Ulttyq oıyn – rýhty oıyn

Tasadan tap berip, jaǵasyna jar­masqandy, ojdanyna ot búrkip oshaǵyn qıratqandy ońaı jibermesi kádik. Onda qaharman halyqtyń tamyrynda búl­kildegen qyzba minezdiń qıyp túser qy­lyshyna soqtyqtym deı berińiz. Al bul oıynnyń salty bólek. О́mildirigin úzerdeı alqynǵan attar men úzeńgisine shirene otyryp qıqýǵa qıqý qosqan balýan tulǵaly azamattardyń shabysty shaǵy. Ámbe myńjyldyqtardy minbege súırep, mysyn basqan bilekti de júrekti jigitterdiń erliginiń elener sátinen bir qoıylym.

Ulan-baıtaq dalany ýysynda ustap turǵandaı, tuıaǵynan býdaq-býdaq shań tógip qıqýlaǵan saıyn qustaı qalyq­taǵan tulpar men kedir-budyr jolda omaqasa qularmyn degen oıdan aýlaq azamattar. Alań shetindegi alań-eleńge túsken jankúıer kókparǵa jaraqtanǵan jigitterdiń jantalasyn, tebisinen teń­sele topqa kirgen baran attyń babyn ańdaǵanda, narkesken namystyń býyna balqıtyny anyq. Rýh pen jigerdi ushtastyrǵan alyp kúshti ekpini alys­tan barlaǵan jannyń arqasy qozary sózsiz. Adýynger alyp kúshke súıengen syralǵy sportty babalardyń qalaı oılap tapqanyna tańǵalmasqa shara joq. Álem halyqtary kıiz úıdi kórip, jasalýy men qurylýyn zertteı kele qazaqtyń kemeńgerligin eriksiz baǵalaǵan edi. Al kókpar oıyny álemge tanyla bastaǵanda, jaǵasyn ustap úrikkender men tańdanysyn jetkizgender de tabylyp jatty. Bul batyr babalardyń búgingi urpaǵy úshin zor maqtanysh. Shyn­dyǵynda qazaq halqy kókpar oıy­nyn qalaı oılap tapty degen zańdy suraq týyndaıdy. Tipti sol dodaǵa shy­das beretin tek serke ekenin dóp tap­qandary búgingiler úshin tynyp jatqan tylsym dúnıe ekeni daýsyz.

Áıtse de baǵzydan iz sýytpaı biz­­ge buıyrǵan dástúrli de dáripti meı­ra­­my­myzdyń kórigin qyzdyrar kók­pardyń shyǵý tarıhy ekiushty. Salıqaly saltymyzdy sapyra kelip, qalam ushynda oı terbegen ǵalymdar «kók-bórte» qos sózdi qosaqtap, ıaǵnı terisi jyrtyl­maıtyn serkeden órbitip «kókpar» ataýy berilgen dep tujyrymdaýda. Kóp­she kúmiljip, kibirtektemeı, bul tusta biz de aqıyq aqyn Muqaǵalısha «Ja­zylmaǵan tarıhymnyń joldaryn, Aýyz­eki ańyzyńnan izdedim» dep tereńge tartyp, kókpardyń shyǵý tarıhyna dendep kórýdi jón sanadyq.

О́risi tórt túlikkke tolǵan eldiń qys­­ta qystaý, jazda jaılaý jaılaǵan bel­gili. Sol qystaýdaǵy shopan tirliginiń túleni – qyzyl kóz, qandy azýly qas­qyr. Aı qoralanǵan kúni qorasyndaǵy tamaq­talǵan qoıyn kórgen shopandar shıryǵyp, talaǵy tars aıyrylǵan desedi. Barlyq qoıshynyń basyndaǵy náýbet bolǵan soń, irgeles otyrýǵa bekinip, túz taǵysyna ne isteý kerek degen saýal tastaıdy. Sóıtip turaqtaryn bir jerden saılaǵan shopandar, qoraǵa túsken qasqyrdy atpen omyraýlata qýyp, silesi qatqanda taqymdap tartyp, qolyn qol, butyn but etýge daǵdylanady. Qaısar qazaqtyń arǵy babalary qasqyrdan qasqyr qoımaı taqymdap, qınap óltirip, bertin kele kókserkege aýysqan degen derekter kezdesedi. Osy aıtylǵan ańyzdyń jany bar ispetti. Mal baqqan eldiń jaýynyń biri qasqyr ekeni ras. Al myltyqsyz zamanda qazaq qoıyn qasqyrǵa talatyp qarap otyrmaǵany shúbásiz shyndyq. Sondyqtan da kók­pardyń shyǵý tarıhy osy ańyzǵa astar bolatyndaı. Árıne, bul da bir túıip qoıar tujyrym ǵana.

Kókpar – kóne oıyn. Aýyl syrtyn­da at tuıaǵynyń dúbiri estilse typyr­shyp tura almaıtyn, birden kermedegi tulparyna turman salatyn halyqpyz. Nyspysy ulttyq at sportyna tartqan­men, oıynnyń mán-maǵynasy tereńge tamyr jaıady. Jaýgershilik zamanda ba­tyrlyq pen eptilikke beıimdeý, sarbaz joldasy ysqyryp jetken oqtan opat bolǵan jaǵdaıda, at ústinen óń­gerip alyp, jat jerge, jaý tabanynda qaldyrmaýǵa mashyqtanýdyń eń yń­ǵaıly ádisi desek te bolady. О́ıtkeni shaı­qasta sheıit ketken aqsúıek nemese qolbasynyń súıegin jaý qolyna berý, jalaýynyń jyǵylǵanymen teń. Sondyqtan da kókpar tartyp, maıdan dalasynda oryn alǵan tosyn oqıǵada tosylyp qalmaý úshin mashyqtanǵan sekildi. Bul biz biletin bir ǵana sıpat.

