– Ramazan aǵa, qazaq halqy úshin kıeli óner – dástúrli ánshilik oryndaýshylyq mekteptiń qazirgi bet alysy qandaı?
– Búginde dástúrli oryndaýshylyq án mektepteriniń damýynda jaqsy úrdister baıqalady. Jyl saıyn Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasy, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetimen qatar respýblıkalyq, oblystyq daryndy balalarǵa arnalǵan mýzykalyq oqý oryndaryn támamdap jatqan túlekterdiń sanyna, sonymen qatar respýblıka kóleminde baıqaýlarǵa qatysýǵa yqylas bildirýshilerdiń kóptigine qarap jaqsy nátıjelerdi kórýge bolady. Osy oraıda «Qamshy» portalynyń uıymdastyrýymen ótip jatqan «Qazaq daýysy» baıqaýyn atap ketýdi jón kórip otyrmyn. Baıqaýǵa qatysyp jatqan seksenge jýyq ónerpazdyń ishinde sonaý Japonııa, Monǵolııadan qatysyp jatqan, sondaı-aq qytaılyq ónerpazdardyń arfa aspabymen oryndaýyndaǵy qazaq ánderin tyńdaı otyryp, osy deńgeıge qaraǵanda, qazaq óneri ólmeıdi degim keledi. Desek te, túlekterdiń oqý bitirgennen keıingi bolashaǵy bulyńǵyr. Osy baǵytta memlekettik jastar saıasatyn jetildirý, oqý júıesin bir qalypqa keltirý sııaqty kókeıkesti máselelerdi sheshýdiń birden-bir joly oblys, aýdan kóleminde mádenıet, óner oshaqtaryn qaıta jandandyrý men konserttik birlestikterdi damytý máselesine kóńil bólý qajet-aq. Al tyńdarmanyn tánti etpeı qoımaıtyn Jetisý, Arqa, Mańǵystaý, Batys, Altaı-Tarbaǵataı óńirlerindegi ánshilik-jyrshylyq mektepterdiń jetistigi óz aldyna bir bólek. Olardyń repertýarlary HIH, HH ǵasyr, keıingi zaman kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryna óte baı.
– Qazaqtyń mýzykalyq murasy, onyń ishinde dástúrli án oryndaýshylyq ónerimizdiń zerttelýi kenje qalyp keledi. Áli de shyǵarmashylyq murasy tolyq ashylmaǵan halyq aqyndary men kompozıtorlary bar. Ǵylymı jumysyńyzǵa arqaý etken Jetisý ólkesindegi ánshilik mektep ókilderiniń ómirine qatysty derekterdiń kópshiligin el arasynan jazyp alǵan ekensiz. Alaıda ult murasyn jadyna túıgen shejireshiler qatary sırep barady-aý...
