Jańartylǵan bilim mazmuny

Jańartylǵan bilim berý baǵdar­lamasynda bilim mazmunynyń jańa­rýymen qatar, krıterıaldy baǵalaý júıesin engizý jáne oqy­týdyń ádis-tásilderi men ártúrli quraldaryn qol­danýdyń tıimdiligi kórsetilgen. Bıyl jańartylǵan bilim berý mazmunymen qamtylǵan balalardyń úlesin 100 paıyzǵa jetkizý josparlanǵan. Osy oraıda ozyq elderdiń úzdik táj­irı­belerin negizge ala otyryp, balalarǵa zaman talaptaryna saı bilim berip, sanaly, oı-órisi keń azamat etip tárbıeleýdi maqsat etetin jańa baǵdarlamanyń utymdy tustary da bar deıtin bolsaq, kemshilikteri de qaperde tur.

Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıver­sı­tetiniń professory, pedagogıka ǵylym­darynyń doktory Janat Dáýletbekovanyń aıtýynsha, jalpy bilim beretin orta mekteptiń negizgi satysynda, ıaǵnı 5-9-synyptarda oqytylatyn árbir pán ózine nysan etip alatyn ǵylym salasy boıynsha oqýshyǵa belgili bir dúnıetanymdyq máni bar teorııalyq bilim berýi tıis jáne de soǵan saı ómirlik daǵdylaryn qa­lyptastyrýy qajet. Mysaly, bıologııa páni ósimdikter álemi týraly túsinik be­rip, oqýshynyń ekologııalyq mádenıetin qalyp­tastyratyn bolsa, matematıkadaǵy sandyq uǵymdar júıesi jaıly bilim balanyń esepteý mádenıetin damytady. Sol sııaqty qazaq tili páni de ana tilimizdegi ǵasyrlar boıy qalyptasqan sóıleý amaldary men zańdylyqtaryn tanyta kele, jas urpaqtyń til týraly lıngvıstıkalyq dúnıetanymyn qalyptastyryp, saýatty sóıleý daǵdylaryn jetildirýi tıis. Jańartylǵan oqý baǵdarlamasynda osy eń basty maqsat pen mindet nazardan tys qalǵan.

Bul baǵdarlamada bilim men ǵy­lymnyń ıntegrasııasy múlde eske­rilmegen, onyń ornyn taqyryptyq ın­tegrasııa almastyrǵan. Qazaq tili pániniń mazmunyn «Qııal álemi», «Sán men talǵam», «Aspan deneleri», «Kólik túrleri» degen sııaqty júıesiz leksıkalyq taqyryptar quraıdy. Baǵdarlamada tilge qatysty teorııalyq materıaldar sol taqyryptarǵa japsyrma retinde «tildik baǵdar» degen bólikte ǵana, onyń ózinde de jú­ıesiz, shashyrańqy túrde berilgen. Anyq­tap aıtqanda, bul baǵdarlama Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, «nár­seniń atyn alǵan da, zatyn al­maǵan». Sondyqtan mundaı jalań aq­paratqa qurylǵan qazaq tili páni óz mindetin atqara almaıdy, saýatty ur­paq qalyptastyrýǵa da qyzmet ete almaıdy degen sóz. Bul jerde saýatty uǵymy tek jazý, ıa oqý saýattylyǵy de­gendi ǵana qam­tymaıdy, eń aldymen, qazirgi ózgermeli qoǵamda ómir súrýge beıimdilik degendi bildiredi.

«Qazaq tili» pániniń jańartylǵan oqý baǵdarlamasynda oqytý maqsaty, bilim mazmuny, oqytý formalary men oqytý ádis-tásilderi, oqytý nátıjeleri sııaqty álemdik ádisteme ǵylymynda berik ornyqqan pándi oqytý kanondary shatastyrylǵan. Olardyń ishki júıesi buzylyp, ózara baılanystary setinegen. Baǵdarlamada «Bilim mazmuny» dep oqýshynyń tyńdalym, aıtylym, oqylym, jazylym áreketterine qoıy­latyn talaptar berilgen. Olar maz­mundy quramaıdy, oqýshynyń pán arqy­ly ıgeretin praktıkalyq turǵydaǵy nátı­jeleri bolyp sanalady. Ádistemelik kanondar júıesindegi zaman qalaı ózgerse de ózgermeıtin, qoǵam qalaı damysa da turaqtylyǵyn joǵaltpaıtyn birden-bir tirek, negizgi uıytqy – bilim mazmuny. Qal­ǵany ýaqyt talabyna saı únemi damyp, je­tilip, ózgerip otyrady da, bilim mazmunyn qo­ǵam­dyq-áleýmettik sura­nymǵa saı ıgertýge qyzmet etýi tıis. Sebebi mazmun joq jerde bilim de, bilik te joq. Al qazaq tiliniń bilim maz­munynda sóıleýge úıretetin, til týraly bilim turýy kerek edi. Baǵdarlama avtorlary bul máselege mán bermegen.

