Maqalamyzdyń mańdaıyna taqyryp qoıar sátte oıymyzǵa ne keldi deısiz ǵoı. Qyz balanyń erge bergisiz erligi jaıly ańyz. Sosyn áıgili batyr Baýyrjan Momyshuly atamyzdyń ónegeli ósıeti oraldy. Ne dep edi qaısar qalamger? Áldebir kisi sózden jyqpaq bolyp, «Jer betinde eń batyr adam kim?» dep suramaı ma. Sonda jıyrma jeti márte urysqa kirip, jańbyrsha jaýǵan oqty janyna darytpaǵan qazaq batyry: «Jer betindegi eń batyr adam... ol – qyz» dep suraýshyny sastyrady. Álgi jerde mundaı jaýapty kútpegen suraq ıesi tosylyp qalyp, sebebin anyqtamaq bolady. «Men qansha batyr bolsam da, bóten, tanymaıtyn elge bir saǵat ta turǵym kelmeı qashamyn. Al qyz bolsa, barǵan jerinde jalǵyz ózi ómirinde kórmegen, tanymaıtyn adamdarmen til tabysyp, sol eldi biriktirip el de qyla alady, syılata da alady, alysa da alady, qaımyqpastan urpaǵyn da kóbeıtip, sol eldi jeńip, máńgi bıleıdi» dep sózin túıindeıdi. Dańqty jaýynger bul áńgimesinde ózge oshaqtyń otyn tutatqan áıel zatynyń batyldyǵy men baısaldylyǵyn meńzese kerek. Al biz batyr naqylyn tilge tıek ete otyryp, ústep-úptep, keıipkerimizdiń ǵumyrnamasynan syr tarqatpaqpyz.
Bul eki jastyń mahabbat hıkaıasyna súısinesiń de súıinesiń. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń sońynda kezdesken qos ǵashyqtyń ómir joly – shyǵarmaǵa júk bolarlyq dúnıe. Surapyl soǵys Oksana Demıdovna men Bekejan Betebaevtyń shańyraq qurýyna sebepker bolady dep kim oılaǵan. Alaıda otbasylyq baqytqa jetý ońaı bolsyn ba? Talaı ótkelden taban tozdyryp ótipti. Jeldeı júıtkigen jyldardyń sonynan ilesip, arman atty uly kóshten alystamaýǵa tyrysypty. Qıynshylyqpen kelgen jeńistiń qıqymy da tátti emes pe? Jaqynda 100 jasqa tolǵan keıýana jan tolqytar ótken kúnderdiń esteligine qaıta úńildi. Ǵasyr jasaǵan ananyń qazaq dalasyna aıaq basýy áserli oqıǵa.
Iá, qarttyq kelip janyńa tústengende jastyqqa barar joldyń jabyq ekenin ańdaısyń. Aqıqaty sol. Alaıda ótkenge oralýdyń eń tıimdi tásili – sol jarqyn sátterdi qaǵaz betine túsirip, qaıta paraqtaý. Sońyńnan ergen jas tolqynǵa júrgen jolyńdy, jetken jetistigińdi jetkize bilseń, oı salmaqtatsań, ótken ǵumyryńnyń esh ketpegeni.
Ardager ana Oksana Demıdovna 1920 jyly 7 qazan kúni Ýkraınanyń Poltava oblysy, Petrova-Romenskıı aýdanynyń Veneslavovka degen baý-baqshaǵa bólengen kórkem hýtorynda dúnıege keledi. Aıadaı ǵana eldi mekenniń orta mektebinde bilim alady. Ata-anasynyń qalaýymen jetinshi synypty bitirgennen keıin, medısına ýchılıshesine oqýǵa túsýge bel býady. Aq halatty abzal jan bolýdy bala kúninen armandaǵan ol oqýdy oıdaǵydaı aıaqtap shyǵady. Qolyna dıplomyn jańa alǵan jas mamannyń eńbek joly aýdandyq aýrýhanadan bastalady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys etegin jaıyp, el shetine jaý kelgen 1941 jyldyń shilde aıynda ásker qataryna shaqyrylyp, Poltava qalasyndaǵy №1668 gospıtalda áskerı meıirbıke jasaǵyna qabyldanady. Ol kezde nebári 21 jasta eken. Qansha názik bolsa da sum soǵystyń sýyǵyna tózý onyń mańdaıyna o bastan jazylǵandaı-aq.
