Transplantologııa túıtkili (Aǵza donorlyǵyna muqtajdar qatary artýda)

Qııaǵa qanat qaǵyp, uıadan uzaǵan shaqta adam baýyryn izdep, qoldaý men demeýdi solardan tabady. Danagóı halqymyz «Baýyrdy ókpege qısań da, ólimge qımaısyń» dep taýyp aıtqan. Birge týǵanyńnyń basyna is túsip qamyqqan sátte qolyńdaǵy baryńdy bergiń kelip shyr-pyr bolýyń da sondyqtan shyǵar. Al eger baýyryń qansha kómekteskisi kelip tursa da, múmkindigi bolmasa she...

Sózimizdi baýyrdan bastaýy­myz­dyń sebebi bar. Elimizde sońǵy jyldary damyp kele jat­qan aǵza almastyrý otasy kóbi­nese baýyrlar arasynda jasalady eken. Iаǵnı aǵzasyn aýystyrýǵa muqtaj jandar kóbeıgenimen, denesiniń bir bólshegin ózgege qııatyndar óte az. Al mamandar bir adamnyń donor retinde bergen ruqsaty 6-7 adamdy ajaldan arashalap alýy múmkin ekendigin aıtady.

Túrkistan oblysy, Báıdibek aýdanynyń turǵyny Móldir Aıazbaeva baýyr sırrozy dertine ushyrap, tyǵyryqqa tirelgen jandardyń biri. Baýyr transplantasııasyna muqtaj. Búginde dertine shıpa izdep, sharasyzdyqtan qamkóńil kúıde júrgen Móldir Bolathan­qyzy ózi syndy naýqastar atynan Memleket basshysyna, Densaýlyq saqtaý mınıstrine ashyq hat joldamaq. «Muń-muqtajymdy aldymen el gazeti «Egemen Qazaq­stan» arqyly jurtqa jetkizsem deımin. Búgin­de mamandary sheteldiktermen básekelese alatyn, zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtal­ǵan, medısınasy damyǵan elimiz­diń turǵyndaryna oı salǵym keledi», deıdi oqyr­manymyz. Qaıyrymdylyq qanyna sińgen qazaqtyń osy máselege kelgende sarańdyq jasamaǵanyn qalaıdy Móldir.

«Men Túrkistan oblysynyń «Gepa­to­logııa» bóliminde «D» esepte turatyn naý­qas­tar­dyń birimin. Jasym – 34-te. Búgingi tańda osy dertpen aýyratyn naýqastarǵa baýyr transplantasııasyn týystyq emes jaǵdaıda, ıaǵnı óli denelerdiń aǵzalaryn salý arqyly júzege asyrý ózekti máselege aınalyp otyr. Jalǵyz men ǵana emes, osy ortalyqta esepte turatyn bir top naýqas baýyr transplantasııasyna muq­taj. Bizde týystar arasynda saı ke­le­tin donor joq, bar bolǵan kúnde de densaýlyq jaǵdaıy syn kótermeıdi, ıaǵnı múmkindik joq. Sheteldegideı donor taýyp, aǵza satyp alýǵa materıaldyq jaǵdaıymyz kelmeıdi. Elimizdiń ósip-órkendeýine úles qosar shaǵymyzda óli men tiriniń arasynda kúı keship júrmiz. Biz bul aýrýdy túrli sebeptermen (qan quıdyrǵanda, tis emdetý barysynda) juqtyrdyq. Mynadaı jaǵdaıda bizdi eshqandaı mekeme jumysqa almaıdy. Olaı deýimizdiń sebebi, udaıy álsiz­dik pen umytshaqtyq kóp kez­de­sedi. Úki­metten alatyn 33 myń teńge kóle­min­­degi múgedektikke ta­ǵaıyndalǵan qa­ra­jat tolyqqandy em alýymyzǵa jet­peıdi.

