– Rústem Qaıratuly, áýeli mýzeıdiń tynys-tirshiligi men qundy jádigerlerdiń qysqasha tarıhy týraly áńgimelep berseńiz.
– Almatydaǵy bizdiń mýzeı halqymyzdyń kóne mýzykalyq aspaptaryna arnalǵan ázirge elimizdegi birden-bir rýhanı oshaq sanalady. Munda qazaq halqynyń ulttyq mýzykalyq aspaptarymen qatar álemniń 50-ge jýyq eliniń mádenıetimen tanystyratyn zaldardy qosqanda, bas-aıaǵy 9 zal jumys isteıdi. Mýzeıge kelýshilerdi ár eksponat jaıynda tolyq aqparatpen qamtamasyz etý úshin mýzeı zaldary 2 aqparattyq kıosk pen beınekontenttik proektorlarmen jabdyqtalǵan. Kıosk arqyly ár eksponat jaıynda aqparat berilse, beınekontentten sol aspaptyń dybystalýy, aspapta oınalatyn mýzykalyq shyǵarmalar kórsetiledi. Árbir eksponat jaıly aqparatpen qamtamasyz etý – mýzeıdiń ǵylym bóliminiń negizgi mindeti.
Birinshi zalda mýzykalyq aspaptardyń arheologııalyq qazbalar nátıjesinde tabylǵan, 10 ǵasyrdan astam tarıhy bar kóne jádigerler saqtaýly.
Úrmeli jáne soqpaly-shýly aspaptar zalynda áskerı joryqtar kezinde qoldanylǵan dabyl, daýylpaz, shyńdaýyl, dýdyǵa, sondaı-aq kúndelikti turmysta qoldanylǵan saqpan, shartyldaýyq, tuıaqtas aspaptary men sybyzǵy, sazsyrnaı, jelbýaz syndy úrmeli aspaptar bar.
Memorıaldyq mýzykalyq aspaptar zalynda qazaq mýzyka tarıhynda «Altyn ǵasyr» sanalatyn HIH-HH ǵasyrlarda ómir súrgen halqymyzdyń shoqtyǵy bıik ánshi-jyrshylary men kúıshi-kompozıtorlaryna tıesili mýzykalyq muralarǵa oryn berilgen.
Mýzeıdiń baǵaly kolleksııasynda Abaı, Shákárim, Qurmanǵazy, Dına, Jambyl, Qazanǵap, Aqan seri, Birjan sal, Kenen, Súgir, Ahmet Jubanov, Nurǵısa Tilendıev jáne taǵy basqa tulǵalar ustaǵan dombyralar men syrnaılardy tamashalaýǵa bolady.
– Osylardyń ishindegi eń kóne mura kimniń dombyrasy?
– Zaldaǵy eń kóne jádiger – Mahambet О́temisulynyń eki ishekti, 13 perneli, jumyr shanaqty dombyrasy. Aspap uzaq ýaqyt mýzykant Arystan Batalovtyń qolynda bolǵan. 1931 jyly óner ıesi qaıtys bolǵan soń, dombyrany onyń aǵasy Qatep Qyzylordaǵa alyp ketedi. 1933 jyly belgili kúıshi-kompozıtor Seıtek Orazalyuly osy dombyranyń artynan Qyzylordaǵa arnaıy izdep barady. Mahambettiń dombyrasynda qatarynan eki kún oınaıdy. Batyrdyń jádigerin kúıshi qansha qalap, ózine syıǵa tartýyn ótingenmen olar kónbeıdi. Keıin Qatep qaıtys bolǵannan keıin, dombyra Qateptiń týysy Qajettiń qolynda qalady. 1934 jyly Qajet qaıtys bolyp, anasy Reseıge qonys aýdarǵan kezde dombyrany ózimen birge ala ketedi. Sóıtip Reseıde aspap Eleý esimdi qarttyń úıinde saqtalǵan. 1974 jyly ol kisi qaıtys bolyp, tarıhı jádiger onyń uly Mustafa Ismaǵulovtyń qolyna ótedi. 1985 jyly dombyranyń bet taqtaıy qaıta jóndelip, tarıhı qundylyq retinde mýzeıge tabystaldy.