Sol ýaqytta nemis áskeri kúshine enip, qarsylysqan maıdanda soldattarymyz birinen soń biri aýyr jaraqattanyp jatqan edi. Dáriger tapshylyǵy ózekti máselelerdiń birine aınalǵan zaman. Árıne, qym-qýyt shaıqas júrip jatqan kezde dárigerdiń nusqaýyn oryndaý, naýqasty otaǵa daıyndaý, aýyr haldegi jaralylardy baqylaý ońaı jumys emes. Soǵystyń alǵashqy aılarynda kúndiz-túni maıdannan jaraly jaýyngerler lek-legimen kelip jatty. Bastapqy kezde onyń bárine boı úıretý qarshadaı qyzǵa múmkin emes sııaqty kóringen. Árbirden soń medısına mamandaryna jaýyngerdiń ómirin qalaı bolǵanda da saqtap qalý mindettelgen. Sondyqtan jas medbıke oqtan da, ottan da qoryqpaı olardyń ómirin saqtap qalýǵa bar kúsh-jigerin salady. Uıqysyz túnder, naýqastardyń jan aıqaıy janyna batsa da el úshin aıanbaı eńbek etedi.
Qazir bári ertegi sekildi. О́tkendi sol qalpynda tizbelep aıtyp shyǵý múmkin de emes. О́ıtkeni bul áskerı medbıkelerdiń maıdandaǵy kúndelikti, saǵat saıynǵy jumysy bolatyn. Birneshe táýlik boıy uıqyny da, tamaqty umytyp, hırýrgtiń janynda júrgen sátter esinen ketpeıdi. Taldyrmash qyz qansha qınalsa da, asqan qaısarlyq pen shydamdylyq tanytty, jaraly jaýyngerlerge kómek qolyn sozady, qınalǵan kezderinde qastarynan tabylady. Talaı bozdaq kóz aldynda qyrshynynan qıylǵanda, janarynan kóldeı jas ta tógilipti. «Meniń bar tilegim – qandy qyrǵyn tezirek aıaqtalyp, baıaǵy jaıdarman ómirimizge oralý boldy. Sharshaǵanymdy eshkimge bildirmeýge tyrysatynmyn. Aınalany sharpyǵan tars-gúrs daýystar keıde janyńa úreı uıalatady. Biraq oǵan qarap jatqan biz joq. Soldattardyń densaýlyǵyn jıi-jıi qadaǵalap otyramyz», deıdi batyr ana, ómirbaıanyn paraqtap otyryp.
Sondaı kúnderdiń birinde gospıtalǵa aýyr jaralanǵan jas qazaq ofıseri kelip túsedi. Ol tym álsiz ári jarasy janyna qatty batyp, qınalyp jatady. Oksana maıdanger jigittiń qasynan eki eli uzamaı, kúni-túni árdaıym janynan tabylyp júredi. Sondaı kezderdiń birinde jigittiń mańdaıyndaǵy terin súrtip, jarasyn qaıtadan tańyp bola bergende jigittiń ózine sondaı meıirimmen qarap jatqanyn kórip, boıyn beımálim sezim jelpip ótkendeı áserdi sezinedi. Beti beri qarap, sóıleýge jaraǵanda jas ofıser ózin «Bekejan Betebaev – Qazaqstannyń týmasy bolamyn» dep tanystyrǵan eken. Osy tanystyq dostyqqa, dostyq mahabbatqa ulasady. Ýkraın qyzy men qazaq jigitiniń jarasqan kóńilderine gospıtaldaǵylardyń bári de qyzyǵa qarap júredi. Olardyń úılenýlerine de soǵystyń qatal tártibi kedergi bola almapty. Qos júrek osylaısha tabysyp, bir-birinen soǵys bitkenshe ajyramaýǵa serttesedi.
