EKSPO shejiresi: Fıladelfııa, 1876
Amerıka qurlyǵynda alǵash ret Búkilálemdik ámbebap kórme 1876 jyly Fıladelfııa qalasynda ótti. Bul álemdik shara AQSh-tyń Táýelsizdik deklarasııasyn jarııalaǵanyna 100 jyl tolý merekesine arnaldy.
1874 jyly Amerıka prezıdenti Ýlıss Grant amerıkalyqtardy búkil dúnıe júzine jańa ulttyń qol jetkizgen jetistikterin pash etýge shaqyrdy. Bul shaqyrýdy kongress qoldady. Sóıtip, 1876 jyly AQSh-tyń sol kezdegi kólemi jaǵynan ekinshi úlken qalasy Fıladelfııada «О́ner, ónerkásip buıymdarynyń jáne jer ónimderiniń halyqaralyq kórmesi» degen taqyryppen Búkilálemdik ámbebap kórme ótkizildi. Qurlyqtaǵy alǵashqy mańyzdy halyqaralyq sharany ótkizýge Fıladelfııa qalasynyń tańdalýynyń eki sebebi bar edi. Birinshiden, bul qalada «Táýelsizdik deklarasııasy» qabyldanǵan bolatyn. Sonymen birge, Fıladelfııanyń tabıǵı ornalasý jaǵdaıy da Búkilálemdik kórmeni ótkizýge qolaıly boldy.
EKSPO shejiresi: Fıladelfııa, 1876
Amerıka qurlyǵynda alǵash ret Búkilálemdik ámbebap kórme 1876 jyly Fıladelfııa qalasynda ótti. Bul álemdik shara AQSh-tyń Táýelsizdik deklarasııasyn jarııalaǵanyna 100 jyl tolý merekesine arnaldy.
1874 jyly Amerıka prezıdenti Ýlıss Grant amerıkalyqtardy búkil dúnıe júzine jańa ulttyń qol jetkizgen jetistikterin pash etýge shaqyrdy. Bul shaqyrýdy kongress qoldady. Sóıtip, 1876 jyly AQSh-tyń sol kezdegi kólemi jaǵynan ekinshi úlken qalasy Fıladelfııada «О́ner, ónerkásip buıymdarynyń jáne jer ónimderiniń halyqaralyq kórmesi» degen taqyryppen Búkilálemdik ámbebap kórme ótkizildi. Qurlyqtaǵy alǵashqy mańyzdy halyqaralyq sharany ótkizýge Fıladelfııa qalasynyń tańdalýynyń eki sebebi bar edi. Birinshiden, bul qalada «Táýelsizdik deklarasııasy» qabyldanǵan bolatyn. Sonymen birge, Fıladelfııanyń tabıǵı ornalasý jaǵdaıy da Búkilálemdik kórmeni ótkizýge qolaıly boldy.
Kórme qalashyǵy qurylysyn salý úshin «jasyl qala» atanǵan Fıladelfııanyń kóptegen saıabaqtarynyń birinen 17 gektar jer bólindi. Bul osydan burynǵy ótken Parıj jáne Vena qalasyndaǵy kórmeler qalashyǵynyń kóleminen áldeqaıda úlken edi. Kórmeni uıymdastyrýshylar bólingen osy jerge negizgi bes pavılon qurylysyn saldy. Bas pavılon onyń uzyndyǵy 573 metr, eni 141 metr, al bıiktigi 40 metrdi qurady. Granıt pen kúıdirilgen kirpishten kórkemóner pavılony turǵyzyldy. Onyń kúmbeziniń bıiktigi 45 metrdi qurady.Pavılon rotondosynyń aýmaǵynda Kolýmbtyń eskertkishi boı kóterdi. Mashınalarǵa arnalǵan pavılon, sonymen birge, baý-baqsha ónimderine arnalǵan saraı salyndy. Baý-baqsha saraıynda uzyndyǵy 70 metr, bıiktigi 17 metr jylyjaı boı kóterdi. Bul jylyjaıdyń ishinde 8 sýburqaq turaqty jumys istep turdy. Jalpy alǵanda bul qurylys nysandarynyń bári erekshe baılyqty pash etetin amerıkalyq stılmen salyndy.
Erekshe atap kórsetetin bir másele, búkilálemdik kórmeler tarıhynda alǵash ret Fıladelfııada jýrnalısterge arnalǵan baspasóz ortalyǵy jabdyqtaldy. Bul ortalyq kórmeniń qoǵamdyq jumystar pavılonynda ornalasty. Sonymen birge, pavılonda banket zaldary, poshta bólimshesi ornalasty. Basqasha aıtsaq, bul pavılon búginde ótetin iri halyqaralyq sharalardan búkil álemge habar taratatyn baspasóz ortalyǵynyń balamasy edi.
Búkilálemdik kórmeni uıymdastyrý erekshe joǵary deńgeıde ótti. Buǵan deıin Eýropada ótkizilip kelgen kórmelermen salystyrǵanda Fıladelfııa kórmesi dál belgilengen ýaqytta – 10 mamyr kúni ashyldy. Kórmeniń ashylý kúnine tek Reseı men Qytaıdyń eksponattary kelip úlgermedi. Olar tıelgen kemeler Fıladelfııaǵa 6 kún keshigip jetti. Kórmeniń ashylý saltanatyn ótkizý qarsańynda 2 kún boıy tolassyz jańbyr jaýdy. Kórme qalashyǵyn sý basyp ketti. Soǵan qaramastan nóser jańbyr toqtaǵannan keıin 4-5 saǵat ótken soń Búkilálemdik ámbebap kórmeniń ashylý saltanaty ótti. Saltanat rásimine júz myńnan astam adam qatysty. Amerıka qurlyǵynda alǵash jalaýy jelbiregen halyqaralyq kórmeni AQSh Prezıdenti Ýlıss Grant pen Brazılııa ımperatory II Pedrý saltanatty jaǵdaıda ashty.