– Al Abaı Qunanbaıuly men Shákárimniń dombyralaryn mýzeıge kimder tapsyrdy?
– Kelýshilerdiń nazaryn ózine aýdartyp turatyn erekshe qundylyqtyń biri – Abaı Qunanbaıulyna tıesili úsh ishekti dombyra. Abaı birneshe saz aspabyn jasatyp, óziniń tól urpaqtary men aınalasyndaǵy ánshi-kúıshi, aqyndarǵa syıǵa tartqan. Aqynnyń óziniń jeke dombyrasy – úsh ishekti, 8 perneli, qalaqsha pishindi. Ony Abaı men uly Aqylbaı tartqan. Keıin jádiger mura retinde Aqylbaıdyń uly Israılǵa tapsyrylady. Uly aqynnyń nemeresi Israıl bul dombyramen oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi túrli baıqaýlarǵa qatysqan eken. 1959 jyly Israıl dúnıe salyp, keıinnen qyzdary jádigerdi Semeıdegi Abaı Qunanbaıulynyń ádebı-memorıaldyq mýzeıine tapsyrǵan. Al 1981 jyly aqynnyń asyl murasy Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıi qoryna alyndy. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, Abaı dombyrasynyń osy túpnusqasynan basqa 4 kóshirmesi jasalǵan. О́kinishke qaraı, bul aspapty jasaýshy ustanyń esimi jáne qaı jyldary jasalǵandyǵy jaıly eshbir derek joq.
Memorıaldyq aspaptar kolleksııasyna sońǵy qosylǵan aspap – Shákárim Qudaıberdiulynyń eki ishekti (bastapqyda úsh ishekti bolǵan), 13 perneli, qalaqsha pishindi dombyrasy. Shákárim qaıtys bolǵan soń, aspap onyń uly Ahattyń qolynda qalǵan. Ahat qarttan Semeıdegi bir muǵalimge, keıin ol muǵalimnen Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektorynyń qolyna ótken. О́z kezeginde oqý ornynyń basshysy dombyrany Shákárim óneriniń janashyry bolyp júrgen mesenat Medǵat Quljanovqa tabystaıdy. Medǵat Kárimuly 2019 jyly jádigerdi mýzeıimizge ótkizdi.
– Mýzykalyq aspaptardyń únin qaıta jańǵyrtýda da biraz jobalar qolǵa alynǵan tárizdi...
– Elbasy Nursultan Nazarbaev «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy retinde jaryqqa shyqqan «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda qazaqtyń qobyz, dombyra, sybyzǵy, sazsyrnaı jáne basqa da dástúrli mýzykalyq aspaptarymen oryndaýǵa arnalǵan mańyzdy týyndylar toptamasyn – «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn basyp shyǵarý qajet ekendigin aıtyp ótken bolatyn.
Osyǵan oraı mýzeı qorynda saqtalǵan memorıaldyq mýzykalyq aspaptardyń dybysyn qaıta jańǵyrtý maqsatynda «Jádiger» mýzykalyq antologııasy jaryq kórdi.
Mýzykalyq antologııada mýzeı qorynda saqtalǵan 24 memorıaldyq aspapty qazirgi án-kúı, jyr mektepteriniń iri ókilderi dybystandyryp, árbir aspaptyń jasalý tehnologııasyna tanymal sheberler sıpattama berdi.
Antologııa aýdıo jáne vıdeo úlgisinde basylyp shyǵyp, áıgili ónerpazdardyń óz aspaptarynda oryndalǵan shyǵarmalary búgingi aýdıtorııaǵa jaqyndatylyp ári túsinikti formatta jol tartty. Vıdeolar mýzeıdiń sheberler zalynda arnaıy proektor arqyly kelýshilerge usynylýda.