Oksana ájeıdiń aıtýynsha, basynda qazaq jigitine tek emdelýshi esebinde qaraǵan. Alaıda qyńyr ofıser maqsatyna jetip, barlyq ulttardyń súıispenshilikke baǵynatyndyǵyn dáleldegen. Eń qyzyǵy, Bekejan Betebaev súıiktisin ata-anasymen kezdesýge aparǵanda, aýyl-aımaq at-tonyn ala qashady. Aýyldastary jas otbasyn aıyptaı qarsy alsa kerek. Biraq qaıynatasy kelininiń betinen qaqpaı, aq batasyn beredi. Alǵashynda qyzdyń da ata-anasy qarsy bolǵan eken. Degenmen qos ǵashyqtyń bir-biri úshin jaralǵanyn túsinipti. Bekejan Betebaev Oksananyń ákesine qyzyn eń baqytty jan etetinine ýáde berip, sózinde tura biledi.
Soǵys aıaqtalǵanda Bekejan Kelgenbaıuly Oksanamen birge elge qaıtýǵa jınalady. Alaıda áskerı qolbasshynyń Germanııa qalalarynyń birine komendatýraǵa barý buıryǵy shyǵyp, belgisiz merzimge sol jaqta turýyna týra keledi. Bes jyldan keıin ǵana elge qaıtýǵa ruqsat berilip, jas jubaılar qol ustasyp Jarkent qalasyna keledi.
Osylaısha, surapyl qyrǵynnan keıin es jııa bastaǵan, kókke erni tımeı tilersegi dirildegen tanadaı múshkil tirshilikti qaıta túzeýge kúsh jumyldyrǵan qazaq halqynyń aýyr beıneti, azapty kúni artta qalady. Olar da eliniń eńsesi kóterilýi úshin bel sheshe iske kirisedi. Bekejan soǵysqa deıin pedagogter daıarlaıtyn ýchılısheni bitirgendikten, mamandyǵyna saı mektepke geografııa pániniń muǵalimi bolyp ornalasady. Oksana Jarkent qalasyndaǵy aýrýhanaǵa meıirbıke qyzmetine kirisedi. О́ziniń jumysyna myǵym, uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary, kim-kimmen de tez til tabysa biletin Bekejan Kelgenbaıulynyń eńbegi baǵalanyp, oblystyq oqý basqarmasynyń buıryǵymen Ile aýdanyndaǵy Ile poselkesiniń №1 mektebine dırektor bolyp taǵaıyndalady. Al Oksana Demıdovna osy mekteptiń laborant jumysyna qabyldanady.
Olar kórgen adam qyzyǵatyndaı sondaı jarasymdy otbasy edi. Balalary Iýra men Nına da jelkildep ósip kele jatty. Erteńge degen arman-maqsatqa toly baqytty kúnder jalǵasyp jatqandaı edi. Kenet 1969 jyly soǵystan alǵan aýyr jaraqat syr berip, jubaıy Bekejan Oksanany ómirdiń bergi jaǵalaýyna qaldyryp, dúnıeden ozdy.