– Qazaqtyń kóne ánderiniń, ásirese halyqtyq áýenderdiń mol qory osy Jetisý ólkesinde saqtalǵan. Ǵylymı jumysyma arqaý bolǵan Jetisý ólkesindegi ánshilik óner ókilderiniń qatarynda jastaıynan án salyp, sýyrypsalma aqyndyǵymen, tanylǵan Sadyqoja Moshanulymen qatar keshegi keńestik ujymdastyrý jyldarynda «halyq jaýy» dep jala jabylyp, bala jastan kózi kórmeı soqyr aqyn atanǵan Yryskeldi Saýdanuly sııaqty halyq aqyny jáne de arǵy atasynan aqyn bolǵan, halyqtyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaǵan Kódek Baıshyǵanulynyń esimi atalady. Bul qatarda 1937 jyly qýǵynǵa ushyrap, 1939 jyldary Komı AKSR-iniń Ýhta qalasynda atylyp ketken Qapez Baıǵabylovtaı kompozıtordyń shyǵarmashylyǵy týraly da derekter bar. Kezinde Ystanbul medresesinen bilim alǵan Qapez ánshilikpen qatar aǵartýshylyq baǵytta Jetisý óńirinde birneshe mektep ashyp, saýattandyrý isimen aınalysqany belgili. Jalpy, Qapez jaıyndaǵy eń alǵashqy materıaldar Jetisý ólkesiniń ánshilik-jyrshylyq mektebin zerttep júrgen ónertanýshy-ǵalym S.Medeýbekulynyń eńbekterinde kóp aıtylady. Patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasatyna qarsy shyǵyp, eli men jeri úshin kúresip, on eki jylǵa ıt jekkenge aıdalyp ketken Shaltabaı aqynnyń shyǵarmashylyǵy jaıyndaǵy derekter de osy ǵylymı izdenisterime negiz boldy. Al jasynan ánshi atanǵan ári sýyrypsalma aqyndyǵymen de, jyrshylyǵymen de halyq jadynda qalǵan, az ǵumyr súrse de, sońynda óshpes mura qaldyrǵan talant ıesi Sadyqojanyń shyǵarmashylyǵy jaıyndaǵy málimetterdi tikeleı urpaǵy, fılologııa ǵylymynyń doktory, professor Qunypııa Alpysbaevtyń aıtýymen jazyp aldym. Ol kisi shekara ashylyp, qandastar elge oralǵan kezde aqynnyń týystarynan án mátinin jazyp alyp, áýendik qurylymdaryn úırengen eken. Sol jyldarda elge oralǵan Halyq ártisi Dánesh Raqyshev te Sadyqojanyń ánderin ala kelgeni belgili. Sadyqoja ánderin alǵash bir kisideı úırengenderdiń biregeıi – elimizdiń bilim berý isiniń úzdigi, ardager Moldasan Shápıuly. Ol kisiniń halyq ánderi men jyrlary haqyndaǵy shejireleri óz aldyna bir tóbe. Sonymen qatar Jetisýdyń ánshilik mektebiniń ókili, Mádenıet qaıratkeri, kúmis kómeı ánshi Jaqsylyq Myrqaev Sadyqoja ánderin oryndap, respýblıkalyq baıqaýda oryn alǵan eń alǵashqy oryndaýshy. «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» demeı me. Áli de shyǵarmashylyǵy tolyǵymen zerttele qoımaǵan halyq aqyndary bar. Mysaly, Sharǵyn Alǵazyuly, Kúláı aqynnyń shyǵarmashylyǵyna qatysty derekter endi-endi jaryqqa shyǵa bastady. Halyq aqyndary jaıyndaǵy málimetter, ánder halyqtyq dástúrmen tamyrlas bolǵandyqtan, el jadyna tereń uıalap, jattalyp qalǵan.
– О́nertanýshylar dástúrli ánshilik óner úlgileriniń shetel qazaqtarynda kóp saqtalǵandyǵyn aıtady. Shetelden án jınaý baǵyty qanshalyqty jolǵa qoıylǵan?