Damyǵan elder jahandyq órkenıet qun­dylyqtary daǵdarysynan shy­ǵýdyń jolyn qarastyrý qajet. J.Dáý­letbekova osy oraıda ozyq elder tájirıbesine toqtaldy. Ǵalym atap ót­kendeı, Fransııanyń tilge, Ja­­po­nııa­nyń til men oqý júıesine, Ger­manııa­nyń etnıkalyq tutastanýǵa, Anglııanyń salt-dástúr tazalyǵyna, Qytaıdyń ekonomıkany ekoetnıkalyq erekshelikke beıimdeýine qa­tysty mem­lekettik deńgeıde júrgizip otyr­ǵan is-sharalaryna den qoıýǵa bolady. Máselen, halyqtyń tilin saqtaý ǵana onyń basqa qundylyqtaryn saqtaýǵa kepil bola­tynyn Japonııa tájirıbesi moıyndatyp otyr. Atom bombasynan zardap shegip, eseńgirep qalǵan japon jurtynyń es jııý­daǵy alǵashqy amaly 170 til ınstıtýtyn ashý boldy. Sonyń nátıjesinde az ǵana ýa­qyt­tyń ishinde ol álemdegi eń damyǵan elder qataryna kóterildi.

Qazaq halqy úshin de qoǵamnyń da, jeke tulǵanyń da mádenıetiniń ólshemi bolyp sanalatyn, ári rýhanı damýdyń bir­den-bir tetigi, búkil qundylyqtyń bas­taý kózi – til. Sondyqtan tildi saqtaý – el­dikti saqtaý, tildi saqtaý – ultty saq­taý degen uǵymmen barabar. Olaı bolsa, elimiz­diń jahandanýdyń joıqyn sy­ny­nan súrinbeı ótýiniń, ǵalamdanýdyń ǵala­mat ekpinine tó­tep berýiniń de jolyn bilim berý júıesindegi tildi oqytý máse­lelerimen tyǵyz sabaqtastyqta qaras­tyrý qajet. Bul mindetti júzege asy­rý­dyń basty sharty – otandyq bilim berý júıe­sinde búgingi oqýshylardyń, bo­lashaq el ıeleriniń eljandylyq rýhyn shyń­daý, atalar amanatyna adal bolýǵa baýlý, báse­kelestikke beıimdilikterin qalyp­tastyrý, ıntellektýaldyq áleýetin arttyrý.

«Qoǵamda jas urpaqqa sapaly bilim men sanaly tárbıe berý máselesine qatysty júr­gizilip jatqan biri sátti, biri sátsiz refor­malardyń barlyǵy da – egemen eldiń álem­dik bilim berý keńistigine erkin ený maqsatynda jasa­lyp jatqan qadamdar», deıdi Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıver­sıteti Fılologııa ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tynyshtyq Ermekova.

Sonyń biri – jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasy. Artyqshylyǵy – jalpy adam­zattyq jáne ulttyq qun­­dylyqtardy boıyna sińirgen, báse­kege qabiletti, ómirdegi kez kelgen jaǵ­daıat­ta tyǵyryqtan shyǵa alatyn, fýnk­sıonaldyq saýatty, belsendi jáne shy­ǵarmashyl oılaıtyn, ıntellektýaldy jáne jan-jaqty damyǵan jeke tulǵany qa­lyp­tastyrýda.

Túıtkildi másele osy baǵdarla­ma­nyń je­ke­lengen pánderge arnalyp túziletin baǵdar­lamasyna baılanysty týyndaǵanyn qoǵam biledi. Baǵdarlama boıynsha jazylǵan «Qazaq tili» oqýlyǵyn qolyna us­taǵan mektep muǵalimi, oqýshy, ata-ana, qoǵam belsendileri birden oqýlyq avtorlaryna narazylyǵyn bildirdi. Oqýlyq qan­daı bólimderden turady, onda qandaı lek­sıkalyq nemese grammatıkalyq materıal berilý kerek degen máselelerdi oqýlyq avtor­lary emes, baǵdarlama túzýshiler anyqtaıdy. Qazaq mektep­terindegi «Qazaq tili» páninen jańar­tyl­ǵan mazmundaǵy úlgi­lik oqý baǵ­darlamasynyń basty kemshiligi – qazaq tilin ana tili retinde oqıtyn oqýshy men ekinshi til retinde oqıtyn oqýshy sura­ny­synyń, oǵan qoıylatyn talaptyń eske­ril­meýinde.