Iá, dúrııa dúnıede dostyq, joldastyq, týysqandyq, taǵy sol sekildi jyly sózderdi jıi aıtatynymyz jasyryn emes. О́mir sonysymen mándi de syndy. Bul názik uǵymdardyń júregimizge jyly uıalaıtyny sodan-aý, sirá. Biraq osylardyń ishinde bárinen de adamdyq degen bir aýyz sózdiń sáýlesi erekshe nuryn shashyp turady. Sebebi adamdyq asyl qasıetterdi boıyna jınaqtaı alǵan adam ǵana – adamdarǵa shyn dos, shynaıy joldas, naǵyz týys, súıgen jar bola almaq. Adamdyǵy úlken, azamattyǵy bıik jandar qaı jerde, qaı zamanda bolmasyn «ala qoıdy bóle qyryqpaı», adam ataýlyǵa adamzattyq kózqaraspen qaraǵan. Ondaı adamdar jer betindegi búkil sanaly tirshilik ıesiniń qýanysh-baqyt, qaıǵy-muńynan da tys qalmaıdy. Ortaq muratpen shyndyqty joǵary qoıa bilgen olar ár halyqtyń jaqsy-jamanyn da adamdyq turǵydan baǵalap, aqylmen ajyrata alǵan ǵoı. Mine, biz áńgime barysynda keıipkerimizdiń boıynan osyny ańdadyq.
О́zin máńgi ólmeıtindeı sezinetinderdiń jańylysatyny – artynda qalar mırasty dúnıesimen paryqtaıtyny der edik. Bul qasirettiń qanjaryna óziń baryp soqtyǵysqanyńmen birdeı. Sondyqtan izgi isterińdi jas býynnyń bolashaǵyna baǵdarsham qylsań, olar sen júrgen jolmen alǵa jyljyp, ultqa qyzmet etýden aıanyp qalmaq emes. Oksana joldasy dúnıeden ozǵannan keıin ózin jalǵyz qalǵandaı sezindi. Ýkraınadaǵy ápkeleri kóship kel dep yqylas bildirgende: «Qazaq eli meniń ekinshi týǵan jerimdeı bolyp ketti. Bekejannyń jaqqan oshaǵynyń otyn sóndirmeımin. Men oǵan solaı dep ýáde bergenmin. Qudaıǵa táýbe, ósip kele jatqan ul-qyzym bar. Endi solardyń tileýin tileımin», dep betin qaıtarady. Sodan soń olar da bul taqyrypqa qaıta qaıyrylyp soqpaǵan eken.
Qus tumsyǵyndaı qysqa ǵumyrdy burylys, qaltarysy joq, tikesinen tartylǵan týra jolǵa balasaq, tym sholaq qaıyrǵanymyz bolar edi. Olaı deıtinimiz, ómir joly árdaıym dańǵyl bola bermeıdi. Sodan keıin de júrip ótken jolyńa bir sát kóńil kózimen qaıta oralyp, san márte oı eleginen ótkizýge týra kelip jatady. Sondaı sátterde ómirdiń keıbir aıaýly kezeńderi kóz aldyńnan kınolentadaı tizbektelip ótetini bar.
Eki ǵasyrdyń kýási bolǵan asyl ananyń endigi qýanyshy men jubanyshy, bazary men baılyǵy sol sońynan ergen balalary ǵoı. Mań dalanyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp júrip, áıteýir, olardyń eshbirin qatarynan qaldyrmaı ósirdi, jetkizdi. Endi ózderi de bir-bir úı bolyp, jeke shańyraq kóterip, ony tóńirekteı tútinin tútetip otyr. Biraq munymen paryzym bitti dep oılasyn ba ana. Bilgen janǵa urpaqty ósirip-jetkizý az, olardyń aldynan óner-bilim órisin de ashý kerek. Jáne urpaq degen – tek óz kindigińnen órbigen tuıaqtaryń ǵana emes, nemere atty «shunaqtaryń» jáne bar. Olardyń da oqyp, bilim alýyn armandaıdy ardaqty áje.
Qarttyqtyń jaǵalaýyna jaqyndaǵaly qashan? Keıde urpaǵym dep, el men jer dep órekpigen kóńildiń bul jaqtan tabar qyzyǵy shamaly sııaqty. Dese de, boıyndaǵy qýaty áli sarqylǵan joq. El jasaǵan jastyń biri ǵana dep túsinedi. Balalary elge syıly, jurtqa juǵymdy bolsa, ol – kishkentaı kúnderinen ózine qolǵanat etken, qozy ósirip, qoı órgizgen, aınalaıyn sol eńbektiń nátıjesi shyǵar. Múmkin eńbek ústinde adamdyq, aıaýshylyq sezimderin oıata bilgenderinen de bolar.