– Keıingi jyldarda Qytaı, Mońǵolııa qazaqtarynyń arhıvinen kóp ánder alyndy. Desek te, qazirgi jaǵdaıǵa baılanysty shetelge baryp án jazyp ala almaımyz. Kerisinshe, elge kelgen aǵaıyndardan estip qalǵan ánderdi jazyp alýǵa tyrysamyz. Osy oraıda án arhıvimiz shetinen tańdap júrip shyrqaýǵa bolatyn jaýharlarǵa toly ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Qazirgi kezde eki-úsh myń án qorymyz bar desek te, áli kúnge HIH ǵasyrda shyqqan ánderdiń ózin oryndap úlgermeı júrmiz. Búginde qazaq kompozıtorlarynyń salǵan sara joly saırap jatyr. Al olardyń shyǵarmashylyǵyn ıgerý úshin jyldar qajet ári osynaý qundy muralarymyzdy ıgerýge keıde óremiz, keıde daýys aýqymy, tipten tehnıkalyq múmkindigimiz jetpeı jatady. Al Zataevıchtiń 1000 ániniń ózi nege turady. Osy ánder dombyranyń buraýyna qaraı yńǵaılastyryp izdenýdi qajet etedi. Al jaqynda óner zertteýshi-ǵalymdar Murat jáne Talǵat Ábýǵazynyń qurastyrýymen jaryqqa shyqqan «Altaı–Tarbaǵataı» jınaǵynyń án qorymyzdy tolyqtyrýdaǵy erekshe basylym ekenin aıta ketkim keledi. Bul jınaqqa ǵylymı turǵyda saraptalyp, súzgiden ótken Erkin Shúkimanov, Nurjan Janpeıisov, Baǵlan Bábijan, Ardaq Balajanova, Tileýles Qurmanǵalıev, Sholpan Darjanova sııaqty kóptegen ánshilerimizdiń, sonymen birge Qytaı qazaqtarynyń arhıvinen alynǵan ári oryndaǵan alpysqa jýyq ánderi endi.
– Qazaqtyń dástúrli ánshilik mektebiniń tarıhy tereńge ketedi. J.Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolledjiniń ózinen qanshama mamandar bilim alyp, salada jemisti eńbek etip júr. Siz bilim alǵan jyldar nesimen erekshelenetin edi?
– Alǵash bilim alǵan J.Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolledjinen elimizge tanymal myqty degen sahna sańlaqtary shyqqany belgili. Men ótken mektep qazaq dástúrli ánshilik óneriniń dúldúlderi Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov, Qanat Omarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty. Ustazdarym eki jyldyń ishinde túlekterin daıyn ártis etip shyǵardy. Bul kásibı sahnanyń baspaldaǵy ispetti. Daýys qoıýdyń erekshelikterin Qanat Omarbaev ustazymyz qadaǵalap otyratyn. Akterlik sheberlikti Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Merýert О́tekeshovadan meńgerdim. Etıýdtar jasatyp, kórgen-bilgenińdi kórsetý arqyly shyńdaý ádisi aýyldan kelgen uıań balalardyń ashylyp, akterlik sheberlik pen sahna tilin joǵary deńgeıde meńgerýine yqpal etti. Pedagogıkalyq qyrlarymen erekshelenetin ustazdarymyzdyń Qalı Baıjanov, Baıǵabyl Jylqybaev, Qosymjan Babaqov, Kenen Ázirbaev, Júsipbek Elebekovtiń dombyra oınaý, án shaqyrý mánerin túsindirýdegi oqytý sheberligine áli kúnge tántimiz. Shertpe kúıdiń sheberi, Halyq ártisi, ustazym Maǵaýııa Hamzınniń kúı tartý sheberliginiń ózi qandaı edi. Osylaısha kásibı mamandar biz sııaqty talaı ónerpazdy dybystyń ómir súrý mánerine baýlydy.
– Al sahna mádenıetin úıretýde Nurǵalı Núsipjanovtan asqan ustazym joq deısiz...
– Ol ras. Nurǵalı aǵadan sahna mádenıetin úırendim. 1989 jyly «Qazaqkonsert» birlestiginde «Jazıra» ansambliniń jeke ánshisi bolyp ornalastym. Sol jyldary eń alǵash Almatyda Naýryz toılana bastaǵan kezde kishigirim sahnaǵa shyqtyq. Almatynyń konsertteri tájirıbe alańymyzǵa aınaldy. Sahna kıesin tanyp, kórermenmen tabystyq. Osylaısha eki jyl ishinde qazaqtyń eki júzge tarta halyq ánin qanjyǵamyzǵa baılap aldyq. Bul bizdiń ustazdarymyzdyń talapshyldyǵy men biliktiliginiń arqasy. Issaparlarǵa shyǵatyn kezde baratyn óńir, sondaǵy tanymal tulǵalar jaıynda aqparat jınap, sol ólkeden shyqqan kompozıtorlardyń ánderin úırenýge tyrysatynbyz. Al Nurǵalı aǵa kórermen suranysyna qaraı jumys isteýge baýlydy. Sahna mádenıetin, kıim kııý úlgilerin úıretti. Kórermen qol soǵyp, qaıtalaı án suraǵan sátterde qýanyshyn jasyrmaı, «Baýyryń jazylyp keledi, ashty teriń shyqty» dep dem berip otyratyn. Keıbir aýdandar men aýyldarda jaryq sónip qalǵan sátterde saǵattap sahnada án shyrqaǵandyǵymyz kásibı turǵydan shyńdaı tústi.
