Qazaqstanda ekonomıka men mádenıettiń bilikti maman-kadrlarǵa suranystyń ósýi tolyqqandy joǵary oqý oryndaryn ashýǵa erekshe yqpal etti. Sondyqtan 1928 jyly Almatyda pedagogıkalyq, 1929 jyly maldárigerlik, 1930 jyly Qazaq aýyl sharýashylyǵy, 1931 jyly medısına, 1931-1932 jyldary Oral jáne Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýttary ashyldy. Respýblıkanyń mádenı ómirinde 1934 jyly S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ashylýy erekshe oryn aldy. Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary men tehnıkýmdarynyń damý deńgeıi joǵary bolǵanymen, halyq sharýashylyǵynyń kadr jónindegi qajettiligin qanaǵattandyra almady. О́ıtkeni olardyń kópshiligi áli qalyptasý satysynda, keıbireýleri múlde shaǵyn bolatyn.
Bastapqy kezeńde joǵary mekteptiń eń ótkir ári sheshilmegen problemasynyń biri – professor-oqytýshylar men stýdentter quramyndaǵy qazaqtardyń azdyǵy. Shyndyǵynda, Keńes ókimeti bilim berý máselesin birsydyrǵy sheshti. Alaıda prosestiń mańyzdy jaǵyn joıdasyz saıasattandyryp jiberdi. Tárbıe men oqytýdyń basty tarmaǵyna partııalyq-taptyq prınsıpti qoıdy. Sóıtip alǵashqy besjyldyqta «Kadrlar bárin sheshedi» degen urandy naýqannyń qyzǵan kezinde jastar men komsomoldar bilim alýǵa umtylýshylardyń aldyńǵy leginde boldy. Kezinde Júsipbek Aımaýytov ult bolashaǵy oqyǵan zııalylardyń qolynda ekenin aıta kelip, oqyǵan adamnyń ultqa qyzmet qylýyn: «...Qazaqty týra jolǵa bastaıtyn da, adastyratyn da – oqyǵandar. Oqyǵanyn qazaq syılaıdy, sońynan eredi, qadirleıdi, senedi. Bilimdi, aqyldy, jaqsylyqty, úlgini, tártipti, aqıqatty, ádildikti oqyǵanynan kútedi. Oqyǵan adam qara halyqtyń ıdealy (shyraǵy), buqarasy sonsha qadirlegenin oqyǵany túsiný kerek, halyqqa qyzmet qyla bilmegen, úlgi, shyraq bolýǵa jaramaǵan oqyǵan halyqtyń yqylasyn qaıyrady, kóńilin qaıtarady. Halyqty ózinen alystatady, ósek arqalaıdy, paıdasy artyq tımeıdi», degen edi.
1925-1933 jyldary Qazaq ólkesin basqarǵan F.Goloshekınniń tusynda respýblıkada alasapyran qýdalaý naýqany bastaldy. Úkimet basynda otyrǵan qazaq zııalylaryn «sádýaqasovshına», «meńdeshevshına», «qojanovshına» sııaqty jikke bólý, iri baılardyń, jartylaı feodaldardyń sharýashylyǵyn tárkileý, jer aýdarý, kúshtep ujymdastyrý, qoǵamǵa «jat elementterdi» izdeý sııaqty qıturqy naýqandar óris aldy. Sol naýqanshyl qyzyl urannyń aıasynda júrgizilgen joǵary oqý oryndarynan «jat elementterdi» izdestirý áreketi de tarıhymyzdyń aqtańdaq betteriniń birine aınaldy.
Ákimshildik-ámirshildik júıe bilim salasyn da ıdeologııalandyrdy. Partııa, komsomol jáne pıoner uıymdary, oqýlyqtar, muǵalimder jas urpaqtyń sanasy men minez-qulqyna stalınızmniń jattandy dogmalaryn sińirdi. 1929 jyly KSRO-nyń barlyq aýmaǵyndaǵy joǵary oqý oryndarynda oqıtyn qazaq stýdentterine «jat elementter» retinde aıdar taǵylyp, oqýdan shyǵarý naýqany bir mezgilde júrgizilýiniń ózi san túrli oıǵa jeteleıtini sózsiz. Oqýdan shyǵarý máselesi joǵary oqý oryndary ornalasqan qalalardaǵy qazaq jastarynyń jerlestik uıymdarynyń jınalystarynda qaraldy. Qazaq stýdentterin oqýdan shyǵarý jóninde qurylǵan komıssııalar jumys istedi.