Sondaı-aq em­ha­na­lardyń dáriler tizbegine gepatoprotektorlar, atap aıtqanda «Geptral», «Ýrsosan» syndy preparattar tegin bosatylsa deımiz. Bizdiń aýrýymyz qan quramynda bolǵandyqtan kúrdeli qoljetimsiz saraptamalar jasalý kerek, oǵan shamamyz jetpegendikten keıde amalsyz bas tartamyz. Solarǵa jartylaı jeńildik jasalsa. Biz oblys ortalyǵynan jyraqta turatyn bolǵandyqtan keıde dárigerlik tekserýlerge barǵanda kóp qıyndyqtarǵa tap bolamyz. Densaýlyǵymyz kótermeıdi. Qazirgi elde beleń alǵan indetke baılanysty, úıden shyǵýǵa qaýiptenemiz jáne densaýlyǵymyz da kúnnen-kúnge syr berip jatyr. Baýyr barlyq nárseni ózine jaqyn qabyldaıtyn aǵza bolǵandyqtan pandemııa da bizge áserin tıgizýde. Kúndelikti qabyldap jatqan hımııalyq preparattyń basqa aǵzalarymyzǵa zııa­ny kóp. Osy oraıda jaǵdaıdy kúr­de­len­dirmeýdiń negizgi joly – baýyr transplantasııasyn týystyq emes jaǵ­daı­da jasaýǵa yqpal etý. Shymkent qa­­lasynda baýyr transplantasııasyn ja­­­saıtyn ortalyq bar. Ota jasaıtyn jo­ǵary dárejeli, bilikti mamandar da bar. Jetpeı turǵany donorlyq, ıaǵnı máıittik aǵzalar. Endeshe nege osy máse­le­ni sheshpeske?! Bul dertpen aýyratyn naýqastardyń kóbisi jastar, demek ómirge qushtar jandar. Qoǵamnyń túrli toptarynan naýqastar bar aramyzda. Olardyń biri jalǵyzbasty ana bolsa, biri kópbalaly, endi biri bolashaǵynan úmit kúttiretin órimdeı jas jetkinshek. Kishkentaı balalarymyzdyń keleshegine alańdaımyz, jetimder sanyn kóbeıtpese eken dep ýaıymdaımyz. Sol júzdegen taǵdyr ıesi jetim degen statýsqa ıe bolmasyn dep Memleket basshysynan kómek suraýǵa bekindik. Iаǵnı osy hatty jazýǵa bala­larymyzdyń bolashaǵy da túrtki bol­dy. Bizdiń janaıqaıymyz aıaqsyz qalmas degen úkili úmitimiz de bar», de­lin­gen Prezıdenttiń atyna daıyn­dal­ǵan hatta.

Bul jaıtty mamandar máıittik donor arqyly máseleni sheship, talaı adamnyń ómirin saqtap qalýǵa bolatynyn aıtady. Biraq jurttyń kóbi buǵan qarsylyq tanytady. Derekterge júginsek, derti dendegen 3 myńnan asa otandasymyz aǵza aýystyrýǵa muqtaj. О́kinishke qaraı, qaı­tys bolǵan týysy ózgege ómir syılaı ala­tynyn oılaıtyndar óte az.

«Donor bolýǵa kelisim bergen 6,5 myń adamnyń 6 myńy bas tartty. Olar­dyń ishinde 80 aǵza donorlyqqa saı bolatyn. Bas tartqan marqumdardyń týystary edi. Bıyl kútý paraǵynda turǵan 240-qa jýyq adam qaıtys boldy. Transplantasııalyq orta­lyqtar salý, mamandar daıyndaý, tıisti jabdyqtar alýdan bólek osy salany zańdastyrý qajet. Biraq máıit­tik donorlyqty zańmen bekitý bir kúnniń jumysy emes. Mysaly, AQSh-ta bul tájirıbe 30-40 jylda engen. Iаǵnı jaýapkershiligi aýyr, – deıdi Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Tran­s­plant­taýdy jáne joǵary tehnologııalyq medısınalyq qyzmetti úılestirý jónin­de­gi respýblıkalyq ortalyq dırektory Ádil Jumaǵalıev aqparat quraldaryna bergen suhbatynda. – 30 jylda 1800 transplantasııalyq operasııa jasaldy. Árbir besinshi aǵza qaıtys bolǵan donor kisige tıesili. Iаǵnı donor bolýǵa ke­li­se­tin­derdiń deni – tiri adamdar. Al álemde jasalatyn operasııalardyń 70%-ynda marqumdardyń aǵzasy qoldanylady. Aıyrmashylyqty kórdińiz ǵoı. Shyn máninde tiri adamnyń aǵzasyna ıek arta berýge bolmaıdy. О́ıtkeni oǵan zardap tı­gizip almaýymyz kerek».

Ońtústik óńiri turǵyndary arasynda aǵza berýge din qarsy degen túsinik te bar. Biraq sońǵy jyldary dinı qaýymdastyq bul máselege qatysty tú­si­niktemeler be­rip, adam úshin paıdaly dúnıe ekenin aı­typ júr. Qalaı bolǵanda da qoǵam máıit transplantasııasyna daıyn emes. Al mamandar bul máselege qoǵamnyń betin beri qaratý úshin qoldan kelgenin jasap jatsa da, qarsylar kóp.

Úshinshi megapolıste tranp­lan­ta­sııa­lyq ota jasaıtyn myqty maman­dar bar. Solardyń biri, esimi elge tanymal hırýrg, kóptegen adamdy ajaldan alyp qalǵan bilikti maman, Shymkenttegi №1 qalalyq klınıkalyq aýrýhananyń bas dá­rigeri Abylaı Donbaı transplantasııa otasyn ári qaraı damytýǵa múddeli ekendikterin aıtady.