Fıladelfııa kórmesi ótken kezeńde adamdardyń kórme qalashyǵyna kóptep qatynaýlary úshin jan-jaqty jaǵdaı jasaldy. Uıymdastyrýshylar qoǵamdyq kólik qatynasyna erekshe mán berdi. Kórme qalashyǵynyń aýmaǵynda arnaıy shaǵyn vagondar tirkelgen poıyzdar damylsyz qatynap turdy. Osyǵan baılanysty kórme qalashyǵynyń bir shetinen ekinshi shetine jetý qonaqtar úshin eshqandaı qıyndyq týǵyzbady. Sonymen birge, Fıladelfııa qalasy men kórme qalashyǵy arasynda arnaıy tartylǵan temirjol toraby arqyly júrdek poıyzdar 15 mınýt saıyn qatynap turdy.
Amerıka qurlyǵynda ótken bul alǵashqy kórmege Eýropanyń barlyq iri memleketteri jáne Ońtústik Amerıka elderi qatysty. Kórme qalashyǵynda, ásirese, Anglııa men Fransııanyń pavılondary keń kólemde qanat jaıdy. Jalpy, kórmege qoıylǵan eksponattar 6 topqa jáne 394 klasqa bólindi. Kórmedegi mashına pavılony kelýshilerdiń erekshe nazaryn aýdardy. Mashına pavılondaryna qoıylǵan eksponattardyń úshten eki bóligi AQSh kásipkerleriniń úlesine tıdi. Kórmeni tamashalaýshylar úshin amerıkalyq ınjener D.Korlısstiń alyp bý qozǵaltqyshy erekshe qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Bul bý qozǵaltqyshynyń bıiktigi 13 metr, salmaǵy 56 tonna bolsa, onyń qýaty 1400 attyń kúshine teń boldy. Tehnıkalyq pavılonda bý qozǵaltqyshtarynyń kúshimen jumys isteıtin kóptegen stanoktar oryn aldy. Sonymen birge, avtomatta stanoktardyń alǵashqy úlgileri qoıyldy. Mashına pavılondarynda sol zamanǵy ozyq áskerı tehnıkalar da keńinen kórinis tapty. Bul rette ataqty Krýpp zaýyttarynan shyqqan 60 tonnalyq alyp zeńbirekti atap ótýge bolady. Bul zeńbirektiń dıametri 35,5 santımetr uńǵysynan jarty tonna snarıad atqylaıdy. Kórmede «Tynyq muhıty temirjol kompanııasynyń» ónimderi kópshiliktiń kóńilinen shyqty.
Fıladelfııa kórmesi adamzat óneriniń ozyq úlgileri bolyp tabylatyn birqatar tehnıkalyq jańalyqtardy pash etti. Atap aıtqanda, osy kórmede alǵash ret Aleksandr Bell telefony jáne Tomas Edısonnyń telegrafy kórsetildi. Halyqaralyq kórmede alǵash tanystyrylǵan bul telefon úlgisi men telegraf odan keıingi ondaǵan jyldar boıy adamzat ıgiligine paıdalanyldy.
О́ner saraıynda álemniń 20 memleketinen kelgen sýretshiler men músinshilerdiń týyndylary qoıyldy. Bul Amerıka qurlyǵynda alǵash ótken halyqaralyq kórkemóner kórmesi edi. Sondyqtan amerıkalyqtar tarapynan oǵan degen qyzyǵýshylyq zor boldy. Kórkemóner kórmesine Anglııadaǵy Koroleva akademııasynyń sýretteriniń kolleksııasy, Fransııa men Italııa óner sheberleriniń ataqty týyndylary qoıyldy.
Fıladelfııa kórmesi ótip jatqan kúnderi aýa raıy erekshe qataldyq tanytty. О́ńirde buryn-sońdy bolmaǵan ystyq ornady. Sol kezeńde kórmege kelýshilerdiń esteligi boıynsha, «kórme zaldarynda qapyryqtan demalatyn aýa jetispedi. Kelýshiler arnaıy nasospen sýyq sý berip turǵan pavılonǵa jetýge asyqty». Kórmeni uıymdastyrýshylardyń esebi boıynsha, osy aptap ystyq kórmeni tamashalaýshylardyń qataryn sıretti. Fıladelfııa halyqaralyq kórmesiniń qorytyndysynda ony uıymdastyrýshylar 1,9 mıllıon dollar shyǵyn shekti.
AQSh úshin bul Búkilálemdik ámbebap kórmeniń mańyzy erekshe boldy. Bul kórme alǵash ret búkil álemge Amerıkanyń salystyrmaly túrde az ýaqyttyń ishinde qol jetkizgen tehnıkalyq jetistikterin pash etti. Buǵan deıin Amerıkadaǵy temirjol qurylysynyń Eýropadaǵy temirjol qurylysynan áldeqaıda ozyq ketkendigi jóninde aıtylyp júrgen bolatyn. Al osy kórmeni uıymdastyrýshylar amerıkalyqtardyń temirjol salasynda erekshe zor jetistikterge jetkendigin aıqyn kórsetti. Osy kórmeni uıymdastyrý barysynda Amerıka qurlyǵy óziniń ónerkásiptik áleýetiniń qanshalyqty dárejede damyǵandyǵyn kári qurlyqqa alǵash ret dáleldedi.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