Buǵan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń qorynda saqtalǵan qujattardy dálel retinde alǵa tartýǵa bolady. Mysaly, 141-qorda saqtalǵan №1 hattamada kórsetilgendeı, 1929 jyldyń birinshi aqpanynda Tashkenttegi Orta Azııa ýnıversıtetinde 263 stýdent qatysqan jınalys ótken. Jınalysqa Qazanǵapov tóraǵalyq etip, hatshysy Ramazanov bolǵan. Jınalystyń kún tártibindegi másele – Keńes ókimetine «jat element» stýdentterdi joǵary oqý ornynan shyǵarý. Jınalystyń barysynda Orta Azııa ýnıversıtetinen H.Aqpaev, H.Isataev, I.Dýsetov, A.Asanbekov, A.Seıdalın, H.Qarataev, Tursynov, Bókeıhanov (Alash kósemi Álıhan Bókeıhanmen shatastyrmaý kerek – Red.), R.Qoıaıdarov, S.Qashqynbaev, N.Sultangereev, M.Býralkınev, Q.Aqpaev sııaqty stýdentterdi «jat element» ókili sanap, joǵary oqý ornynan shyǵarý týraly sheshim qabyldanǵan (Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvi (QR PA) 141-qor, 1-tizbe, 2248-is, 86-p).
Komıssııa bir qyzyǵy, H.Dosmuhamedovtiń osy ýnıversıtette oqyp júrgen stýdent qyzyn oqýda qaldyrýǵa sheshim qabyldaǵan (QR PA,141-qor, 1-tizbe, 2248-is,135-p). Bul sheshimge keıbir stýdentter óz narazylyǵyn ashyq bildirgeni hattamada kórsetilgen. Mysaly, oqýdan shyǵarylǵan «jat element» H.Isataev jınalysta sóz sóılep: «Meniń pikirim boıynsha komıssııanyń bizderge qatysty shyǵarǵan sheshimine jáne bizdi oqýdan shyǵarýyna kelispeımin. Kelispeıtin sebebim, komıssııa óz tarapynan Keńes ókimetiniń jaýy bolǵan, alashordashylardy qorǵaýshy, Alash Ordanyń Batys bólimshesin basqarǵandardyń biri Halel Dosmuhamedovtiń qyzy Rabıǵa nege oqýdan shyǵarylmaıdy» dep óziniń pikirin ashyq bildirgen. Bul pikirdi stýdent Bókeıhanov ta qoldaǵan (QR PA,141-qor, 1-tizbe, 2248-is,87-p).
Bul kezde Rabıǵa Halelqyzy Orta Azııa ýnıversıtetiniń medısına fakýltetinde oqıtyn edi. Ol úshinshi kýrsta oqyp júrgende ákesi jumys babymen Almaty qalasyna aýysady. Ákesi bir jyldan keıin qyzyn oqýdan shyǵaryp, óziniń qasyna aldyrady. Rabıǵa Almatyda medısınalyq arnaıy oqý orny bolmaǵannan keıin Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń bıologııa fakýltetine oqýǵa tústi.
Bul naýqan Máskeý qalasynda bilim alyp júrgen qazaq stýdentterin de aınalyp ótpegen. Arhıvte saqtalǵan qujattardy saralasaq, tómendegideı jaıttyń kýási bolamyz. 1929 jyldyń 22 aqpanynda «jat elementter» retinde Máskeý qalasyndaǵy joǵary oqý oryndaryn qazaq stýdentterinen tazartý, ıaǵnı oqýdan shyǵarý komıssııasynyń otyrysy ótken. Komıssııa quramynda Q.Tashtıtov, Qojaqaev, Músiralıev, Sızonov jáne hatshysy M.Dáýletqalıev bolǵan. Q.Tashtıtov keıin Qazaqstan Ortalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy laýazymyn atqarǵan. 1930 jyly Máskeýdegi Sverdlov atyndaǵy kommýnıstik ýnıversıtetti bitirgen. Al M.Dáýletqalıev – qoǵam qaıratkeri, 30-jyldardyń basynda asharshylyqtyń qazaq halqyna ákelgen zardabyn jeńildetý úshin táýekelge bel býyp, batyl áreketke barǵan beseýdiń biri. Ol halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn 1930 jyly bitirgen.
