Rýhanııat • 16 Qarasha, 2020

«Tilsiz jaý»

136 ret kórsetildi

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly «sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady» degendi beker aıtqan joq. Ǵulama ǵalym­nyń «sóz» dep otyrǵany «til». Alǵash Keńes ókimeti qurylǵan jyldary odaq quramynda resmı tirkelgen 194 túrli ult pen ulys bolypty. 1991 jyly odaq ydyraǵanda bulardyń teń jartysy, ıaǵnı 50 paıyzy joǵalyp ketken. Bular qalaı joǵaldy?

Shyndyǵynda, bul halyqtar jeke tulǵa, adam retinde joıylyp ketken joq. Tipti kúni búginniń ózinde bulardyń jurnaǵy árqıly jaǵdaıda ómir súrip jatyr. Endeshe, ult-ulys retinde nelikten aty atalyp, túsi tústelmeıdi? О́ıtkeni bular tilin jo­ǵaltyp alǵandyqtan, ózderi joǵaldy. Iаkı, sen qaı tilde sóıleseń, sol ulttyń ókili­siń. Fransýz fılosofy Emıl Soran aıt­qandaı, «adam memlekette emes, tilde ómir súredi». Ahań aıtqandaı, qandaı bir ulttyń joıylyp ketýine basty sebep – til.

Mysaly, Latyn Amerıkasyna otarlaýshylar barǵanǵa deıin, onda ejelgi mádenıeti bar 90 mıllıon halyq bolypty. Eki júz jyl ótkende baıyrǵy jurt aborıgenderden aman qalǵan 3,5 mıllıon adam ázer tabylǵan. Bir ǵana Brazılııa aýmaǵynda 1600 jyly 230 taıpa bolsa, 1957 jyly osylardyń 70 paıyz­y joǵalyp ketken. Nege olaı boldy?

Úlken qalamger Ábish Kekilbaev 2007 jyly jaryq kórgen «Til jáne táýelsizdik» atty monografııasynda latynamerıkalyq aborıgenderdi qurtý úshin, áýeli otarlaýshylar tarapynan olardyń turmys-salty men tili únemi ájýalanyp, ózderinen ózderi uıalatyndaı jaǵdaıǵa jetkizildi. Udaıy kemsitildi, mazaqqa ushyrady. Otyrsa opaq, tursa sopaq delindi. Ekinshiden, týǵan tilinde sóıletpeı, bárin ıspan jáne portýgal tilinde sóıleýin talap etti. Júzdegen tilder umytylyp, ornyna qoldan jasalǵan ıspandyq kreol jáne portýgal lýsofon tili paıdanalyldy, otarlaýshylar bir halyqty joıyp jiberýdiń joly – olardy tilinen aıy­rý ekenin jaqsy bildi, deıdi.

Endi qarańyz, tildik birligi buzylǵan elde ártúrli etnıkalyq-áleýmettik toptar paıda boldy. Mysaly, ótken ǵasyrdyń basynda Perýde tildik turǵydan – tıtýldy halqy kechýalar men ıspan tilinde sóıleıtin kreoldar arasynda qaıshylyq týdy. Aqyry otarlaýshylarǵa arqa súıegen «jańa perýandar» jeńdi. Sóıtip ejelgi halyq kechýalardyń tili men mádenıeti joıyl­dy. Sóıtip aınalasy júz jylǵa jetpeı baıyrǵy halyq perýandar (kechýalar) jer betinen quryp ketti. Sol sııaqty, Brazılııa jerinde tildik tartysqa túsken baıyrǵy gıshpandar men jańa portýgaldardy da jatqyzýǵa bolady. Aqyry portýgal tildi jańa qaýym jeńip, baıyrǵy halyqtyń gıshpan tili joıyldy.

Qazaq tiline qaýip tónýi reseılik otarlaýmen qatar bastaldy. Reseı Senatynyń hatshysy I.Kırıllov 1734 jylǵy 1 mamyrda ımperatrısa Annaǵa joldaý hatynda, Qazaqııany «gıshpandar men portýgaldar» ádisimen jaýlaý jóninde keńes beredi (“Rýssko-kazahskoe otnoshenııa v HVI-HVIII vekah», 1961, 111-bet). Sóıtip otarlaýshylar tarapynan qazaqty joıýdyń eń tıimdi tásili – tilimizge joıdasyz soqqy jasaldy. Orys tili – mádenıettiń bıik úlgisi retinde nası­hattaldy. Jemisi de jaman bolmady. Bizden de kreoldar men jańa portýgaldar shyqty. Bular qazirdiń ózinde bılik pen baılyqqa ıe úlken áleýmettik top.

Bul qaýymǵa marqum akademık Rahmanqul Berdibaı «Kózqamandar» degen at berip, aıdar taǵypty. Ǵalym aǵamyzdyń sıpattaýynsha: «Kózqamandar eń aldymen, óz halqynyń tilin bilmeıtin, sondyqtan da ony jat sanaıtyn, pıǵylda tárbıelengen jandar. Olarǵa óz eliniń asyl qasıetteriniń birde-biri darymaǵan, týǵan halqynyń taǵdyryna dushpannyń kózimen qarap daǵdylanǵan. Ana tilin bilmegendikten, halqynyń kóńilindegi muńdy, kókeıkesti armandy sezbeıdi. Máńgúrttik pen kózqamandyq – bir-birinen aıyrmasy úlken. Máńgúrt – keýdesinde jany bar, qaradúrsin jumystardy atqarýǵa qabiletti bar aıanyshty top. Al kózqamandar ýnıversıtet bitirgen, bilimdi. Sóz júzinde otanshyl bolyp kórinip, bylaı shyǵa bere halyqtyń túpkilikti múddesin qara basynyń qamy úshin satyp jiberedi. Eń jamany – jurtynyń qadir tutqan qymbattaryn, qajet bolsa táýelsizdigimizdi taptap ketedi» dep jazypty.

Atam qazaqta «órt – tilsiz jaý» deıtin támsil bar. О́ıtkeni ol dabyra-dańǵazasyz, oıda joqta jetip kelip, qyzyl jalynǵa ilikkenniń bárin áp-sátte kúlge aınaldyrady. Kózqaman da órt sııaqty, aıtpaıdy, bildirtpeıdi, bir kúni tilińdi, dilińdi kúlge aınaldyrady. Iаǵnı bul da ana órt sııaqty – tilsiz jaý.

Sońǵy jańalyqtar

Bas teatrdaǵy balalar stýdııasy

О́ner • Búgin, 23:11

Altyn shynjyrdyń sońǵy shyǵyrshyǵy...

Rýhanııat • Búgin, 23:01

Tergeýshilerdiń ustazy ulyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 19:35

Reseı ınvestorlary Atyraýǵa bet burdy

Aımaqtar • Búgin, 16:56

Erteń Úkimet otyrysy ótedi

Úkimet • Búgin, 15:17

Qýatty qurylymnyń shýaqty merekesi

Qazaqstan • Búgin, 14:15

Naýryz aıynda aýa raıy qandaı bolady?

Aýa raıy • Búgin, 13:30

Uqsas jańalyqtar