Baǵdarlamanyń olqy tustary bas­qa da baspa avtorlarymen birge «Oqýlyq» or­talyǵy uıymdastyrǵan semınarlarda, baspasóz ben áleýmet­tik jelilerde de ál­de­neshe ret talqy­lanyp, usynystar aı­ty­lyp júr. Baǵdar­lamada «Gendik ózgeris­ke ushyraǵan taǵamdar», «Ǵylymı fan­tas­tıka», «Bıo­alýantúrlilik. «Qyzyl ki­tapqa» engen janýarlar men ósimdikter», «Qor­shaǵan orta jáne energııa resýrs­tary», «Bıo­tehnologııa jáne gendik ınjenerııa keleshegi», «Álemdegi qaq­tyǵystar jáne beıbitshilik», «Tabıǵı resýrstar­dy tıimdi paıdalaný», «Indýs­­trııalandyrý: ult­tyq óndiris» degen taqyryptar berilgen. Bul – qate. Shyn máninde, mekteptegi «Qazaq tili» oqýlyǵynyń basty mıssııasy – lıngvıstıkadan júıeli bilim berý. Bul degenińiz – jańartylǵan bilim berý maz­­munyn joqqa shyǵarý emes, atalǵan baǵ­­dar­­lamanyń utymdy tustary óte kóp. Másele – lıngvıstıkalyq bilim­di tanym­dyq bilimmen úılestire bilý­de. Innovasııa, jańa­shyldyqtyń bári – ótkenge topyraq shashý emes. Qa­zirgi zamanǵa keregi – jańar­tylǵan bilim mazmuny, ınnovasııa, dástúrli klas­sıkalyq bilim úshtiginiń sıntezi. Al­dyńǵy ekeýi sońǵyny joıyp jiberedi degen sóz emes. Lıngvıstıkalyq bilim «Qazaq tili» oqýlyǵynyń negizi bolýy tıis. Al jańartylǵan bilim berý – joqtan jara­tylǵan dúnıe emes, dástúrli oqytý mazmunyna engen tamasha bastama. Sony úılestirý qajet.

Memlekettik tildi damytý ınstıtý­tynyń atqarýshy dırektory, fılologııa ǵylymda­ry­nyń kandıdaty Bıjomart Qapalbek jańartylǵan mazmundaǵy baǵdarlamaǵa oraı «Mektepterimiz bilim salasyndaǵy reformalardan kóz ashpaı keledi. Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldarynda jańa býyn oqýlyq­tary jazylyp, balalar birneshe jyl osy oqý­ly­qtarmen bilim aldy», dep pikirin bil­dir­di. Odan ol keıin on eki jyldyq mektepke kó­shý máselesin kóterdi.

«Oqýlyqtar jaryqqa shyǵyp, pı­lottyq mektepterde oqytyldy. 2016 jyldan bas­tap jańartylǵan oqý baǵdarlamasy engizi­lip, oqýlyqtary jazyla bastady. Bıyl 11-sy­nyptyń oqýlyǵy engizildi. Al 2016 jyly shyq­qan oqýlyqtar tolyqtyrylyp, qaıta basylýda. Iаǵnı árbir 4 jyl saıyn oqýlyq qaıta basylyp turýy kerek. Osy oraıda taǵy da bir dúrbeleń bas­talaıyn dep tur, – deıdi B.Qapalbek.

Al 2025 jyldan bastap 12 jyldyq baǵdarlama engizilmek. Dál qazirgi kú­ni Al­tyn­sarın atyndaǵy bilim aka­de­mııa­synyń muryndyq bolýymen pánder boıynsha jumys komıssııalary qurylyp, osy baǵ­darlamany ázirleý ústinde. B.Qapalbek ary qaraı qoldanystaǵy jańartylǵan baǵ­dar­lamada eskerilmegen máselelerdi na­zar­ǵa aldy. Birinshiden, qazaq tiline qatysty baǵdarlamanyń ózegi retinde leksıkalyq taqyryptardyń tańdalýy durys emes. Qazaq mektebindegi qa­zaq tiliniń ózegi lıng­vıstıkalyq bilim, ıaǵnı grammatı­ka bolýy kerek. Baǵdar­lamadaǵy oqý maq­sattary da óte qa­rapaıym, mono­tildi balanyń deń­geıine saı emes. Lek­sı­k­alyq taqyryptar kó­bine ózge tildi aýdıtorııada qazaq tilin úı­rený úshin, úı­renýshilerdi sóıletý úshin beri­ledi. Qazaq mektebindegi bala saýatty sóı­leýge, kúrdeli mátinder qu­raýǵa úırenýi tıis. Bes stıldiń bar­lyq janrynda mátin týdyra alý úshin oǵan orta mektepke saı lıng­vıs­tıkalyq bilim kerek. Baǵdar­lama da, odan shyǵatyn oqýlyq ta osy maq­sattardy qam­tamasyz etýi kerek.

ALMATY