Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Áýeli aýyl-eldiń amandyǵyn suraǵan. Sodan sońǵy áńgime álibi ózi jaıy, óz ómiri tóńireginde sabaqtaldy. Jaryq dúnıe esigin ashqan jeri qazirgi kúni Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna qaraıtyn Áljan aýyly. Jer betindegi jumaq ispetti tabıǵattyń tartýy molynan buıyrǵan eldi meken. Aýyl irgesinde Aqsorań taýy. Baýraıy máńgi jasyl qaraǵaı men qoldyń salasyndaı aq qaıyńǵa syńsyp tur. Taý eteginde tananyń kózindeı móldirep, shalqyp jatqan aıdyn sý – Aqkól.
Týǵan jeri esine túskende qart tebirenip ketti-aý deımin, kóz aldyna kireýke ilingen. Bul kúnde qatarynyń azaıǵanyna ókindi. Burynǵylardyń sózi ras eken dep bir túıdi. Sodan soń balalyq, jastyq shaqqa oıysqan. Uly Otan soǵysy aldyndaǵy aýyl balalarynyń ómiri bir-birine uqsas qoı. Áke-sheshesi adal eńbekterimen qoǵam baılyǵyn eseleýge úles qosqan kolhozshylar eken. Asylbek aǵa da qabyrǵasy qatyp, býyny bekimesten aýyr eńbekten qajyp júrgen ata-anasyna kómektesken. Bolashaqtyń bilimde ekendigin baǵamdaǵan ata-anasy balalaryn oqytqysy kelipti. Biraq orta mektepti bitire almady. Alysta, tym-tym alysta bolǵanymen, sýyǵy tula boıyn tońdyratyn Uly Otan soǵysy júrip jatty. Elmen birge ákesi de, úlken aǵalary da maıdan dalasyna attandy. О́kinishke qaraı, aǵalarynyń bári Otan qorǵaý jolynda qaza tapty.
Ujymsharda eki jyl jumys istegennen keıin kezek Asylbek aǵaǵa da keldi. Aǵalarynyń maıdan dalasynda opat bolǵanyn estigen soń keýdesine kek qatqan jasóspirim maıdanǵa attandy. Frýnze qalasynda jaıaý ásker ýchılıshesinde áskerı qyzmettiń alǵashqy sabaqtaryn oqydy. Ýchılısheni oıdaǵydaı bitirgennen keıin densaýlyǵynyń ereksheligin jáne oqýdaǵy durys minez-qulqyn eskere otyryp, Máskeý áskerı okrýgine jiberdi. Dál osy ýaqytta Joǵary Bas qolbasshynyń rezervi, qarýly kúshterdiń jańa túri – elıtalyq áýe desanty áskeri qalyptasyp jatqan bolatyn. Bular da kún-tún jattyǵý ótkizip, Karel moınaǵynda jaýǵa qaqyrata soqqy berý úshin daıyndaldy.
Áp etken bette jergilikti jaǵdaıda jaýǵa qarsy áskerı is-qımyl júrgizý úshin jaqsy daıarlanǵan jaýyngerlik qaqtyǵystarǵa qatysty. Sonyń ishindegi eń erekshesi – Svır operasııasy edi. Onda jaýdyń bas kótertpeıtindeı daýyldy oǵynyń astynda qarýdyń barlyq túrlerinen Ladoga jáne Onej kólderin qosatyn strategııalyq mańyzy erekshe Svır ózeni arqyly ótkel salý júzege asyrylǵan edi. Sol jerde jaýdyń qýatty qorǵanysyn japyra shanyshtap ótti. Qazirgi kúni eske alsa, ólim men ómir tarazy basyn teń tartqan, tilmen aıtyp jetkizgisiz alapat sumdyq arpalys bolǵan eken. Tórt qubylanyń bárin ajal ańsaǵan jaý oǵy túrtinektep tur. Tóńirek lapyldap janǵan otpen qara qoshqyl reńge boıanyp, qolqany qabatyn tútinge aınalyp ketken. Áne bir jerde tank janyp jatyr, myna bir jerde zeńbirekterdiń qaqyraı sógilgen qańqasy úıilip qalypty. Eger tozaq shynymen bolatyn bolsa, dál osy jerde tárizdi bolyp kóringen. Keńes jaýyngerleri sol tozaqtyń ishinde qaıtpas qaısar urys saldy. Júzden, júzden emes-aý myńnan iriktelip alynǵan desantshylar qansha tegeýirindi bolsa da jaýǵa tótep berip, jeńiske jetti. Osy operasııa úshin batalondaǵy 12 desantshy Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Eren erliktiń úlgisin kórsetken batalon jaýyngerleriniń ishinde marapatsyz qalǵan eshkim joq. Asylbek aǵanyń da keýdesine «I dárejeli Otan soǵysy» ordeni taǵyldy.
