Búginde balalar men jasóspirimder, tipti eresek adamdar arasynda býllıng ıaǵnı kemsitý, shettetý, qorlaý jaǵdaılary az kezdespeıdi. О́kinishke qaraı, bul máselege qoǵamnyń kózqarasy birjaqty bolyp keledi. Ata-analar men ustazdardyń kópshiligi býllıngti qalypty ahýal sanap, oqýshynyń psıhologııalyq, fızıkalyq saýlyǵyna mán bermeı jatady. Onyń sońy qylmysqa, sýısıdke aparyp soǵýy múmkin. Sondyqtan qazirden bastap problema jóninde durys aqparat berýdiń mańyzy zor.
Osy baǵytta býllıng pen kıberbýllıngtiń zııanyn túsindirip, aldyn alýǵa arnalǵan «Bárimiz birdeımiz, kemsitýdi bilmeımiz» atty vebınar márege jetti. Zoom platformasynda ótken sharaǵa «Jasulan» uıymynyń tálimgeri Danara Tólegenova, psıholog Madına Demeýova, «Únsiz qalma» medıajobasynyń jetekshisi Oljas Ábiluly jáne elordalyq mektep oqýshylary qatysty. Moderator ári jas býynmen jumys isteıtin mektep psıhology Madına Demeýova býllıng uǵymy, túrleri men onyń zardaptaryn qatysýshylarǵa jan-jaqty túsindirip ótti.
– Býllıngtiń kúsh kórsetý arqyly, sóz formasyndaǵy, kıberbýllıng, múgedek adamdarǵa, jynystyq kózqarasyna baılanysty, zańmen qorqytý, ata-ananyń balaǵa jasaıtyn túrleri bar. Adam ózin ǵana emes, ózgelerge kúsh kósetý jaǵdaılaryn baıqaǵanda beıtarap qalýǵa bolmaıdy. Esterińizde bolsyn, eshkimniń seni qorlaýǵa quqy joq. Býllıng dostaryńnyń, otbasyńnyń, bóten jandardyń tarapynan jasalýy múmkin. Bul durys emes jáne bulaı bolýǵa tıis emes, – deıdi M.Demeýova.
Elemese eleýli másele týyndatatyn «býllıng» qazaq qoǵamyna sońǵy on jylda keń tarala bastaǵan. Alaıda buqaralyq aqparat quraldarynda, ásirese ınternet keńistiginde bul týraly qazaqsha aqparattar óte sırek. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda «Únsiz qalma» medıajobasy qurylǵan. Joba Internews Kazakhstan «Media CAMP – Ortalyq Azııa» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylyp jatyr. Joba jetekshisi Oljas Qasym oqýshylarǵa tushymdy aqparat berip, býllıngti boldyrmaýǵa arnalǵan beınebaıandar usyndy.
– Biz jobamyzda «Bárimiz birdeımiz, kemsitýdi bilmeımiz» uranyn ustanym etip aldyq. Bireýdi shettetý, múıizdeý eshqandaı da maqtanysh ne bedel emes. Aınaladaǵy qatarlastarymyzdy mazaqtaý, topqa qospaý qylmysqa aparyp soǵýy bek múmkin. Osyny oqýshylar jiti uǵynýǵa tıis. Ol úshin aldymen mektepte meıirimdi orta qalyptasýy qajet. Bizdiń beınematerıaldarymyz balalar óz arasyndaǵy túsinispeýshilikti ózderi sheship, bir-birine qaıyrymdy bolýǵa úndeıdi, – dedi O.Qasym.
Balanyń úıden alǵan tárbıesin mektep shyńdaıdy. Shákirtterdiń bilimimen qatar, tárbıesimen aınalysatyn «Jasulan» uıymynyń tálimgeri Danara Tólegenova aǵartý baǵytynda túrli trenıngter men ashyq sabaqtardyń jıi uıymdastyrylatynyn tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, oqýshylar mektepte kóshbasshylyq qabiletke ıe bolǵysy keledi. Bir ókinishtisi balalardyń deni basqarýshylyq qasıetti bilimmen emes, bilekpen kórsetý dep uǵynady. Sol sebepti búgingideı taǵylymdyq máni bar basqosýlardy jıi ótkizý qajet. Osylaı degen tálimger ul-qyzdardy bilimge den qoıýǵa úndedi.
Sharaǵa qatysqan oqýshylar da óz oılaryn ortaǵa saldy. №55 orta mektep oqýshysy Juldyz Aıtbaeva kıberbýllıng jasalǵan kezde qalaı qorǵanýǵa bolatynyn saýalyna arqaý etti. Bul suraqqa jaýap bergen psıholog Madına Demeýova áleýmettik jelide qorlaý oqıǵalary týyndasa jábirleýshini buǵattap, «111, 150 shuǵyl qyzmet baılanys ortalyǵyna» nemese 101 senim telefonyna habarlasý kerektigin málimdedi. Sonymen qatar, máselemen betpe bet kelgende ata-anaǵa nemese ustazdyń kómigine júginýge shaqyrdy. Oqýshylar tarapynan býllıngtiń tabıǵaty, jábirleýshi men zardap shegýshiniń negizgi aıyrmashylyqtary jóninde birneshe saýal qoıylyp, tıisti jaýap berildi. Sharany qorytyndylaı kele arnaıy mamandar birlese jumys isteýge, áriptestikti damytýǵa ýaǵdalasty.
Býllıng – adam psıhologııasyn buzyp, kúızeliske, jan daǵdarysyna ákeletin áreket. Bul problemanyń aldyn alý úshin qoǵamnyń barlyq múshesi únsiz qalmaýy qajet. Osyny uǵynyp, atalǵan máseleniń bar ekenin qoǵamǵa sińirgen kezde ǵana balalardyń bolashaǵy kemel bolmaq. Mektep oqýshylaryn izgilikke bastaıtyn shara aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tappaq.