Ártúrli derekterdiń basyn qosyp, kókpar oıynyn túrki halyqtarynyń ortaq murasyna da balaýymyzǵa bolatyndaı. Qazaq saharasynda ǵana emes, kórshiles qyrǵyz, mońǵol, ózbek syndy elderde de oınalady. Bahadúr babalardan qalǵan ǵajaıyp oıynymyz «doda kókpar», «saıys kókpar» jáne «jalpy kókpar» bolyp úshke bólinetini atqa minip, qazaqy qanyn týlatyp júrgen jandarǵa belgili. Al aımaqtyqtan bas­tap halyqaralyq jarystarǵa deıin ótiletin túri «saıys kókpar». Bul álem­dik arenaǵa suranyp turǵan sport túri desek te bolady. Dese de, at ústinde qa­zaq­taı qasqaıyp otyratyn halyq joq bolǵandyqtan: «Bul oıyn emes, jaba­ıy­lyqtyń asqan shegi», degen sarań pikirge salynyp júrgen elder de bar. Er qanaty at dep bilgen qazaqtyń alty jasar balasy at qulaǵynda oınap, do­daǵa seksenniń seńgirine shyqqan qa­rııanyń ózi tiksinbeı týra kiredi. Budan keıin siz kókpardy qazaqqa teli­meı kó­rińiz.

Shyny kerek, búginde bir týǵan qyr­ǵyz aǵaıyndarymyz bizden shyqqan oıyn dep ortadan ońasha tartýda. Olar da atqa minip, jamby atqan jurt bolǵandyqtan talasqa túskisi keletini zańdy-aq. De­genmen Súıinbaıdan jeńilgen Qata­ǵan­dy ómirde bolmaǵan, bizde ondaı aqyn joq dep ótkenin óshirgisi keletin qyr­ǵyzdardyń qylyǵy qyzyq ta buzyq. «О́rkenıet joq kezde ózgelerde, bizderde altyn, kúmis, mys ta bolǵan, temirin balqytyp tulparyna, úzeńgi soqqan alǵash usta qoldan», dep aıtysker Rús­tem Qaıyrtaıuly aıtqandaı, álemge shalbar kıgizýdi úıretken qazaq eline tán oıyn ekeni daýsyz. Sol sebepti dás­túrin dáriptep júrgen azamattarymyz kókpardy nasıhattaý maqsatynda úlken-úlken jarystar uıymdastyryp, júıeli túrde jumys atqarýda. Munyń ózi egemen eldiń erteńi men babalar amanaty jolynda istelinip jatqan ǵıbratty is. Biz ótkenimizdi dáripteý arqyly bola­shaqqa jol salamyz.

Az-kem aqsaqaldardyń aýzynan esti­gen áńgimemizdi tarqatsaq. Álqısa, saıys kókparǵa 25-30 kılo serke tartylady eken. Bul jarystyń esebi ashylý nemese qos komandanyń bireýi aıqyn basymdylyqpen jeńiske jetý úshin. Al doda kókparda 80 kıloǵa deıingi ser­ke salynady. Bul at ústinde eki aıaq­pen júrgendeı sezinetin qazaq eliniń ulan­dary úshin aýyrlyq etpeıdi. Saıys kókpardyń júlde qory búgingi qomaqty aqsha bolsa, buryndary doda kókpardyń ótýi tipten erek bolǵan desedi. Qos tóbede turǵan shendi-shekpendi baı-manaptar, jalpylaı synǵa túsken azamattarǵa 1 túıe nemese basqa kólemdegi mal atap, serkeni maǵan alyp kel dep daýystaıtyn kórinedi. Toıǵa jıylǵan nebir saıypqyrandar toptasyp emes, jalǵyz taqymdap baı turǵan jerge laqty alyp barý kerek-ti. Júz nemese myńdaǵan taqymshynyń arasynan sýyrylyp shyǵyp, óziniń eptiligin kórsetken jan baı ataǵan maldy enshilep ketetin kórinedi. Bul da qazaq halqynyń erligin pash etetin, azamattyń turqy bólek tolaǵaıdaı jan ekenin daralap beretin kókpardyń bir túri.

Hosh, qazaq halqynyń árbir ulttyq oıynynyń astaryna boılasaq, tylsym da tunyq, qaharmandyq pen erlikke, ádep pen ıbaǵa bastaıtyn nebir syr jatqandaı. Tek sony búgingi urpaqqa jetkize bilý lazym. Al búginde atoılamasaq ta at oınatyp júrgenimiz babalar izin jal­ǵa­ǵanymyz bolar. Ras, taqymynda tul­paryn týlatqan, túrkilerdiń aıbynyn asqaqtatqan alty Alashtyń azamattary ulttyq oıynyn oınap, sáıgúliktiń qadirin bilmese qıyn-aq. Alaıda el mereıin asyrǵan shabandozdarymyzdyń sany jyl saıyn artyp, kókpar saıys dástúrli túrde ótip kele jatqandyǵyna da shúkir. Jaýyn jer jastandyrmaı maıdan dalasyn bosatpaıtyn, atqa qonsa atoılap alǵa shyǵar, taqymyndaǵy tulpary týlasa talaı eldiń týtalaqaıyn shyǵarar jurttyń qanyn qyzdyryp, janyn rahatqa bóleıtin kókpar oıyny árqashan kózdiń qarashyǵyndaı qorǵalyp ǵasyrdan ǵasyrǵa jetetini aqıqat. Bul – babatanymnyń basty kredosy.