– Júz jasqa jetken anamnyń nemere-shóberelerine degen meıirim shapaǵatynyń qyzýy tula boıymdy jylytýmen keledi. Meniń ózim jetpis jasqa aıaq bastym. Anamnyń ystyq alaqanyn, aınalaıyn dep mańdaıymnan emirene súıip, erkeletken únin estigende, ózimdi baladaı sezinip qalamyn. Ananyń mahabbatyna jeter qudiretti kúsh joq. Bir ǵasyr ǵumyr jasaǵan anamnyń súıegi asyl. Qanshama qıyndyqtardy basynan ótkerse de, sonyń bárine tóze bildi. Baladan nemere, nemereden shóbere, shóbereden shópshek kórdi. Sanasy áli kúnge sergek. О́tken ómiri jaıly estelik aıtqanda, qalaı umytpaıdy dep tańǵalamyn. Adam ómiriniń asqar shyńy – 100 jas desek, sol shyńdy baǵyndyryp ortamyzda otyrǵan anama qaraımyn da táýbe deımin, – deıdi áke jolyn qýyp, sanaly ómirin bala tárbıesine arnaǵan Nına Bekejanqyzy. Qazir Oksana Betebaeva qyzy Nına jáne nemeresi Rınatpen birge turady
Qus qanaty talar dalada uzaq júrip kele jatqan jolaýshy aldyndaǵy alys kókjıekten kóz toqtatar bir belgi kórse, shirkin-aı, soǵan jetsem-aý deıdi. Jetken boıda at shaldyryp, aıaq sýytyp alsam-aý dep áldebir úmit, áldebir aldanysh jetegimen alǵa tynymsyz asyǵa túser edi. Kózdegen jerge jetem dep kók dónen oıy tepeńdep, tózim men júıkeni tozdyryp baryp, erte me, kesh pe, álgi bir belgige áıteýir taban tiregen kezde, ol endi aldaǵy baǵytyn anyqtap almas buryn jańaǵy júrip ótken jolyna kóz taldyra qarap turady. Uzaq oılanyp baryp, osynaý jerge deıin ne kórdim, qaı soqpaqta súrinip, qaı sonarda izim qaldy, jolaı kezikken bireýge jón silteı almasam, kórgenim men túıgenimnen ne paıda dep ózine-ózi esep berip alatyny jáne bar. Otbasylyq albomnan sarǵaıǵan sýretterdi qyzyǵa tamashalap, «Ǵıbratty ǵumyry bir kitap qoı» dep tamsandyq. Rasynda da, júzge kelip, onyń tórinde otyrǵan Oksana Betebaeva ájemiz qandaı qurmetke bolsa da laıyqty.
Búginde azamattyń azamattyǵyn tanytatyn – onyń el men jerge degen mahabbaty, sol joldaǵy kúreskerlik qareketi. El muńy janǵa batpasa, jer jarasy júrek syzdatpasa, adamdyǵymyz qaısy, tirligimiz káne. Ondaıda Júsip Balasaǵunnyń: «Eldiktiń ózegi – bilik, kilti – til, qadir-qasıeti – kisilik» degen paıymyna júginemiz.
Asyra aıtqanymyz emes, aqıqaty sol. Bizge eliniń, jeriniń tileýin tileıtin, boıynda namys oty laýlaǵan árbir azamat qymbat. О́zge elge baryp, óz baqytyna qol jetkizgen ýkraın qyzynyń qıly taǵdyry – qazaq qyzyna úlgi. Jat ulttyń az ǵana jylda ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin janyna sińirgen Oksana ájeı týǵan jerge tórkindep te barmaǵan eken. Búginde aq jaýlyqty ájeıdiń kókeıinde júrgen bir-aq tilegi bar. Ol – el-jurttyń, bala-shaǵanyń berekesi.
