– Nurjan aǵa, Jeltoqsan týraly «Qaraózek» romany oqyrmannan qandaı baǵa alǵanyn ádebıettegi tustastaryńyz óz álinshe paıymdaýǵa tyrysty. Bir anyq dúnıe: shyǵarma zerdeli oqyrman júreginiń júldesin aldy. Gerold Belger «qazaq ádebıetinde buryn-sońdy sondaı dáldikpen, naqtylyqpen, shynaıy detal-kórinistermen beınelengen keńestik dáýirdegi túrme ómiriniń qyrtys-qaltarystaryn nanymdy jáne jan-jaqty ashyp sýrettegen kórkem shyǵarmany tuńǵysh ret oqydym» dep súısingen romanǵa materıaldy qalaı jınadyńyz?
– Almatydaǵy Jeltoqsan dúrbeleńine katysyp, lagerlerde otyryp kelgen jigitterdiń birsypyrasymen áńgimelestik, syrlastyq. Alańdaǵy oqıǵa jóninde, ásirese túrme, lager ómiri týraly kóp materıal jınadym. Áıtkenmen basty mindet tarıhı zertteý emes, kórkem shyǵarma jazý bolǵan soń sol kúnderdiń rýhyn kórsete bilý kerek, al ol údeden shyǵa aldyq pa, ony oqyǵan jurt aıtady ǵoı.
– Romandaǵy basty keıipker Haqnazardyń prototıpi kim, joq álde oıdan quralǵan obraz ba? Geraǵań: «Osy Haqnazar avtordyń ózi emes pe eken?» dep oı tolǵapty.
– Romandaǵy keıipkerdiń bári – jıyntyq obraz, biraq olardyń kóp sıpaty ómirdegi adamdardan alynǵan. Ádebıetke óziniń qaıtalanbas ómirimen, is-áreketimen este qalatyn keıipker somdaý ońaı dúnıe emes. Keıipkerdiń burynǵy dúnıelerdegi áldebir tulǵaǵa uqsaı berýi, shematızmi – búgingi kórkem ádebıet problemasynyń biri bolyp otyr. Sýretker eleýli, este qalar keıipker somdap jasamasa, shyǵarmanyń úlken nemese kishi formasyn jazýdan kelip-keter eshteńe joq.
– 1991 jyldan keıingi úsh-tórt jyldy, tabaldyryqtan endi attaǵan naryq zamanyn qamtypsyz. Jańa kezeńdi sýretteý qıyn bolǵan joq pa?
– Mopassannyń aıtqan sózi bar: «Adamnyń minez-qulqy, túsinigi, senimi, sezimi – bári zamanyna qaraı ózgerip otyrady» degen. Iá, zamannyń jańarýy, túrlenýi bolyp jatqanda ádebıettiń de jańarmaýy múmkin emes. Uǵym men pishinniń úzdiksiz aýysyp otyrýy – tirshiliktiń zańdy qubylysy. Sol sebepti sýretker jańa zamannyń kelgenin tula boıymen sezine bilýi tıis. О́z dáýiriniń basty sıpatyn ereksheleýi kerek. Men óz zamanymnyń áserin epıkalyq shyǵarma etip bergim keldi. Roman janryn sondyqtan qolaı kórdim.
– «Qaraózekti» jazǵan ýaqyt ádebıettiń oqylmaıtyn kezeńi edi. Romanyńyz kópshilikke jetpeı qalǵan joq pa?
– «Qaraózek» romany osydan 20 jyl buryn jazyldy, 2001 jyly myń danamen jaryq kórdi, kópshilikke, ras, jetpedi. 2013 jyly bes júz danamen shyqty, ol da jetpeıdi, árıne. 2015 jyly memlekettik tapsyryspen eki myń dana bolyp shyqty, onyń bári kitaphanalardan artpady. Oǵan ókinbeımin, bizdiń elde kitap taratý júıesi joq qoı. Oblys ortalyqtarynyń ózinde bir-eki ǵana kitap dúkeni bar, onyń ózinde qazaq kitaby joq, sodan keıin jaryqtyq bizdiń qoǵamnan ne suraısyz?..