– Degenmen dombyranyń álippesin aýyldan meńgerip keldińiz emes pe. Qara dombyrany ákeńizden úırengenińizdi ónerińizge tánti jandar jaqsy biledi.
– Balalyq paıymmen qaraǵanda, ol kezde ákem О́miráli suńǵyla kúıshi bolatyn. Keıin qarap otyrsam, áýesqoı, jan dúnıesimen osy ónerdi jaqsy kórgendikten de dombyrasyn dyńǵyrlatyp, qolynan tastamaıdy eken ǵoı. Tizesine otyryp, dombyra qaǵysyna qyzyǵyp, bir eli qasynan alystamaýǵa tyrysatyn edik. Kúıshilerdiń ke-
remettigi osy shyǵar dep te tamsandyq. Barlyǵymyz derlik aspapqa mashyqtana bastaǵanda saýsaqtaryn mertiktirip alǵan ákem dombyra ustaýdy qoıdy. Ákem ómir baqı shopyr bolǵan. Ol kezde dırektordyń kóligin júrgizýdiń ózi bir mártebe edi ǵoı. Keıinnen sovhozda istedi. О́miriniń sońyna deıin jaılaýdan aýylǵa qymyz, sút tasydy. Sonda qyzyǵyp, kóligin suraǵanymda «Qolyń qatyp ketedi» dep bermeı qoıatyn. Keıinnen áskerge barǵanda tanktiń róline otyrdym. Ákeme «Kóligińdi bermeýshi ediń, endi qara temirge tústim» dep hat jazdym. Balasynyń bolashaǵy ónerde dep tanyǵan bolýy kerek, ákem ile-shala áskerge dombyra salyp jiberipti. Sol qońyr dombyranyń únin tyńdaǵan talaı qazaq balasynyń saǵynyshtan janaryna jas úıirgen kúnder áli kúnge esten ketpeıdi.
– Suhbattaryńyzda aýylyńyzdy asyra maqtap jatasyz. Bul ólke nesimen erekshelenetin edi?
– Ortalyǵy – Shyrǵanaq, otyz tútindi Kókpııaz aýyly qazynaly qarııalardyń mekeni. Arǵy atalarymyz – ataqty Beısenbaı aqsaqal men Qapez Baıǵabylov bolǵan. Beısenbaı atamyz jaıyndaǵy jáne kóptegen shejirelerdi kezinde eki márte Eńbek Eri bolǵan Jolseıit Moldasanov ákemizden jıi estıtin edim. Beısenbaı atamyz el ishin kóp aralaǵan áńgimeshil adam bolǵan eken. Atyn ózgege erttetpeıtin, kıimi, júris-turysyna uqypty, óte kirpııaz kisi bolǵan desedi. Áýletimizde osy atamyzdan daryǵan kóp dúnıe bar-aý dep te topshylaımyn. Ájem Áıimhannyń qasynan bir eli qalmaı júrip, talaı shejireni qulaǵymyz shaldy. Al óz týǵan sheshem Uldahan da ónerden qury alaqan emes-ti. Han Táńiri baýraıynda týyp-ósken, aqıyq aqyn Muqaǵalıǵa jaqyndyǵy bar anam da otyrǵan jerinde sýyryp salyp, óleńdetip otyratyn. Bizdiń aýyl balalary oıyn qýǵannan góri, kóp ýaqytyn aýylymyzdyń danagóı qarttarynyń ortasynda ótkizdi. Aýylymyz ben ortalyq arasyn úsh shaqyrym jalǵap jatady. Kólik kútip, jınalatyn jerimiz qara radıo ilingen baǵananyń mańy. Osy qara radıodan aýyl eńbekkerlerine arnalǵan túski demalys konsertte Júsipbek, Manarbek, Qaırat, Dánesh, Mádenıet, Jánibek aǵalarymyz saz sıqyryna toly áýezdi ánderin shyrqaǵanda, armandap