kórip turyp «múmkin emes «Tıtanık» eshqashan batpaıdy» dep beı-jaı otyra bergen. Iаǵnı, qutqarylýǵa qam jasamaǵan jolaýshylar túgeldeı sýǵa tunshyqty.
Qazirgi tańda, álem psıhologtary joǵarydaǵydaı «kemesi sýǵa batyp bara jatqanyn» baıqamaıtyn adamdardy «Tıtanık sındromyna» shaldyqqandar deıdi.
Iаǵnı qazirgi tańda qazaq tili álsirep, tipti kúndelikti qarym-qatynas quralynan da qalyp bara jatqany jasyryn emes. Basqasyn aıtpaǵanda, elordadaǵy kez kelgen balalarǵa arnalǵan oıyn aýlasyna baryp kórińiz. Barlyq jasóspirim oryssha shúldirlep júr. Baýyrjan Momyshuly atamyzsha aıtsaq: «Er jetkender sóıleıdi orysshalap, Kim otyr sóz qurylysyn qynap-synap, «Mamasy» men «papasy» shúrshit bolyp, Kúıdirdi-aý, shúrshitshilep, bala jylap».
Osy oraıda, Ahmet Baıtursynuly atamyz, «til – ulttyń jany nemese tili joǵalǵan jurtyń ózi de joǵalady» dep beker aıtqan joq. Búgin tilimiz joǵalsa, erteń ózimiz joǵalarymyz haq. Tipti joǵalyp ta baramyz. Ony álgi sýǵa batqan Tıtanıktiń jolaýshylary sııaqty baıqamaımyz. Budan ótken qasiret joq shyǵar.
Ulybrıtanııanyń Ýels aımaǵynyń azamaty, jazýshy-lektor Devıd Krıstal álemdegi tilder tarıhyn zerttep, 1997 jyly «Tilder ajaly» atty eńbek jazyp shyqty. Osy eńbekte, qazir álemde 6 myńnan astam til bolsa, (2700 – negizgi til, 4 myńǵa jýyǵy – sol tilderdiń dıalektisi) solardyń 600-ne joıylý qaýpi tónip tur depti. «Til qalaı óledi?» degen saýalǵa ol: «Sol tilde sóıleıtin jas urpaq óz tilinen bezingen kezde» dep jaýap beripti.
Sol sııaqty tanymal lıngvıst Maıkl Kraýstyń paıymdaýynsha, bolashaqta adamzat tiliniń 90 paıyzy ólip, 600 ǵana til qalady-mys. Joıylý qaýpi tóngen tilderdi ol bes sanatqa bólipti. Birinshisi, qaýip tóne bastaǵan tilder. Olar áleýmettik jáne ekonomıkalyq turǵydan shettetilip, úlken tildiń qyspaǵyna túskender. Basty belgisi – bul tilderde sóıleıtin jas býyn azaıady. Ekinshisi, qaýip-qater belgisi bilingen tilder. Belgisi – jas urpaq óz tilinen jerıdi. Úshinshisi, qater tóngen tilder. Bul tilde tek jasy elýden asqandar ǵana sóıleıdi. Tórtinshisi, óle bastaǵan til. Bul tilde tek qartaıǵan adamdar sóıleıdi. Besinshisi, joıylǵan tilder. Bul sol tilde sóıleıtin adam qalmaıdy.
On jetinshi ǵasyrda ómir súrgen fransýz jazýshysy Sharl Lýı de Monteske «halyq qashan óz tilin birjolata umytqansha el bolýdan úmitin úzbeıdi» degendeı, árıne eshqashan úmit úzýge bolmaıdy. Joǵarydaǵy M.Kraýs eger 500 adam tolyq sóıleıtin tildi óltirmeı aman saqtap qalýǵa bolatyny jaıly aıtyp, tipti ol XVIII ǵasyrdan keıin qaıta tirilgen evreı tilin mysalǵa keltirgen eken.
Tilimiz óle qoımas, degenmen til máselesinde Abaı atamyz aıtqandaı «uıqyly oıaý – boıkúıez» tirlik tanytý jaqsylyqqa aparmaıdy.