– Kitap taramaıtyn qazirgi zamanda roman janry oqylmaı qalady dep qoryqpaısyz ba?
– Budan elý-alpys jyl buryn Eýropa ádebıetindegi keıbir synshylar «qazirgi ádebı talaptarǵa jaýap bere almaıtyn janrlar bar, onyń ishinde roman ádebı forma retinde óziniń beretinin berip boldy» dep janazasyn shyǵaryp qoıǵan eken. Orystyń Varlam Shalamov sekildi jazýshylary da osy pikirde boldy. Solar aıtty eken dep roman jazylmaı qaldy ma? Joq. Osy ǵasyrda da roman janr retinde ózin joıǵan joq. Joıylatyn túri de kórinbeıdi. Lev Tolstoı ómiriniń sońynda ádebı hatshysyna «ádebıettiń kórkemdigi endi tómendeı bermek, endigi kórkem ádebıet telegraf stılinde bolady» degen. Odan beri bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótti, ádebıet ájepteýir ózgeriske tústi, biraq Tolstoı aıtty eken dep telegraf stıline sheıin quldyrap ketti me? Joq, árıne.
– Roman sııaqty úlken janrǵa úlken daıyndyq kerek shyǵar?
– Eshkim aspannan aıaǵy salbyrap túspeıdi ǵoı. Myqty prozashy, kúshti romanshy áýeli sheberlikke mashyqtana bastap, jyldar óte kele ǵana súıekti dúnıelerin jaza alǵan. Talant almas keni sekildi emes pe, ony qyrnap, jóndep, zergerlik ónerin salyp, sheberdiń qolynan shyqqandaı, ádemi gaýhar tasqa aınaldyrý kerek, týrasyn aıtqanda, damytý kerek, ol úshin temir tártip, jankeshti eńbek qajet. О́ziniń iri jazýshy ekenine sengen jas qalamger bıik munara turǵyzý úshin on myńdaǵan kirpishti jyldar boıy jalǵyz ózi qalap shyǵýy kerek ekenin áý bastan túsingeni jón. Al ol munara myqty, ádemi, kelisti bolyp shyǵa ma, joq pa, ony qudaı bergen talant pen aýyr eńbek qana sheshe alady. Bul taqyryp jastardy qyzyqtyrsa, Floberdiń hattaryn (ásirese Lýıza Kolege jazǵan hattardy) oqýǵa keńes berer edim, onyń kúndiz-túni qalaı eńbek etkenin, sheberliktiń shyńyna qalaı shyqqanyn osy hattarynan-aq bilýge bolady. Shelektep tógilgen qara terdiń nátıjesinde ǵana Floberdeı uly jazýshynyń «Bovarı hanym» romany jańa prozanyń bastaýy boldy. Floberden keıin Eýropa, orys romanshylary osylaı jaza bastady. Osyndaı uly avtorlardyń arqasynda álem ádebıeti jańa satyǵa kóterildi. Keıin fantastıkalyq shyǵarmalardyń jańa formalary paıda boldy, ótken ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda japon jáne latyn amerıkalyq ádebıette jańa leptegi romandar jaryq kórdi. Aıta berse, bul tarapta áńgime kóp. Áıtse de, Batysta ádebıetke jańalyq ákelemiz dep joldary bolmaǵan (áıtpese talanty jetpegen) qalamgerler de joq emes. Máselen, XX ǵasyrdyń 60-jyldary Rob-Grııe bastaǵan keıbir prozashylar men ádebıet teorııashylary «jańa roman» teorııasyn jasap, jańa úlgide shyǵarmalar jazdy. Biraq ol eksperımentteri kútken nátıje bergen joq.