ketýshi edik. Almaty oblystyq fılarmonııasynyń ánshisi bolǵan jerlesimiz Temirbolat (Bókesh) Qalıev Qazaq radıosynan «Jezkıik», «Bekzatym-aıdy» shyrqaǵanda tamsana ketemiz. Oblystyq fılarmonııanyń ánshisi, Mádenıet qaıratkeri Oralbaı Muhamedıev te men ósken ólkeniń týmasy. Al Qalıbektiń daýysy qandaı edi deseńizshi? Ol aýdandyq sahnalarda alpys adamnyń aldynda horda án salatyn. О́kinishke qaraı, ol óner izdep, aýyldan alysqa shyǵa almady. Aýylymyzda kórkemónerpazdardy uıymdastyryp júretin Nurálim aǵa jasyna qaraı eresekteri, jastary bar barlyǵyn orkestrge qosatyn. Bul aýyl balalary úshin úlken tárbıe mektebi boldy.
– Sonaý toqsanynshy jyldardyń basynda qyryqtan astam elden ónerpazdar qatysqan Samarqandaǵy «Shyǵys áýenderi» festıvalinde Qazaqstannan barǵan on bir qatysýshy ishinen laýreat atanǵan ekensiz. Odan keıin dástúrli ánshilik baǵytynda bul júldeni eshkim enshileı qoımapty.
– Bizdiń kezimizde Ámire Qashaýbaev atyndaǵy dástúrli oryndaýshylardyń baıqaýynan joǵary baıqaý joq edi ári jeńimpaz bolý ónerpaz úshin úlken mártebe sanalatyn. Bul júldeni alǵan ónerpazǵa ózgeshe kózqaras boldy. Osy baıqaýǵa úsh márte qatysyp, jeńimpaz atanýym, shyǵarmashylyǵymdaǵy úlken jetistigim boldy. Sonymen birge júzden júırik shyǵatyn ádil saıys qyzǵan orta «Jiger» festıvali edi. Al Samarqanda halyqaralyq deńgeıde ótken baıqaýǵa elimizden on bir ónerpaz qatystyq. Úsh kúnge sozylǵan baıqaýda alty-jeti óleń aıtyp, júldeni qanjyǵama baılap qaıttym. Al bul júldeni menen keıin eshkimniń almaǵany ras. Bıyl jyrshylyq óner jaǵynan Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ustaz Uljan Baıbosynova birinshi oryn alyp keldi.
– Mynaý alasapyran kezinde kórermenimen qaýyshyp, tyńdarmanyn tamsandyrmaı qoımaıtyn dástúrli ánshilik ónerdiń ıesi ári ónerli otbasy shyǵarmashylyq josparlaryn qalaı iske asyrýda?
– Mundaı jaǵdaıda qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıtyny belgili. О́ner adamy retinde jurtshylyqtyń kóńil kúıin bir sátke bolsa da kóterip, sabyrǵa shaqyrý maqsatynda onlaın rejimde avtorlyq konsertterge shyqtyq. Áleýmettik jeliler arqyly ánshilik-ónerdiń jaýharlaryn tyńdarmanǵa tartý etip kelemiz. Al ónerli otbasymyzǵa kelsem, J.Elebekov atyndaǵy Estrada-sırk kolledjiniń estrada bóliminde sabaq beretin jubaıym Ultý Qabaeva óz stýdentteriniń tolyqqandy kásibı bilim alýyna atsalysýda. R.Esimjanova, J.Omarova, B.Ińkárbekova, Z.Esbergenova, taǵy basqa ǵajap daýystaǵy ánshilerdiń oryndaýyndaǵy ánderin shákirtterine onlaın úıretip, dáris berip júr.