Tozaq oty jymyńdaǵan operasııa budan keıin de aıaqtala qoıǵan joq. 350 shaqyrym qashyqtyqta, jaý ishine qaraı aýyr aıqas kútip turǵan. Jan alyp, jan berisken qandy maıdan Mannergeım shebinde Fınlıandııa shekarasyna deıin sozyldy. Osy maıdanda desantshylar qatary seldirep qaldy. Rotadaǵy 60 desantshynyń beseýi ǵana tiri qalǵan. Áńgime dál osy jerge kelgende Asylbek aǵanyń mańdaıyndaǵy jańa sál jińishkeleý kóringen ájim izderi tereńdep bara jatqandaı kórindi. Qaza bolǵan maıdandas desantshy joldastary áli kúnge deıin esine túsedi eken. Tipti, kóbiniń attaryn da umytpapty. Aıtpaqshy, Asylbek Dáýletov Svır ózenin kesip ótkeni úshin ordennen basqa Bas qolbasshy I.Stalınniń Alǵys hatyn da aldy. Fındermen bolǵan shaıqasta asqan erjúrektik kórsetkeni úshin «Erligi úshin» medalimen marapattaldy.
Karel maıdanyndaǵy shaıqastardan keıin birinshi Ýkraın maıdanynyń quramynda ataqty Sandomır plasdarmyn alýǵa jáne ony ustap turýǵa qatysyp, Vıslo-Oder operasııasynyń bel ortasynda júrdi. Ýkraınany, Moldavııany, Rýmynııany basqynshy jaýdan azat etýge qatysty. Úshinshi Ýkraın maıdanynyń quramynda Býdapesht pen Venany azat etý barysyndaǵy qııankeski maıdanda qazaq jaýyngeri erligimen áıgili boldy. 1945 jyldyń naýryz aıynda jaraqat alyp, Vengrııa astanasynyń mańyndaǵy áskerı gospıtalda emdeldi. Bar adam ańsaǵan uly Jeńisti Vengrııa men Aýstrııanyń shekarasyndaǵy Shopron qalasynda qarsy aldy.
Soǵys aıaqtalǵannan keıin aǵa serjant sheninde taǵy da bes jyl qyzmet etti. Bir jyly Aýstrııada, odan keıingi tórt jyly Ýkraınada ótti. 18 márte áskerı nagradaǵa ıe bolǵan Asylbek Jázıuly beıbit ómirde de erlikke para-par eńbek etti. 1950 jyldyń mamyr aıynda elge oralǵannan keıin eńbekke aralasty. Aıtpaqshy, keshegi maıdangerdiń tula boıyn kernegen kúsh-qýatynan basqa eshqandaı mamandyǵy joq eken. Áıtse de, másele kútpegen jerden sheshildi. Kókshetaý aýdandyq partııa komıtetinde partııalyq esepke turǵan kezinde aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy onyń ómirbaıanyn, minezdemesin oqyp otyryp, úlken úmit kútip, aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetin usyndy. Biraz ýaqyt ótken soń partııa qyzmetkeriniń keleshegi bar ekenin, áıtse de saıası biliminiń azdyǵyn ańǵarǵan aýdan basshylary Asylbek Jázıulyn Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń janyndaǵy tórt jyldyń partııalyq oqýǵa jiberdi. 1961 jyly oqýyn aıaqtap shyqqannan keıin qosymsha mamandyq alý úshin Talǵar aýylsharýashylyǵy tehnıkýmyna syrttaı oqýǵa túsip, agronom mamandyǵyn aldy.
