Rýhanııat • 02 Qarasha, 2020

Qajymuqannyń fotolary qalaı tabyldy?

6177 ret kórsetildi

Aldaǵy jyly kúsh atasy Qajymuqan Muńaıtpasulynyń týǵanyna 150 jyl tola­dy. Qa­zaq tarıhynda orny zor tulǵa jaıly áli zerttelmeı jatqan dúnıe kóp. Atap aıt­qanda, balýan atamyz qatysqan resmı chempıonattar men reseılik jáne shetelde­gi sırk alańdarynda kórsetken óneri jaıly tek aýzyeki áńgime ne­me­se shyna­ıy­lyqtan alshaq ádebı nusqadaǵy kórkem derekterdi maldanyp júr­miz.

Qazirgi tańda Eýropa memleketteri, Reseı Federasııasy HH ǵasyrdyń basy 1904 jyldan bastap turaqty ótkizilip kele jatqan grek-rım kúresiniń kestesin jaryqqa shyǵardy. Aıtalyq, alǵashqy chempıonat 1904 jyly Vena (Aýstrııa) qalasynda ótken bolsa, 1910 jyly Dıýsseldorfede (Germanııa), 1911 jyly Helsınkıde (Fınlıandııa), 1912 jyly Breslaýda (Germanııa), 1920 jyly  Venada (Aýstrııa), 1921 jyly Helsınkıde (Fınlıandııa), 1922 jyly Stokgolmde (Shvesııa) jalaýyn kótergen.

Osy jarystarǵa qaı elden, qandaı balýan qatysty barlyǵy hattap-shottaýly ınternatta tur. Osy tiziminen júldege ilingen birde-bir patshalyq Reseıdiń sportshysyn keziktire almaısyz. Demek, Qajymuqan atamyz bastatqan Reseı balýandary qaıda júr? Bul suraqqa sport tarıhyn zertteýshi maman-ǵalymdar jaýap bere jatar, bizdiki tek qoǵamǵa oı tastaý.

Desek de, balýan atamyzǵa qatysty foto-qujat jádigerler tabylyp jatyr. Ony taýyp kópshiliktiń kózaıymyna usynyp júrgen zertteýshi-jýrnalıst Serikbol Hasan degen jas azamat. Qazirdiń ózinde buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen 9 fotony áleýmettik jeli arqyly aınalymǵa jiberdi. Osy oraıda, jýrnalıst baýyrymyzǵa «Bul jádigerlerdi qalaı, qaıdan taptyń?» degen suraq qoıyp,  jaýap alǵan edik.

– Osydan 5 jyl buryn «Aıqyn» gazetinde qyzmet istep júrgen kezimde Qajymuqan atamyzdyń týǵan jylyna baılanysty derekter izdestire bastadym. Sol kezde Peterbordaǵy Ortalyq memlekettik kınofotoqujattar arhıviniń elektrondy qorynan 1912 jyly sol zamannyń ataqty fotografy Karl Býlla túsirgen Qajymuqannyń jas kezdegi sýretterimen tanystym.

1912 jyly Peterborda klassıkalyq kúresten (búgingi grek-rım kúresi) halyqaralyq chempıonat (?) ótti. Buǵan álemniń eń myqty balýandary qatysqan eken. Jarys barysyn Karl Býlla sýretke túsirgen. Ol azdaı balýandardy óziniń Peterbordaǵy fotoatelesine shaqyryp, jeke-jeke sýretke tartypty. Keıin osy sýretterin paıdalanyp «Rýsskıe bogatyrı» degen fotoreportaj jarııalapty.

Osy fotoreportajda Qajymuqan atamyzdyń jeke sýreti jáne cheh balýany Karl Poshpeshılmen birge kúres ádisterin kórsetip jatqan birneshe sýreti jarııalanypty. Birinde Poshpeshıl Mýhanýrany (Qajymuqandy) kóterip alsa, taǵy birinde Mýhanýra Pospeshıldiń belinen qysyp ustap tur. Taǵy bir sýrette Pospeshıl Mýhanýrany jambasqa laqtyrǵaly tur, endi birinde Mýhanýra Pospeshıldiń moınynan qylǵyndyryp alǵan. Sýretterdiń bári de Peterbor Ortalyq memlekettik kınofotoqujattar arhıvinde saqtalypty.

1

                                                                                 

 – Siz joǵaryda ózińiz aıtqan fotolardyń bes túrli nusqasyn jelige jarııalalap, bulardan basqa taǵy birneshe sýretti jaryqqa shyǵardyńyz? Soǵan toqtala ketseńiz?

– Qajymuqan atamyzdyń jaqynda jelige jarııalanǵan fotosýretteri osydan biraz jyl buryn Almaty sırkiniń áleýmettik jelidegi paraqshasynda jarııalanǵan bolatyn. Meniń bir jerden kóne sýret kórsem, onyń túp-tamyryn qýalap, indetip ketetin ádetim bar. Solaı izdestire kelgende bul eki sýrettiń qaıdan shyqqany belgili boldy.

Qajekeńniń bul eki sýretin alǵash ret jarııalaǵan búginde Bakýde turatyn sırk fotografy, kolleksıoner Lev Kvars degen kisi eken. Chelıabınsk sırkiniń qyzmetkerleri sırk artısi, balýan Fedor Korovko-Besarabovtyń chemodanyn taýyp alyp, sol chemodanda saqtalǵan toptama sýretterdi kolleksıoner Lev Kvarsqa syılapty. Osy sýretterdiń ishinde Qajymuqan atamyzdyń birneshe fotosy bar bolyp shyqty.

Árbirine jeke-jeke toqtalar bolsaq, birinshisi, Qajymuqannyń jeke turǵan fotosýreti. Bul sýret 1918 jyly Ombyda túsirilgen eken.

222

Ekinshisi, sol zamandaǵy belgili eston balýany Karl Tombergpen birge fotosalonda qolyna arnaıy býtaforııalyq aksessýarlar (sharap, staqan t.b) ustap otyryp túsken beınesi 

3

 Úshinshisi, saqalyn jiberip, ústine ala shapan kıip túsken fotosy. 

4

Osy úsh sýret te Besarabovtyń chemodanynan shyqqan kórinedi. Sýretter Besarabov qaıdan, qalaı jetti, ol jaıly málimet joq. Biraq zertteı tússek, tamyryn tabýǵa bolatyn sekildi.

Al Qajekeńniń 1910 jyly Tomskide kúresip jatqan beınesi áli biraz zertteýdi qajet etedi. Ol sýret jaıly múldem derek joq. Tomsk qalasynyń tarıhı saıttarynyń birinen taýyp aldym. Jalpy arhıvimde Qajymuqan atamyzdyń áıgili balýan Lýrıhpen birge túıe ustap túsken, basqa da fotosýretteri bar. Olardy ýaqyty kelgende, tolyq deregi belgili bolǵanda arnaıy maqala jazyp oqyrmanǵa usynbaq oıym bar.

5

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent Almaty ákimin qabyldady

Prezıdent • Búgin, 14:07

Iranda 6 baldyq jer silkinisi boldy

Álem • Búgin, 11:20

О́tken táýlikte 187 adam indet juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 10:40

Búgin aqyn Muhtar Shahanov 80 jasqa toldy

Qazaqstan • Búgin, 09:02

Dollar arzandady

Qarjy • Keshe

Uqsas jańalyqtar