Oqýdan shyǵarylǵan stýdentterdiń qatarynda B.Atshybaev ta bar (QR PA,141-qor, 1-tizbe, 2248-is,61-p). Ol 1923 jyly Taý-ken akademııasyna (qazirgi Gýbkın atyndaǵy munaı ınstıtýty) oqýǵa túsken. Birinshi kýrsty aıaqtap, maman-kadrlardyń jetispeýshiliginen oqýdan qol úzip, 1923-1928 jyldary Máskeýdegi «Santonın» tresinde Is júrgizý bóliminiń meńgerýshisi, «AROSPO» aksıonerlik qoǵamynda tekserý komıssııasynyń múshesi, «Kazkraısoıýzdyń» Máskeý ókildiginde ekonomıkalyq tekserýshi, RKFSR Joǵary sotynda aýdarmashy bolyp jumys istedi. 1928 jyly Taý-ken akademııasynyń munaı fakýltetiniń geologııa bólimshesine oqýǵa tústi. Komıssııa B.Atshybaevtyń «ómir boıy stýdent» retinde júrgenin, 1923 jyldan osy oqý ornynyń stýdenti ekenin, 2-kýrsta áli «otyrǵanyn» erekshe atap ótedi. Qazaqstannyń joǵary bilimdi maman-kadrlarǵa óte zárýligine qaramastan, ony «alashordashy», «jat element» degen aıyppen ken akademııasynan oqýdan shyǵarady. Oqýdan qýylǵan B.Atshybaev Gýrev (Atyraý) qalasyna kelip, «Embimunaı» tresine qarasty geologııa-barlaý keńsesinde geolog, keıin dalalyq geologııalyq-kartırovka seksııasynyń meńgerýshisi bolyp istedi.
Al komıssııa otyrysynyń 24 aqpandaǵy hattamasy negizinde 3-kýrstan M.Qalmenov, S.Bókeıhanov bastaǵan 18 stýdent oqýdan shyǵarylǵan (QR PA,141-qor, 1-tizbe, 2248-is, 62-p). M.Qalmenov – halqymyzdyń qaıratker uldarynyń biri, patshalyq Reseıdiń I Dýmasyna depýtat bolǵan Alpysbaı Qalmenovtiń balasy. Keıin 1933 jyly Máskeýden ken ınjeneri mamandyǵyn alǵan ol Qıyr Shyǵysqa joldamamen jiberiledi. Osynda óndiristik jumysta júrgende ústine tas qulap, qaıtys bolady. Bul áýlettiń urpaqtary uzaq jyl boıy qýǵyn-súrginge ushyrap, qýdalaýǵa tústi.
Iаzıazıt (arhıv qujatynda osylaı atalady, Baıazıt bolýy kerek) О́teǵalıuly Ibragımov 1927 jyly Tımırıazov atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń agronomııa fakýltetine oqýǵa túsken. Komsomol qataryna ótken, memlekettik stıpendııa alyp turǵan (QR PA,141-qor, 1-tizbe, 2248-is, 2-p). NKVD-nyń qyraǵy qyzmetkerleri onyń shyn tegi Tanashev ekendigin, ákesi patsha zamanynda balyq ónerkásibindegi iri kásipkerdiń biri bolǵanyn anyqtaǵan. Kezinde Tanashevter áýleti Bókeı Ordasy aýmaǵyna ǵana emes, Reseı ımperııasyna da tanylǵan edi. Qazaqtyń tuńǵysh dárigerleriniń biri M.Shombalov áýletinen, osy akademııanyń stýdenti Taıyr Shombalov ta oqýdan alastatyldy.
Máskeý memlekettik ýnıversıtetinen Tuıaq Qaıbaldın, al Serjan Shonanov halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyndaǵy oqýynan shyǵaryldy (QR PA 141-qor, 1-tizbe, 920-is). Saratov aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqyǵan Sh.Kúsepqalıev ta «jat elementtiń balasy» retinde oqýdan qýyldy. Onyń ákesi Dáýletshe Kúsepqalıev joǵary bilimdi alǵashqy qazaq dárigerleriniń biri, Batys Alash Orda qaıratkeri edi. Ataqty Nuraly hannyń urpaǵy bolatyn. 1928 jylǵy kúzde «jartylaı feodal» retinde tárkileýge ushyraǵany týraly qujat joǵaryda atalǵan arhıv qorynda saqtalǵan.
«Jat element», «alashordashyl» degen aıdar taǵylyp, qýǵyndalǵan bul azamattardyń kópshiliginiń taǵdyry qaıǵyly aıaqtaldy. Sebebi olardy alda qasiretti 1937-1938 jyldardyń zulmaty kútip tur edi.
Aqqalı AHMET,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory
Atyraý oblysy