Sonymen qatar qobyz zalynda HVIII ǵasyrda jasalǵan Jaras baqsynyń qobyzynan bastap, ár óńir baqsylarynyń qobyzdary men HH-HHI ǵasyrlarda sheberlerdiń qolynan shyqqan aspaptar jáne Jappas Qalambaev, Dáýlet Myqtybaev, Gúlnafıs Baıazıtova syndy áıgili qobyzshylar óner kórsetken aspaptar qoıylsa, Sheberler zaly búgingi ismer sheberlerdiń tańǵajaıyp týyndylary men Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıinde eki jylda bir ret ótkiziletin «Ańyz dombyra» respýblıkalyq baıqaýy júldegerleriniń aspaptarymen tanystyrady.
Baıqaýdyń negizgi maqsaty: nasıhaty kem túsip jatqan dástúrli qolónerimizdi jáne ony saqtaýshy sheberlerdiń eńbegin nasıhattaý, jańa múmkindikterge jol ashý, dombyranyń kóne qońyr únin qaıtarý bolyp tabylady. Baıqaý alǵash ret 2016 jyly Almaty qalasy kúnine oraı uıymdastyrylyp, oǵan elimizdiń ár túkpirinen 65 sheber qatysqan bolatyn. Al ekinshi ret 2018 jyly ótip, oǵan 39 sheber qatysty. Júldeli oryndarǵa ıe bolǵan dombyralar mýzeı qoryna alynyp, ekspozısııaǵa qoıylyp otyrady.
– Munda Qazaqstandaǵy túrli elshilikter syıǵa tartqan mýzykalyq aspaptar da bar eken. Mýzeı qoryn tolyqtyrý maqsatynda álem halyqtarynyń aspaptaryn mýzeıge jınastyrý isi qaı kezden bastap qolǵa alyndy?
– Kelýshiler ár eldiń mýzykalyq ónerinen syr shertetin túrli aspaptardy tamashalaı alady. Ol úshin «Túrki- tildes halyqtardyń mýzykalyq aspaptary», «Azııa halyqtarynyń mýzykalyq aspaptary», «Eýropa halyqtarynyń mýzykalyq aspaptary» zaldary jumys isteıdi.
Alǵashqy jyldary halyq mýzyka aspaptary mýzeıin uıymdastyrý barysynda belgili etnograf, mýzeıdiń ashylýyna tikeleı muryndyq bolǵan О́zbekáli Jánibekovtiń bastamasymen qazaq halqynyń ulttyq aspaptaryn ǵana emes, kórshiles respýblıkalar (TMD) men álem halyqtarynyń aspaptaryn da jınaqtaý kózdelgen bolatyn. Olarǵa arnap ekspozısııa zaldaryn jabdyqtaý jumystary júrgizildi. Bul jumysqa sol kezde mýzeı janynan qurylǵan «Sazgen» folklorly-etnografııalyq ansam-
bliniń qosqan úlesi zor. Ansambl tek qana mýzeı sahnasynda ǵana óner kórsetip qoıǵan joq, sonymen qatar shet elderge gastroldik saparǵa shyǵyp, mýzeı qoryn barǵan elderinen alyp kelgen mýzykalyq aspaptarmen baıytyp otyrdy. Shetel aspaptaryn mýzeı qoryna alý úrdisi áli de jalǵasyn taýyp keledi. Mýzeı kóptegen eldiń elshilikterimen, mádenı ortalyqtarymen, tipti jeke tulǵalarmen de iskerlik baılanys ornatyp, nátıjesinde jyl saıyn ondaǵan aspaptar mýzeı qoryna saltanatty jaǵdaıda qabyldanady.
– Bul maqsatta mýzeıde taǵy qandaı jobalar atqaryldy?
– Osyndaı bir úlken is-sharanyń biri – 2018 jyly Almatymen baýyrlas qalalardyń, atap aıtqanda, Mınsk, Vılnıýs jáne Býdapesht shaharlary ónerpazdary qatysýymen ótken «Álem halyqtarynyń mýzykalyq aspaptary – mýzeı sahnasynda» atty festıvali edi. Festıval barysynda osy elderden kelgen mýzykanttar ózderiniń ulttyq aspaptarynda oınap, halyq ánderinen shashý shashty. Kesh sońynda ózderi oınaǵan mýzykalyq aspaptardy mýzeıge syıǵa tartyp ketti.