«Bul – №1 qalalyq klınıkalyq aýrý­hananyń mańyzdy qyzmet bóligi. Biz baýyr men búırek almastyrý otasyn taǵy damyta túsemiz. Sol úshin jumys isteımiz. Baýyr transplantasııa­sy aǵza múshelerin almastyrý otalarynyń ishin­de eń kúrdelisi sanalady. Birin­shi­den, baýyr – kúrdeli qan tamyrlarynan quralǵan organ. Ekinshiden, árbir tiri donordyń qaýipsizdigi birinshi orynda. Úshinshiden, baýyr almastyrý otasyna bir emes, birneshe dáriger qatysady. Otaǵa daıyndaý kezinde kóp­tegen medı­sı­nalyq tekseristen ótedi. Bir adam baýy­rynyń jartysyn alyp, naýqas adamǵa salý óte kúrdeli opera­sııa­ǵa jatady. Trans­plantasııanyń eki túri bar. Birin­shi­si, tiri adamnan qos múshesiniń birin alý, baýyrynyń jartysyn alý. Ekinshisi, qaıtys bolǵan naýqastyń aǵza múshelerin alý. Endi qaıtys bolǵan adamnyń aǵza músheleri qandaı jaǵdaıda alynatynyn aıta ke­teıin. Qazir kez kelgen Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń egov.kz elektrondy úkimetine ótinish jazýyna bolady. О́tinishte transplantasııaǵa kelisim beresiz nemese bas tartasyz. Adamnyń bas mıy qyzmeti toqtap, aǵzalaryn alý ke­zinde mindetti túrde eń jaqyn aǵaıyn-týystarynan ruqsat alynady. Eger ruqsat berilmegen jaǵdaıda transplantasııa jasalmaıdy. Búginge deıin №1 qalalyq klınıkalyq aýrýhanada ba­­­ýyr transplantasııasy boıynsha 20 ota jasadyq. Al búırek boıynsha jasaǵan otamyzdyń sany 150-ge jetti. Endi jalpy óz tájirıbemde baýyr almastyrý otasynyń sany 50-den asty. Bizde halyq ólgen adamnyń denesine qol tıgizbeıdi. Ásirese mundaı dástúrli kózqaras oń­tús­tik óńirde qatty baıqalady. Jeke táji­rı­bemde máıittik transplantasııany bir ret qana jasadym. Onda da ómirden ótken adamnyń aǵzasyn alýǵa ruqsat bergender basqa ult ókilderi boldy. Osy salada júrip túsingenim, adamdar ózi resıpıent ne donor bolmaı, máseleniń qanshalyqty kúrdeli ekenine jete mán bermeıdi», deı­di Abylaı Donbaı.

Iá, máıittik donorlyq erejeleri boıynsha marqum kózi tirisinde dene mú­she­sin alýǵa kelisim bermese, onyń aǵ­za­syn ózgege salýǵa bolmaıdy. Ondaı kelisim bolmaǵan jaǵdaıda, marqumnyń jaqyndarynan jazbasha ruqsat bolýy shart. Bul máselege qatysty, ruqsat be­ril­­se aǵza saýdalanady, dárigerler sy­baı­lastyqqa barady degen jańsaq túsi­nik te bar. Iаǵnı aq halattylarǵa degen senim tómen. Al dárigerler adamnyń dene múshesin satyp, odan paıda kórý – úlken qylmys, zańmen qýdalanatynyn aıtady. Iаǵnı dárigerlerdiń mundaı qadamǵa barýy múmkin emes, barmaıdy da.

Aıtpaqshy, Móldir de osydan alty jyl buryn operasııa jasatqan qur­by­sy Raıhan Baımýrzaevany erte baryp Abylaı Donbaıǵa muń-muqtajyn aıt­qan. Sońǵy jyl­dary aǵza almasty­rý otalary sátti júr­gizilip kele jat­qan klı­nıkalyq aýrý­hananyń bas dári­ge­ri donor tabylsa kómektesýge da­ıyn eke­nin bildiripti. Al d­o­nor... «О́z baýyr­larymnyń densaý­ly­ǵy jaramaıdy. Al aǵaıynnan baýyr túgili qaryzǵa aqsha suraýdyń ózi aýyr», deıdi Móldir mu­ńa­ıyp. Onyń úsh baýyry gepatıttiń «V» jáne «D» túrimen aýyratyndyqtan donor bola almaıdy. Eki balasynyń biri onkogematologııada aplastıkalyq anemııamen esepte tur. Sondyqtan da damyǵan memleketterdegideı máıittik donorlyqqa ruqsat berilýine joǵarydan yqpal jasalǵanyn, tıisti mınıstrlik pen sala basshylarynyń qoldaý kórsetýin su­raı­dy. Bul derttiń basqasha emi joq­ty­ǵyn aıtady. Málimetterge júgin­sek, jalpy elimizde aǵza almastyrýǵa «kútý paraǵynda» 4 myńǵa jýyq eresek jáne 200 bala tur eken. Tek Shymkenttiń ózin­de búırek transplantasııasyna 200 adam tursa, 50 naýqas baýyr almastyrýdy qa­jet etedi.

Túrkistan oblysy