Oqýyn bitirip kelgen jas jigitti Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń bıýrosy Aryqbalyq aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetine usyndy. Asylbek Jázıuly bul aýdanda kóp qyzmet etken joq. Aýdan taratylyp ketkennen keıin Volodar aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp qyzmet atqardy. Bul jerde óndiristik sala máselelerine jetekshilik etti. Aýdan aýyl sharýashylyǵy ónimderin ótkizý boıynsha oblysta jetekshi orynǵa ıe boldy. О́ndiristik nysandar óte jyldam qarqynmen salyndy. Mal fermalarynyń ǵımarattary, mehanıkalandyrylǵan qyrmandar, bıdaı saqtaıtyn qoımalar, nan jáne maı zaýyttary paıdalanýǵa berildi. Sol kezde aýdanda 62 eldi meken boldy. Ár aýylǵa elektr jelileri tartyldy. Sý qubyrlary, baılanys pen radıo toraptary iske qosyldy, jol salyndy. Osy máselelerdiń bárine aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy jetekshilik etti. El ekonomıkasyn kóterip, áleýmettik-mádenı salany damytýǵa qosqan úlesi úshin Asylbek Jázıuly «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy. Arada alty jyl ótken soń iskerligimen tanylǵan partııa qyzmetkerin Lenıngrad aýdanyna atqarýshy bıliktiń birinshi basshysy etip jiberdi. Asylbek Jázıuly bul jerge ataqty Erkin Áýelbekovtiń zamanynda keldi. Erkin Nurjanulynyń úzeńgi qaǵystyrǵan joldastarynyń biri boldy.
Aýdandyq atqarý komıteti men onyń tóraǵasynyń eńbegi aıryqsha zor edi. Tyń aýdany úshin ótkir máseleler az bolmaıtyn. Jigerli eńbeginiń arqasynda eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtamasyz etý jáne jol qurylysy máseleleri tolyq sheshildi. Aýdannyń qart turǵyndary osy kúnge deıin Asylbek Jázıulynyń eńbegin laıyqty baǵalap, alǵystaryn bildiredi. О́ıtkeni sol ýaqytta aýdannyń eldi mekenderi gúl jaınaǵan zaman boldy. Aýdandy 11 jyl boıy basqarýy zor senim ekendigi aıtpasa da túsinikti. Keıingi jumys súrleýi halyqtyq baqylaý komıtetinde sabaqtaldy. Komıtet tóraǵasynyń orynbasary retinde ómirlik mol tájirıbesin, bilimin paıdalana otyryp, el ekonomıkasyn kóterýge aıanbaı úles qosty.
Áskerı marapattarymen qatar, eńbek maıdanynda jeńisti de jemisti qyzmeti baǵalanbaı qalǵan joq. Eki «Eńbek qyzyl tý», tórt «Qurmet Belgisi» ordenderimen jáne kóptegen medaldarmen, sondaı-aq Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotalarymen marapattaldy.
Qurmetti demalysqa shyqqannan keıin de qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Qalalyq baý-baqsha qoǵamyn basqaryp, bul oraıdaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýge atsalysty.
Qan maıdandaǵy qaıtpas qaısar erligi, Otan aldyndaǵy sińirgen eńbegi úshin jáne Reseı Prezıdenti V.Pýtınniń shaqyrtýy boıynsha Máskeýdegi Qyzyl alańda Jeńis sherýine qatysty. Ardager desantshy maıdan dalasyndaǵy qarýlastarymen uzaq jyl hat almasyp turǵan eken. Qazir saǵynyshtan sarǵaıǵan sol hattar úıinde birneshe papka bolyp saqtaýly tur. Qazaq jaýyngerin Reseıdegi elıtaly áskerlerdiń qolbasshysy, general-polkovnık V.Shamanov ta umytpapty. Qoly qoıylǵan jınaǵyn Asylbek aǵa kóziniń qarashyǵyndaı saqtap keledi. Jınaqtaǵy soǵys sumdyǵyn sıpattaǵan jazbalar sol bir qıyn-qystaý kezdiń bir shókim jádigeri ispetti. Al eń úlken jádiger – asyl aǵanyń óz ómiri, erlik pen eńbekke toly ǵajaıyp ǵumyry.
Kókshetaý