– Jazýshy qoǵamdyq pikirdiń yńǵaıymen júrýi kerek pe, qalaı oılaısyz?
– Joq, árıne. Máselen, qoǵamdyq pikir jemqorlyqty ádepki, qalyptasqan norma dep tanıtyn bolsa, sýretker sol yńǵaımen kete bere me? Árıne, joq. Sondyqtan qoǵamdyq pikir krıterııge jatpaıdy. Jalpy, basqa da óner ıesi sekildi jazýshy kórkem sózde kirshiksiz taza bolýy kerek. Eger jazýshy óziniń shyndyqty jaza almaǵanynyń, sóziniń oılanyp aıtylmaǵanynyń nemese asyǵystyq jasaǵanynyń sebebin túsindirip, aqtala bastasa, onda kez kelgen jemqorǵa «tapqan malyn» turmysynyń nasharlyǵyna, bala-shaǵasynyń kóptigine jaba salýyna bolady ǵoı. Kisiniń jaǵdaıyn túsiný kerek degen baılam bul jerge júrmeıdi. Keıingi oqyrman jaǵdaıyńdy kerek te qylmaıdy. Jazýshynyń qısyq túıinine, artyq-aýys sózine, oılanbaı aıtqan pikirine kim kináli. Zaman ba, úkimet pe, turmys pa, ol keıingilerge qyzyq emes. Qyzyǵýǵa mindetti de emes. Sýretkerdi kim arandatty? Dúnıege qyzyqqan aqymaq dostary ma, álde óz basylymynyń qamyn jegen jýrnalıst pe, ony olar anyqtap jatpaıdy. Sýretkerdiń jekjat-juraǵattyń kóńiline qaraǵany, kedeıshilikte ǵumyr keshkeni, tipti qıyn taǵdyry – munyń bári keıingige kerek emes.
– «Jazýshy – adam janynyń ınjeneri» dep jatady. Sol bıikke qalaı jetýge bolady, sizdiń pikirińizshe?
– Gogoldiń «men jas kúnimnen jeke adamdy zerttep, onyń bet pishinindegi ózgeris pen qımyl-qozǵalystyń ózinen-aq jan qubylysyn ustap alǵym keletin, sóıtsem, áýeli óz janyńdy tereń zertteýiń kerek eken ǵoı» degeni bar. Dálme-dál qalaı aıtqanyn umyttym, biraq maǵynasy osy. Bul – óte mańyzdy pikir. Jazýshy adam janynyń ınjeneri bola almaıdy, biraq óz ishinde ótip jatqan qubylystardy shynaıy, áserli bere alsa, ol – zor jetistik, zor qabilet. Al buǵan qol jetkizý ońaı emes, úlken eńbekpen, orasan tózimmen keletin nátıje. Ádebıet mıkroskop sekildenip, sýretker janynyń qupııasyn ulǵaıta kórsetip, sol arqyly bútin adamzat qupııasyn ashyp berýi kerek qoı.
– Búgingi ádebıetke qandaı talaptar qoıylyp otyr dep sanaısyz?
– Ádebı shyǵarmalarǵa degen talap zaman ótken saıyn, talǵam ósken saıyn ózgerýi múmkin. Biraq bir nárse aıqyn: jazýshy baqylaýshy da, kórermen de emes, ol – ómir dramasynyń keıipkeri. Qalamger keıpindegi, jazýshy rólindegi emes, dramanyń bel ortasynda júrgen, qatardaǵy, kórinbeıtin keıipker. Menińshe, óleńdegi, lırıkadaǵy quıylyp túsken alǵashqy nusqa sezimge qandaı baı bolsa, qandaı shyn bolsa, prozadaǵy alǵashqy nusqa da sondaı bolýy kerek. «Proza – óziniń boıyndaǵy poezııanyń arqasynda ǵana ádebıetten oryn alyp otyr» deıdi Akýtagava. Álbette, kóshirip jazǵanda túzetý, tolyqtyrý, qysqartý bolyp turady. Biraq týyndynyń ekinshi redaksııasyn jazyp, ıaǵnı tolyqtyram dep týyndynyń shynaıy áserin solǵyndatyp alýymyz da múmkin. Ásili, óner kýhnıasynda syr, qupııa degen bolady. Bul endi – ár qalamgerdiń óz qupııasy.