Sondaı-aq Indonezııa, Tájikstan, Taıland elderiniń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshileri, Ázerbaıjan eliniń Mádenıet mınıstrligi ókili mýzeıge arnaıy at basyn buryp, ulttyq mýzykalyq aspaptaryn syılaǵan bolatyn.
Almaty qalasyndaǵy ózge halyqtardyń mádenı ortalyqtary – «Ichıkava» japon úıi, «Masıs» qazaqstandyq armıan qoǵamy da mýzeıde dástúrli mýzykalyq kesh ótkizip, kórermenderdi ózderiniń mýzykalyq mádenıetimen tanystyrdy.
– Mýzykalyq aspaptardy zertteý, nasıhattaý jumystary qalaı júzege asyrylady?
– Mýzeı tek aǵartýshylyq jáne nasıhat jumystarymen ǵana shektelip qoımaıdy, sonymen qatar mundaǵy kolleksııalardy ǵylymı turǵydan zerttep-zerdeleý jumystarymen de turaqty túrde aınalysady.
Osy rette 2017 jyly «Memorıaldyq mýzykalyq aspaptar: ǵylymı-zertteý, jınaý jáne nasıhattaý» ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy ótkizilgen edi. Konferensııaǵa Reseı, О́zbekstan, Tyva, Germanııa elderinen ǵylymı-zertteýshiler qatysyp, HIH-HH ǵasyrlarda áıgili ánshi-jyrshylar men kúıshi-kompozıtorlardyń aspaptaryna zertteý jumystary júrgizildi.
О́tken jyly qazannyń 25-i kúni Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıinde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy aıasynda «Arheologııalyq qazba jumystarynan tabylǵan kóne mýzykalyq aspaptar: jınalý jáne zerttelý máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Konferensııaǵa Qazaqstan mýzeıleri men ǵylymı-zertteý ortalyqtarynan arheologter men etnolog mamandar, ǵylymı qyzmetkerler qatysyp, el aýmaǵynan tabylǵan kóne mýzykalyq aspaptar jáne Qazaqstandaǵy mýzykalyq arheologııa máseleleri jaıynda oı-pikirlerimen bólisti.
– Is-sharaǵa tanymal tulǵalardan kimder qatysty?
– Konferensııanyń erekshe qonaǵy, mýzykalyq arheologııa salasynda 25 jyldan beri zertteýmen aınalysyp júrgen norvegııalyq ǵalym, Oslo ýnıversıtetiniń professory, táýelsiz zertteýshi Germýnd Kolltveıttiń esimin erekshe atap ótkim keledi. Doktor Kolltveıt Skandınavııa elderiniń kóne mýzykalyq aspaptary týraly óziniń zertteýlerimen jáne tájirıbelerimen bólisti.
Sonymen qatar 2014 jyly Altaı óńirinen tabylǵan ishekti aspap pen Ýkraına jerinen shyqqan qobyz aspabynyń kóshirmeleri tanystyrylyp, dybystalyp, konferensııa sońynda mýzeı ekspozısııasyna qoıyldy.
Mýzeı 2018 jyly elordada Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar, rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń «Týǵan jer» kishi baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda Mádenıet jáne sport mınıstrligi uıymdastyrǵan «Rýhanı qazyna – 2018» I festıvalinde 16 aımaq qatysqan 53 mýzeıdiń arasynan «Úzdik oblystyq mańyzy bar memlekettik mýzeı» atalymy boıynsha jeńimpaz atanyp, qarjylaı syılyqqa ıe boldy.
– Karantın tusynda mýzeı nemen aınalysty?
– Álem halqyn tolqytqan pandemııaǵa qaramastan, karantın kezinde de mýzeı óziniń jumysyn esh toqtatpaı, ýaqyt pen zamannyń talabyna saı onlaın formatta jumysyn jalǵastyryp otyrdy. Mýzeı men eksponattar álemine onlaın-ekskýrsııalar jasalyp, onlaın-leksııalar, aıtýly kúnder men merekelerge oraı onlaın-konsertter, onlaın-baıqaýlar, sonymen qatar onlaın-sheberlik saǵattary ótkizildi.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