– О́z avtorlyǵyńyzben shyqqan «Nazqońyr» hrestomatııasy men «Dombyramen ən aıtý mektebi» oqý quraly óner mektepterinde oqytylyp júr. Bul oqýlyqtardyń mazmuny nesimen erekshelenedi?
– Dəýlesker kúıshi Murat Əbýǵazymen birlese qurastyrǵan «Nazqońyr» hrestomatııasyna halyq ənderin, halyq kompozıtorlary əri keıingi kezeńdegi kompozıtorlardyń ənderin qosqanda notaǵa túsken 310 ən endi. Hrestomatııada buryn tanylmaǵan, Jetisý ólkesiniń Hantəńiri aımaǵyndaǵy avtorlardyń ənderi bar. Al «Dombyramen ən aıtý mektebi» oqý quralynda dombyra aspabyn meńgerý bes synypqa deıin jiktelgen. Bul oqýlyq dombyra pernelerindegi notalyq dybystar, ándi aıtý, dástúrli ándi bastaýdyń álippesi ispetti. Oǵan Q.Baıjanov, J.Elebekov, B.Jylqybaev, K.Ázirbaev, Q.Babaqov, J.Kármenov, Q.Baıbosynovtyń án shyrqaý jáne dombyra tartý úlgileri engen. Ony zerttep shyqqan talapker bolashaqta jaqsy ánshi bolyp ketetini sózsiz.
– Siz ósken shańyraqtan jeti ónerpaz shyqqany belgili. Arǵy atalaryńyzdan daryǵan kıe urpaqtaryn mamandyq tańdaýda úlken óner súrleýine qatelestirmeı salǵan sııaqty.
– «Atasy bardyń – batasy bar» demeı me halyq danalyǵy. О́sken ortamyz ónerge jaqyn bolǵandyqtan bolar, dombyra tartýǵa inim Erlan da yntaly boldy. Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka kolledjine tústi. Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııadan eki mamandyq alyp, Qaırat Baıbosynovtan ánshilikti, Sádýaqas Balmaǵambetovten kúıshilikti meńgerdi. Taldyqorǵandaǵy fılarmonııada eńbek etip júrgende Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri ataǵyn alyp, jeke konsertterin berdi. Keıingi jyldary T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda «Dástúrli mýzykalyq óner kafedrasynda» sabaq berip, kóptegen shákirt daıyndady. Aldaǵy ýaqytta elý jasqa tolýyna oraı Almatyda shyǵarmashylyq konsertin berýge úlken daıyndyqta júrgen edi. Amal qansha, aramyzdan asyǵys attanyp ketti... Al qaryndasym Tamara baýyrlary oqýǵa den qoıǵanda qara shańyraqtyń tirshiligine bas-kóz bolyp qaldy. Odan keıingi Tolqyn da belgili kúıshi Aıgúl Úlkenbaevanyń klasyn bitirdi. Sandýǵash ta ánshilikti tańdady. Kishi inim de ónerge jaqyn, búginde oqytýshylyqpen aınalysyp júr. Qaryndasym Indıra – dáriger. Ulym Oljas – ekonomıst, qyzym – Perızat til mamany. О́nerli ortada óskendikten bolar, júrekterinde án bar. Nemerelerimniń elikteýi, án tyńdaýyna qarap, ónerge jaqyn bolady-aý dep topshylaımyn. Al ónerge degen yqylasyn bolashaq ózi kórsete jatar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