– Jaqynda «Úreıli úsh kún» degen áńgimeńiz «Qazaq ádebıeti» gazetinde shyqty. Bizde joq antıýtopııa janrynda jazypsyz. Mazmuny da jańa, formasy da jańa. Tereń, áserli dúnıe. Synshylar joǵary baǵasyn berip jatyr. Bolashaqty boljaǵan áńgimeniń aıtary kóp sııaqty, degenmen bul shyǵarmańyzda da aýyr taǵdyr bar eken, jalpy, aýyr taǵdyrdy ádeıi tańdap alasyz ba?
– «Kisi balasy taǵdyrǵa renjip jatady, taǵdyr degen ol – men ǵoı» depti-mys Jaratqan ıemiz. Aýyr bola ma, kúrdeli bola ma, ómir degenimiz sol emes pe. Árıne, ádeıi tańdap almaısyń, áleýmet taǵdyryna alańdaǵan soń áýeli ıdeıa týady, sol ıdeıany qaýzap, oıyńdy jetkizý úshin sıýjet óresiń. Jáne sonyń bári shyǵarmada senimdi bolyp shyǵýy kerek. «Úreıli úsh kún» áńgimesiniń birneshe astary bar, ony tolyq kórsetý úshin arnaıy taldaý jasaý kerek bolady. Ásili, antıýtopııa (nemese dıstopııa) janry – shetel ádebıetinde suranysqa ıe janr. Bul janr qısyq aına sııaqty, oqyrmanǵa qazir kim ekenimizdi nemese keleshekte qaıda baryp at shaldyratynymyzdy kórsetip ketedi. Álemdik klassıka dep sanalatyn «1984» nemese «Farengeıt boıynsha 451 gradýs» antıýtopııa romandarynyń áli kúnge sheıin oqylatyny sodan bolsa kerek (ókinishtisi, osyndaı shyǵarmalar qazaq tiline aýdarylmaı jatyr). Al adamzat qoǵamy úlken ózgeris qarsańynda tur, aldymyzda áleýmettik, tehnogendik problemalar bar ekeni taǵy belgili. Sol zamanǵa jetkende adam óziniń adamshylyǵyn saqtaı ala ma, joq pa, «Úreıli úsh kún» osy máselelerge jaýap izdeıdi.
– Keńes kezeńinde qazaq aqyn-jazýshylarynyń mol qalamaqy alyp, kesek týyndylardy dúnıege ákelgenin bilemiz (árıne, bári bolmasa da). Búginde qap-qap qalamaqynyń kózden bul-bul ushqany ras. Sol qalamaqy qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyna qanshalyqty kúsh-qýat beredi? Álde myqty jazýshyǵa munyń mańyzy shamaly ma?
– Batystyń kórkem fılmderi nege úzdiksiz damyp keledi, óıtkeni kınoındýstrııaǵa jaqsy ssenarıı usyna alatyn ssenarııshi kóp. Olar mol qalamaqy alady, ózara básekesi óte kúshti. Al endi solarǵa qalamaqy bermeı, tegin jazyp ber dep kórshi, «esiń durys pa?» dep aıaǵyna otyrǵyzbaı qýyp shyqsyn... Mol qalamaqy bolmasa, kórkemdigi joǵary, jańalyǵy kóp sheteldik fılmderdiń ssenarııleri dúnıege kelmes edi. Mol qalamaqy bolmasa, Batysta jaqsy romandar týmas edi. Djek London da, Hemıngýeı de, Folkner de, Tomas Mann da qalamaqyǵa jazǵan. Tórt qubylasy túgel graf Tolstoı da qalamaqydan bas tartpaǵan. Qazir de solaı. Qalamaqy tabý úshin jazady. Stıven Kıngti qarańyz, basqa kitaptaryn aıtpaǵanda, 60 roman, 200 áńgime jazypty. Qalamaqy túspese, solardyń basym kópshiligi jazylmas edi. Ras, aqshasy tólense de, tólenbese de, jazǵysy keletin qalamger jaza beredi, jaqsy shyǵarmany da dúnıege ákeledi. Áıtkenmen qalamaqy men ádebı syn kórkem ádebıettiń damýyna zor yqpal etedi.
– Degenmen XXI ǵasyrdaǵy ádebı úrdis qandaı? Bárin baqylaı alasyz ba?
– Bárin baqylaý múmkin emes. Áıtkenmen ádebıettiń deńgeıi saýsaqpen sanarlyq kásibı qalamgerdiń eńbegimen anyqtalady. Buqaralyq ádebıetpen emes. Pavıch, Kýndera, Ýmberto Eko sekildi ortań qol jazýshylardyń shyǵarmalary ondaǵan tilge aýdarylyp, nasıhattalyp jatady, kitaptary satylyp jatady, biraq bular klassıkalyq dúnıe týdyra alǵan joq. Álgilerdeı jappaı dáriptelmese de, ıntellektýal prozashylar bar. Mysaly, men ózim aǵylshyn jazýshysy Ien Makıýenniń «Amsterdam» atty romanyn oqyp, munyń jaı qalamger emes ekenin baıqadym. Artynsha taǵy da eki-úsh romanyn Máskeýden aldyrtyp, oqydym: talantty, sheber jazýshy eken. Mine, osyndaı talantty qalamgerlerdi, ókinishke qaraı, tanı almaı jatamyz.
Jalpy, osy ǵasyrdyń medıaındýstrııasy jastardyń dúnıetanymyn kúrt ózgertti. Kórkem ádebıet te sol medıanyń bir baǵyty bolýǵa aınaldy. Sońǵy jıyrma jylda tehnologııanyń qatty damyǵany sonsha, gadjetsiz baılanys jasaý qıyn bolyp qaldy. Aqparattyq tehnologııa yqpalynyń kúshtiligi sondaı, «ǵalamtor ádebıeti», «áleýmettik jeli ádebıeti» degen termınder paıda bolypty... Munyń bári, ıntellektýal ádebıetti aıtpaı-aq qoıaıyq, buqara ádebıetiniń ózin kókjasyq kójege aınaldyryp jibere me dep qorqamyn.
– «Qazir ádebıet toqyrady» degen pikirdi de estımiz, osy sózdiń qanshalyqty negizi bar?
– Osy ǵasyrdaǵy ádebıet óneriniń damý kórinisi ózgeshe. Másele kórkemdik tendensııanyń, shyǵarmashylyq tásildiń, estetıkalyq talaptyń kóptiginde, san túrliliginde ǵana emes. Eń áýeli ádebı kodtyń jańarýy bolǵan sııaqty. Qazir bizde «ádebıet toqyrady» dep dabyl qaǵylyp jatýynyń ózi qalamger qaýymnyń ádebı kodtyń aýysýyn ınstınktpen sezýi me dep oılaımyn. Jańa tehnologııalar zamanynda ádebı erkindikke tolqyn-tolqyn tájirıbe kelip jatyr. Ádebıettiń aǵartýshylyq mıssııasy osy tolqyndardyń astynda qaldy. «Ádebıet – ardyń isi» degen uǵym ekinshi planǵa ysyryldy. Áıgili «Knıjnoe obozrenıe» gazeti 1986 jyly saýalnama júrgizgende keńes oqyrmanynyń kópshiligi kóp oqylatyn kitaptardyń qatarynda Djoıstyń «Ýlıss», Orýelldiń «1984» romandaryn atasa, al 1995 jyly dál osy gazet osyndaı saýalnama júrgizgende oqyrmandar bestseller tizimine túrli krımınaldy, detektıv kitaptardy kirgizgen eken.
Al endi jahandaný prosesimen birge damyp kele jatqan kosmopolıt sıpat qazirgi buqaralyq mádenıettiń jańa belgisi bolyp shyqty, shyǵarmalardaǵy motıvter men sıýjetterdiń birtektiligi osy sebepten týyndap otyr. Koelo men Pavıchtiń, Mýrakamı men Akýnınniń bir mádenı aýqymnan tabylatyny osydan. О́ıtkeni bulardyń jazǵan shyǵarmalary buqara mádenıetine jatady (buqara mádenıeti (mass sulture) túsinigi tómengi mádenıet degen uǵym emes).
Batysta jabyq salondar men akademııalyq úıirmelerdegi jazý óneriniń aıaqtalýymen jáne ındýstrııalyq qoǵamnyń dúnıege kelýimen HH ǵasyrda ádebıet jańa sıpat aldy, keıin buqaralyq jáne elıtarlyq ádebıet dep bólinýge kóshti. Máselen, Reseıde 1990-2000 jyldar aralyǵy buqara mádenıetiniń damyǵan ýaqyty boldy. Reseıde ádebıet qazir tipti buqaralyq kommýnıkasııanyń bir arnasyna aınala bastady... Kitap óndirisiniń, kitap saýdasynyń naryqtyq sıpatta órleýine oraı bul elde jazýshy eńbeginiń kommersııalanýy kúrt damydy.
Osyǵan qarap esime túsedi. HH ǵasyrdyń 70-jyldarynyń sońynda keńes oqyrmanynyń detektıvke qumartýy artyp, jappaı makýlatýra ótkizip, oǵan alǵan talondaryna aǵylshyn, shved detektıvterin, Agata Krıstı men Dıýmanyń romandaryn satyp alyp jatatyn. Men ózimniń aǵa-ápkelerimniń osyndaı ádebıetti sondaı qumarlyqpen oqyp jatatynyna bala kezimde kýá boldym. Sondyqtan buqaralyq ádebıettiń ózindik ornyn joqqa shyǵara almaımyz.
Belınskııdiń «keıde bir ǵasyrda áýpirimdep bir ǵana genıı qalamger dúnıege kelýi múmkin, endi osyǵan qarap tutas bir ǵasyr boıy qoǵam ádebıetsiz otyrmaýy kerek shyǵar» degen belgili sózin umytpaǵanymyz jón. Orys ádebıeti HH ǵasyrdyń 20-jyldarynyń sońynan joǵaltqan buqaralyq ádebıetin 90-jyldary ǵana qaıta qalpyna keltire aldy. Orys tildi oqyrmandar taǵy da sheteldik detektıv (orys detektıvi áli olardyń deńgeıine jetpegen kez) pen melodramaǵa bas qoıyp jatty, osy suranysty baıqaǵan orys jazýshylary ózderiniń jańa buqaralyq ádebıetin jasaýǵa bet burdy. Al bizde suranysty zerttep jatqan eshkim joq, óıtkeni bizde kitap taratý jelisi joq, baspa básekesi degen atymen joq. Sol sebepti bizde iri ádebı shyǵarma tam-tumdap jazylatyn shyǵar, áıtkenmen ádebı prosess stıhııaly túrde, óz betimen ketip barady...
– Sizdiń paıymyńyzda, belletrıstıka men buqaralyq ádebıettiń aıyrmasy qandaı?
– Ádebı-estetıkalyq gradasııa degen bar, bul rette shartty túrde bolsa da, klassıka – belletrıstıka – buqaralyq ádebıet degen úshtiktiń aıyrymyna úńilgen jón. Belletrıstıka – ádebıettiń «aralyq alańy» sekildi, oǵan ózgeshe kórkemdik artyqshylyǵymen erekshelenbeıtin shyǵarmalar jatady. Bul shyǵarmalar máńgilik qundylyqtardy temirqazyq etip, qyzyqty, tanymdyq jaǵyna umtylady. О́z dáýiriniń ózgerisin, mańyzdy oqıǵasyn ózek etken nemese ótken tarıhqa úńilgen, avtobıografııalyq nemese memýarlyq yńǵaıdaǵy shyǵarmalar belletrıstıka retinde oqyrmandy baýrap alady. Ýaqyt óte kele óziniń ózektiligin joıady, keler býyn oqyrmany álgi shyǵarmany oqı qoıýy ekitalaı. Klassıkalyq nemese ıntellektýaldyq ádebıet oqýshyǵa beımálim estetıkalyq jańa bir dúnıe usynsa, oqyrman jańa bir álemdi ashyp jatsa, belletrıstıka bolsa, uǵynyqty, belgili dúnıelerdi qaýzap, áleýmettik tapsyrystardy da oryndaıtyn, oqyrmany mol salaǵa jatady.
Belletrıstıka men buqaralyq ádebıettiń arasynda asa bir aıyrym bola bermeıdi, sondyqtan bul ekeýin keıde sınonım retinde qabyldap, jaqyn uǵym retinde túsinetinder bar. Osy ǵasyrda Batystaǵy ádebı shyǵarmalardyń 90 paıyzyn buqara ádebıeti alady eken. Úlken ádebıet pen buqaralyq ádebıettiń aralyq shekarasy aıqyn kórine bermeıtini osydan ba degen oıǵa qalasyń. Qazirgi orys ádebıetinde Topol, Dashkova, Donsova sekildi buqara ádebıetine qalam tartyp júrgen, Pelevın, Akýnın sekildi belletrıstıkany óndirte jazyp júrgen qalamgerler bar, biraq ázirge úlken prozashy shyǵa qoıǵan joq. Biraq buqaralyq ádebıet ýaqyt óte kele óziniń ózektiligin joıyp, modadan tez shyǵady, ol qaıta oqýǵa, estetıkalyq qazyna retinde saqtaýǵa arnalmaǵan. HIH ǵasyrdyń sońynda melodramany Batysta «bir retki ádebıet» dep ataýy beker emes.
Buqara ádebıeti kóbine mádenıettiń dańǵyl joldarynan habary joq oqyrmannyń suranysyna oraı jasalady, biraq onyń óz dáýiriniń ádebı prosesine belsene aralasýy – áleýmettik jáne mádenı ózgeristiń belgisi. Buqaralyq ádebıettiń óziniń janrlyq, taqyryptyq myzǵymas kanondary bar, onyń ishinde belgili bir sıýjetti shemalar negizinde qurylǵan, tıpti keıipkerleri kórinis beretin prozalyq shyǵarmalardyń formaldy modelderi de bar. Kompozısııalyq stereotıp, estetıkalyq shablon buqaralyq ádebıettiń barlyq janrlyq belgilerinde (detektıv, trıller, melodrama, krımınal, fantastıka, fentezı, tarıhı romandar jáne t.b) jatyr. Mine, oqyrman suranysyna osylaı ıkemdelgen baspanyń «serııalyq» jobalary dúnıege kele bastaıdy. Bul – Reseıde qazir bar. Bizde kitap taramaıdy, sondyqtan mundaı ádebıet bizde ázirge damyp jatqan joq...
– Qalamger retinde kóńilińizde qandaı alań bar?
– Arman, «Úreıli úsh kúndi» oqyǵan ekensiń, kóńilimde qandaı alań bar ekeni sol áńgimede kórinip tur.
– Neden qorqasyz?
– «О́zderińdi túzeler deı almaımyn, О́z qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń» depti ǵoı uly Abaı. Sol kepten qorqamyn.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
